Ισχυρή οικονομία, αδύναμες δημόσιες υπηρεσίες

Οι αριθμοί της κυπριακής οικονομίας τα τελευταία χρόνια αφηγούνται μια ιστορία επιτυχίας. Ρυθμοί ανάπτυξης που ξεπερνούν τον ευρωπαϊκό μέσο όρο σε αρκετές περιόδους, δημοσιονομική σταθερότητα, πρωτογενή πλεονάσματα, αναβαθμίσεις από διεθνείς οίκους αξιολόγησης και θετικές εκθέσεις από ευρωπαϊκούς θεσμούς συνθέτουν την εικόνα μιας χώρας που έχει αφήσει πίσω της τη βαθιά κρίση της προηγούμενης δεκαετίας και έχει επανέλθει σε τροχιά οικονομικής κανονικότητας. Η Κύπρος εμφανίζεται σήμερα ως ένα «success story» στο ευρωπαϊκό περιβάλλον. Η δημοσιονομική πειθαρχία, η ανθεκτικότητα της οικονομίας, η αύξηση των επενδύσεων, η ενίσχυση συγκεκριμένων τομέων όπως η ναυτιλία, η τεχνολογία, ο τουρισμός και οι επαγγελματικές υπηρεσίες, καθώς και η αξιοποίηση των ευρωπαϊκών πόρων δημιουργούν ένα θετικό μακροοικονομικό περιβάλλον.

Ωστόσο, πίσω από αυτήν τη θετική εικόνα αναδύεται ένα κρίσιμο πολιτικό και κοινωνικό ερώτημα. H οικονομική επιτυχία μετατρέπεται πράγματι σε κοινωνική ευημερία; Και, κυρίως, μπορεί ένα κράτος να θεωρείται επιτυχημένο όταν οι πολίτες του δεν αισθάνονται στην καθημερινότητά τους τα αποτελέσματα αυτής της ανάπτυξης;

Το ερώτημα αυτό δεν αφορά μόνο το ύψος του ΑΕΠ ή τους δημοσιονομικούς δείκτες. Αφορά την ποιότητα της διακυβέρνησης, την αποτελεσματικότητα του κράτους και την ικανότητά του να μετατρέπει τους οικονομικούς πόρους σε καλύτερες δημόσιες υπηρεσίες, κοινωνική προστασία και ασφάλεια για τους πολίτες. Η πραγματικότητα που βιώνει μεγάλο μέρος της κοινωνίας είναι διαφορετική από την εικόνα που παρουσιάζουν οι μακροοικονομικοί δείκτες. Το κόστος ζωής, οι αυξημένες τιμές στην ενέργεια, τα ενοίκια, η στεγαστική κρίση, η πίεση στα εισοδήματα των μεσαίων και χαμηλών στρωμάτων και η αίσθηση ότι η οικονομική ανάπτυξη δεν κατανέμεται ισόρροπα δημιουργούν ένα σημαντικό χάσμα ανάμεσα στους αριθμούς και την καθημερινή εμπειρία.

Όμως, το πρόβλημα δεν περιορίζεται μόνο στο εισόδημα και την ακρίβεια. Αφορά και την ίδια τη λειτουργία του κράτους. Την ώρα που η οικονομία εμφανίζει πλεονάσματα, κρίσιμες δημόσιες υπηρεσίες αντιμετωπίζουν σοβαρές ελλείψεις προσωπικού, με αποτέλεσμα καθυστερήσεις, αδυναμία αποτελεσματικής άσκησης πολιτικής και συχνά μεταφορά του κόστους στους πολίτες.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Υφυπουργείο Κοινωνικής Πρόνοιας, ένας θεσμός που δημιουργήθηκε με τη φιλοδοξία να αποτελέσει τον πυρήνα μιας σύγχρονης κοινωνικής πολιτικής. Σε μια περίοδο κατά την οποία οι κοινωνικές ανάγκες αυξάνονται, οι ευάλωτες ομάδες χρειάζονται μεγαλύτερη στήριξη και οι πολίτες απαιτούν ταχύτερη πρόσβαση σε κοινωνικές παροχές, η επάρκεια ανθρώπινου δυναμικού αποτελεί προϋπόθεση επιτυχίας. Όταν όμως υπηρεσίες κοινωνικής προστασίας λειτουργούν με κενές θέσεις, περιορισμένη διοικητική υποστήριξη ή υπερβολικό φόρτο εργασίας, η κοινωνική πολιτική κινδυνεύει να παραμείνει περισσότερο ένας σχεδιασμός στα χαρτιά παρά μια αποτελεσματική πραγματικότητα για τον πολίτη.

Ένα δεύτερο χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Ίδρυμα Κρατικών Υποτροφιών Κύπρου (ΙΚΥΚ). Ένας οργανισμός με αποστολή στρατηγικής σημασίας για την κοινωνική κινητικότητα, την ενίσχυση της αριστείας και την παροχή ευκαιριών σε νέους ανθρώπους, αντιμετωπίζει διαχρονικά προβλήματα στελέχωσης και διοικητικής επάρκειας. Οι αδυναμίες στη διαχείριση υποτροφιών δεν αποτελούν απλώς ένα διοικητικό ζήτημα. Αφορούν άμεσα εκατοντάδες φοιτητές και οικογένειες, που εξαρτώνται από την έγκαιρη στήριξη του κράτους.

Το παράδοξο είναι εμφανές. Ένα κράτος που διαθέτει δημοσιονομικό χώρο και εμφανίζει πλεονάσματα αδυνατεί σε ορισμένες περιπτώσεις να εξασφαλίσει το αναγκαίο ανθρώπινο δυναμικό για να λειτουργήσουν αποτελεσματικά θεσμοί που επηρεάζουν άμεσα την κοινωνία. Παρόμοια φαινόμενα καταγράφονται και σε άλλους κρίσιμους τομείς. Η Δημόσια Υπηρεσία αντιμετωπίζει προβλήματα υποστελέχωσης σε νευραλγικές υπηρεσίες, με αποτέλεσμα καθυστερήσεις στην εξέταση αιτήσεων, στην εφαρμογή πολιτικών και στην εξυπηρέτηση πολιτών. Οι υπηρεσίες πολεοδομίας, οι διαδικασίες αδειοδοτήσεων, ορισμένες υπηρεσίες υγείας με σοβαρές ελλείψεις σε νοσηλευτές, η δικαιοσύνη και άλλοι τομείς έχουν κατά καιρούς βρεθεί αντιμέτωποι με το ίδιο πρόβλημα, δηλαδή αυξημένες ανάγκες και ανεπαρκείς διαθέσιμους πόρους.

Το φαινόμενο αυτό δημιουργεί θεμελιώδες ερώτημα διακυβέρνησης. Ποιος είναι ο σκοπός της οικονομικής επιτυχίας αν το κράτος δεν μπορεί να την αξιοποιήσει για να παρέχει καλύτερες υπηρεσίες στους πολίτες; Η δημοσιονομική πειθαρχία ασφαλώς αποτελεί κατάκτηση και δεν πρέπει να υποτιμάται. Η Κύπρος έχει πληρώσει ακριβά την περίοδο τής οικονομικής κρίσης και η επιστροφή στη δημοσιονομική σταθερότητα είναι σημαντικό επίτευγμα. Όμως, η δημοσιονομική υπευθυνότητα δεν μπορεί να μετατραπεί σε αυτοσκοπό. Ένα κράτος δεν αξιολογείται μόνο από το ύψος του πλεονάσματος, αλλά και από την ποιότητα των υπηρεσιών που προσφέρει. Το πρωτογενές πλεόνασμα δεν αποτελεί από μόνο του κοινωνική επιτυχία. Είναι εργαλείο. Και η αξία του κρίνεται από τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιείται.

Η πρόκληση για την Κυπριακή Δημοκρατία είναι πλέον να περάσει από τη λογική της δημοσιονομικής διαχείρισης στη λογική της αποτελεσματικής διακυβέρνησης. Αυτό σημαίνει στρατηγικό σχεδιασμό ανθρώπινου δυναμικού, ταχύτερες διαδικασίες προσλήψεων εκεί όπου υπάρχουν πραγματικές ανάγκες, διασφάλιση ποιότητας και αξιολόγηση υπηρεσιών με μετρήσιμους στόχους, ψηφιοποίηση διαδικασιών και ενίσχυση της διοικητικής ικανότητας του κράτους. Η σύγχρονη οικονομία δεν χρειάζεται απλώς ένα μικρότερο ή φθηνότερο κράτος. Χρειάζεται ένα ικανότερο κράτος. Ένα κράτος που να μπορεί να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις μιας κοινωνίας που αλλάζει, σε μια εποχή όπου οι προκλήσεις είναι σύνθετες, όπως για παράδειγμα το δημογραφικό πρόβλημα, η γήρανση πληθυσμού, οι κοινωνικές ανισότητες, η στεγαστική πίεση, οι ενεργειακές ανάγκες και ο τεχνολογικός μετασχηματισμός.

Η μεγάλη πολιτική πρόκληση της επόμενης περιόδου δεν θα είναι μόνο η διατήρηση των θετικών οικονομικών δεικτών. Θα είναι η μετατροπή τους σε απτό κοινωνικό αποτέλεσμα. Γιατί η πραγματική επιτυχία μιας οικονομίας δεν μετριέται μόνο από τις εκθέσεις των διεθνών οργανισμών ή τις αξιολογήσεις των αγορών. Μετριέται από το αν ο πολίτης αισθάνεται ότι το κράτος λειτουργεί, ότι οι υπηρεσίες είναι προσβάσιμες, ότι η κοινωνική προστασία είναι αποτελεσματική και ότι η ανάπτυξη αφορά την καθημερινή του ζωή.

Συμπερασματικά, η Κύπρος αντιμετωπίζει σήμερα μια κρίσιμη πρόκληση. Έχει κερδίσει τη μάχη της οικονομικής σταθερότητας. Το επόμενο στοίχημα είναι να κερδίσει τη μάχη της κρατικής αποτελεσματικότητας και της κοινωνικής δικαιοσύνης. Διότι μια οικονομία μπορεί να παρουσιάζει εξαιρετικούς δείκτες, αλλά ένα κράτος κρίνεται τελικά από το πόσο καλά υπηρετεί τους ανθρώπους του.

* Πρώην Πρύτανης, Καθηγητής-Ανθρωπολόγος στο Πανεπιστήμιο Philips