Πώς μπορώ να σας αποδείξω ότι δεν είμαι Ελέφαντας;

Και η αλήθεια πέθανε. Κι όμως, κανείς δεν φορούσε πένθος», έγραφε ο Σαρλ Μπωντλαίρ, αποτυπώνοντας την απόλυτη παγωνιά της πνευματικής απάθειας. Στον εφιαλτικό κόσμο της Δίκης του Φραντς Κάφκα, ο Γιόζεφ Κ. συνειδητοποιεί έντρομος πως κάθε λογική απόπειρα να υπερασπιστεί τον εαυτό του μεταφράζεται από έναν αόρατο μηχανισμό ως αλαζονική επιβεβαίωση της ενοχής του. Ο Κάφκα δεν επινόησε μια σουρεαλιστική φαντασίωση· προφήτευσε τον σύγχρονο κοινωνικό ολοκληρωτισμό.

Ζούμε σε μια εποχή που αυτοαποκαλείται νεωτερική, αλλά συμπεριφέρεται με το τυφλό σκοτάδι του Μεσαίωνα. Το κυνήγι των μαγισσών δεν χρειάζεται πια ξύλινα ικριώματα. Στήνεται στις οθόνες μας, αθόρυβα, με τη μορφή ψηφιακών και κοινωνικών λαϊκών δικαστηρίων. Το πιο εφιαλτικό χαρακτηριστικό αυτού του σύγχρονου ιεροεξεταστικού μηχανισμού είναι το απόλυτο γνωστικό αδιέξοδο: η στιγμή που κάθε σου επιχείρημα, κάθε έντιμη προσπάθεια να αποδείξεις το αυτονόητο, μετατρέπεται από τους διώκτες σου σε τεκμήριο της ενοχής σου. Πρόκειται για μια εκλεπτυσμένη, αμείλικτη μορφή ψυχολογικής και κοινωνικής βίας, όπου η αλήθεια δεν αναζητείται, αλλά κατασκευάζεται για να εξυπηρετήσει τις σκοπιμότητες της αγέλης.

Αυτή η ανάγκη του όχλου να κατασκευάζει ενόχους προκειμένου να επιβεβαιώσει την ηθική του ανωτερότητα είναι μια παλιά, βαθιά ριζωμένη ασθένεια της ιστορίας. Το 1486, το διαβόητο εγχειρίδιο Malleus Maleficarum (Το Σφυρί των Μαγισσών) καθόριζε πως αν μια κατηγορούμενη γυναίκα έκλαιγε στο βασανιστήριο ήταν ένοχη, ενώ αν παρέμενε σιωπηλή ήταν εξίσου ένοχη, διότι ο διάβολος της χάριζε μαγικη αντοχή. Αιώνες αργότερα, κατά την Τρομοκρατία της Γαλλικής Επανάστασης, ο «Νόμος περί Υπόπτων» στερούσε από τον πολίτη κάθε δικαίωμα υπεράσπισης, επιβεβαιώνοντας την προειδοποίηση του Μοντεσκιέ πως «δεν υπάρχει σκληρότερη τυραννία από εκείνη που ασκείται υπό τη σκιά των νόμων και με το πρόσχημα της δικαιοσύνης». Ακόμη και στον 20ό αιώνα, ο Μακαρθισμός μετέτρεψε την άρνηση της κατάδοσης στην ύστατη απόδειξη προδοσίας. Σήμερα, η κουλτούρα της ακύρωσης (cancel culture) χρησιμοποιεί την ίδια ακριβώς αρχιτεκτονική: η άρνηση της κατηγορίας βαφτίζεται αυτόματα «προνομιακή τύφλωση», «άρνηση της πραγματικότητας» ή «εσωτερικευμένη ενοχή».

Ο Φρίντριχ Νίτσε προειδοποιούσε: «Εκείνος που πολεμάει με τέρατα, πρέπει να προσέχει να μην γίνει ο ίδιος τέρας». Στη σύγχρονη δημόσια σφαίρα, η λογική αυτή πλάνη έχει πλέον επιστημονικό όνομα: Παγίδα του Κάφκα. Είναι ένα απόλυτα κλειστό σύστημα σκέψης, όπου η αντίσταση στην κατηγορία αποτελεί τεκμήριο της κατηγορίας. Αν απολογείσαι είσαι ένοχος, αν εξοργίζεσαι είσαι ένοχος, αν σιωπάς είσαι συνένοχος. Η ψυχολογία των μαζών εξηγεί πως ο άνθρωπος είναι έτοιμος να θυσιάσει την κριτική του ικανότητα προκειμένου να ανήκει στην «ορθή» πλευρά της ιστορίας. Όπως σημείωνε ο Γκυστάβ Λε Μπον, «οι μάζες δεν διψάνε για αλήθεια· στρέφονται προς την πλάνη, αν η πλάνη τις γοητεύει».

Πώς απαντάς, λοιπόν, σε αυτή την οργανωμένη προπαγάνδα και τον δογματισμό; Η απάντηση δεν βρίσκεται στην αμυντική απολογία, αλλά στη ριζική αποδόμηση του μηχανισμού τους.

• Αρνούμαστε να υποταχθούμε στους όρους τους: Δεν μπαίνουμε στο γήπεδο που σχεδίασε ο διώκτης. Αν αρχίσεις να αποδεικνύεις ότι «δεν είσαι ελέφαντας», έχεις ήδη νομιμοποιήσει έναν παράλογο παραλογισμό.
• Μετατοπίζουμε τον διάλογο στη μετα-ανάλυση: Στρέφουμε τον προβολέα στην ίδια την παγίδα, ξεσκεπάζοντας τη μεθοδολογία της επίθεσης: «Αυτή η δομή δεν είναι διάλογος, είναι ανάκριση. Οποιαδήποτε απάντηση κι αν έδινα, την έχετε ήδη προδικάσει ως ενοχή».
• Επιστρατεύουμε τη ριζοσπαστική αντικειμενικότητα: Η προπαγάνδα τρέφεται από το συναίσθημα, την οργή και το αίμα. Απαντάς με ψυχρά, αποστασιοποιημένα γεγονότα, χωρίς ίχνος απολογητικού ύφους. Η συγγνώμη απέναντι σε έναν φανατισμένο όχλο δεν φέρνει ποτέ συγχώρεση· ανοίγει απλώς την όρεξη των θηρευτών.

Βρισκόμαστε σε ένα επικίνδυνο σταυροδρόμι, όπου η απόχρωση θεωρείται έγκλημα και η ίδια η λογική επιστρατεύεται ως τεκμήριο ενοχής. Όπως έγραφε ο Σεφέρης: «Το κρίσιμο δεν είναι αν θα αλλάξουμε τη ζωή μας, αλλά αν θα κρατήσουμε την ψυχή μας ζωντανή μέσα στη βαρβαρότητα».

Αν, λοιπόν, για να οικοδομήσουμε έναν «δίκαιο» και «καθαρό» κόσμο, πρέπει πρώτα να κάψουμε στην πυρά την ελευθερία της σκέψης, την αντικειμενική αλήθεια και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, τότε το ερώτημα δεν είναι αν θα νικήσουμε το κακό, αλλά κάτι πολύ πιο τρομακτικό:

Όταν οι «ιεροεξεταστές» της εποχής μας θα έχουν τελειώσει με την εξόντωση κάθε αντίθετης φωνής, τι θα έχει απομείνει για να μας ξεχωρίζει από το κτήνος, και πόσο βαθιά μες στο σκοτάδι θα πρέπει να βυθιστούμε για να καταλάβουμε ότι γίναμε ακριβώς αυτό που υποτιθέμενα κυνηγούσαμε;

*Ψυχολόγος

Διδάκτορας Εξελικτικής-Σχολικής ψυχολογίας

Μ.Α Διοίκηση εκπαιδευτικών μονάδων

Msc Χρηματοοικονομικά και Ναυτιλιακά

Μ.Α ART therapist

Pgp Συμβουλευτική ψυχολογία

Ειδίκευση στη Συστημική θεραπεία και στη Γνωστική-Αναλυτική θεραπευτική αντιμετώπιση