Η Αθήνα στο επίκεντρο της αμερικανικής στρατηγικής και η Κύπρος
Η επίσκεψη του Αμερικανού Υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο στην Αθήνα, στις 6 και 7 Οκτωβρίου έρχεται σε μια στιγμή που η Ανατολική Μεσόγειος αποκτά αυξημένη γεωπολιτική σημασία για την Ουάσιγκτον, και που η Ελλάδα επιχειρεί να εδραιώσει τον ρόλο της ως κόμβος ενέργειας, ασφάλειας και μεταφορών μεταξύ Ευρώπης, Μέσης Ανατολής και Ανατολικής Μεσογείου.
Ο Ρούμπιο, που πραγματοποιεί την πρώτη του επίσκεψη στην Αθήνα ως Υπουργός Εξωτερικών, θα συμμετάσχει στον έκτο γύρο του Στρατηγικού Διαλόγου ΗΠΑ-Ελλάδας και θα έχει συνομιλίες με τον Υπουργό Εξωτερικών Γιώργο Γεραπετρίτη και τον Πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη. Η επίσημη ατζέντα περιλαμβάνει άμυνα, ενέργεια, περιφερειακή ασφάλεια, επενδύσεις, συνδεσιμότητα και τεχνολογία. Όμως πίσω από τα διμερή θέματα βρίσκεται ένα ευρύτερο γεωπολιτικό μήνυμα. Και αυτό αφορά άμεσα την Κύπρο.
Η σημασία της Αθήνας
Η χρονική συγκυρία της επίσκεψης είναι ιδιαίτερα σημαντική. Η Ουάσιγκτον ενδιαφέρεται να ενισχύσει ενεργειακές και στρατηγικές υποδομές που μπορούν να μειώσουν την ευρωπαϊκή εξάρτηση από ρωσικές πηγές ενέργειας και ταυτόχρονα να δημιουργήσουν εναλλακτικούς διαδρόμους προς τα Βαλκάνια και την Κεντρική Ευρώπη. Στο επίκεντρο βρίσκεται ο λεγόμενος Vertical Corridor, η μεταφορά αμερικανικού LNG μέσω Ελλάδας προς τη Νοτιοανατολική και Κεντρική Ευρώπη, αλλά και οι δραστηριότητες των αμερικανικών ενεργειακών εταιρειών ExxonMobil και Chevron στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η Ελλάδα, συνεπώς, δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως στρατιωτικός σύμμαχος του ΝΑΤΟ. Αποκτά ρόλο ενεργειακής και γεωστρατηγικής πύλης. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για την Κύπρο, διότι η ελληνική και η κυπριακή ΑΟΖ, τα ενεργειακά κοιτάσματα της Ανατολικής Μεσογείου, οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις και οι θαλάσσιοι διάδρομοι ενέργειας αποτελούν πλέον τμήματα ενός ενιαίου γεωπολιτικού συστήματος.
Η άμυνα και το μήνυμα προς την Τουρκία
Το δεύτερο μεγάλο θέμα είναι η άμυνα. Η Αθήνα επιδιώκει την περαιτέρω ενίσχυση της Ελληνικής Πολεμικής Αεροπορίας, την υλοποίηση του προγράμματος των F-35, την αναβάθμιση των F-16 Viper και την εξασφάλιση πρόσθετων αμερικανικών οπλικών συστημάτων.
Η επιλογή της Αθήνας για την επίσκεψη Ρούμπιο αποκτά πρόσθετη σημασία επειδή, σύμφωνα με τις διαθέσιμες πληροφορίες, δεν συνοδεύεται από αντίστοιχη επίσκεψη στην Άγκυρα. Ελληνικές αναλύσεις εκτιμούν ότι αυτό δεν πρέπει να ερμηνευθεί αυτομάτως ως αλλαγή της αμερικανικής πολιτικής έναντι της Τουρκίας, αλλά αποτελεί ένδειξη της αυξημένης βαρύτητας που έχει αποκτήσει η ελληνοαμερικανική σχέση.
Για την Κύπρο, όμως, το ζήτημα έχει μια ακόμη διάσταση. Οποιαδήποτε ενίσχυση της ελληνικής αποτρεπτικής ικανότητας επηρεάζει το ευρύτερο ισοζύγιο ασφαλείας στην Ανατολική Μεσόγειο. Παράλληλα, η Ουάσιγκτον έχει ήδη διευρύνει τη συνεργασία της με την Κυπριακή Δημοκρατία στον τομέα της ασφάλειας και της άμυνας.
Το γεγονός ότι η Αμερικανική Κυβέρνηση εξακολουθεί να εφαρμόζει το καθεστώς αναστολής των περιορισμών στις αμερικανικές εξαγωγές αμυντικού υλικού προς την Κυπριακή Δημοκρατία αποτελεί σημαντική εξέλιξη. Η αμερικανική νομοθεσία έχει επίσης συνδέσει διαχρονικά την πολιτική των ΗΠΑ στην Ανατολική Μεσόγειο με τη διατήρηση της περιφερειακής ισορροπίας και την ειρηνική επίλυση του Κυπριακού.
Το Κυπριακό δεν είναι εκτός ατζέντας
Εδώ βρίσκεται ίσως η σημαντικότερη παράμετρος για τη Λευκωσία. Το Κυπριακό δεν αποτελεί ένα απομονωμένο διπλωματικό πρόβλημα. Για τις ΗΠΑ συνδέεται με την ασφάλεια της Ανατολικής Μεσογείου, τη σταθερότητα Ελλάδας και Τουρκίας, το ΝΑΤΟ, την ενέργεια, το Ισραήλ και τη γενικότερη αρχιτεκτονική ασφαλείας της περιοχής.
Η αμερικανική θέση υπέρ μιας κυπριακής λύσης στη βάση της διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας έχει επαναβεβαιωθεί. Ο Ρούμπιο είχε ήδη συζητήσει το Κυπριακό με τον Κύπριο Υπουργό Εξωτερικών Κωνσταντίνο Κόμπο και, σύμφωνα με την Κυπριακή Κυβέρνηση, επανέλαβε τη θέση των ΗΠΑ ως προς τη βάση λύσης και την ανάγκη προόδου. Παράλληλα, υπογράμμισε τη σημασία της σταθερότητας στην Κύπρο για τους ευρύτερους αμερικανικούς σχεδιασμούς στην περιοχή.
Αυτό είναι κρίσιμο. Διότι σημαίνει ότι η Ουάσιγκτον δεν βλέπει το Κυπριακό μόνο μέσα από το πρίσμα των σχέσεων Αθήνας–Άγκυρας. Το εντάσσει όλο και περισσότερο στην περιφερειακή της στρατηγική.
Η μεγάλη ευκαιρία του 3+1
Ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία που διαθέτει η Λευκωσία είναι το σχήμα 3+1 ΗΠΑ-Ελλάδας-Κύπρου-Ισραήλ. Το σχήμα αυτό είχε δημιουργηθεί ακριβώς για να μετατρέψει την Ανατολική Μεσόγειο από χώρο ανταγωνισμών σε πεδίο συνεργασίας σε ενέργεια, ασφάλεια, τεχνολογία και συνδεσιμότητα.
Ο Κύπριος Υπουργός Εξωτερικών αποκάλυψε ήδη από τον Νοέμβριο του 2025 ότι με τον Ρούμπιο είχε συζητήσει ακόμη και την προοπτική συνάντησης του 3+1 σε επίπεδο ηγετών, καθώς και την ενεργειακή συνεργασία λόγω της παρουσίας αμερικανικών εταιρειών στις ΑΟΖ Κύπρου και Ελλάδας.
Επομένως, η επίσκεψη Ρούμπιο στην Αθήνα δημιουργεί ένα παράθυρο για επαναφορά αυτού του σχήματος σε πιο ουσιαστικό επίπεδο. Για τη Λευκωσία αυτό θα ήταν σημαντικό όχι επειδή ένα 3+1 μπορεί να «λύσει» το Κυπριακό, αλλά επειδή μπορεί να δημιουργήσει ένα ευρύτερο περιβάλλον στρατηγικής συνεργασίας μέσα στο οποίο η Κυπριακή Δημοκρατία δεν θα αντιμετωπίζεται ως περιφερειακός παρατηρητής.
Ο ηλεκτρισμός ως γεωπολιτική υπόθεση
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο Great Sea Interconnector, η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας-Κύπρου-Ισραήλ. Η προοπτική επανέναρξης ερευνών στον βυθό για το έργο έχει συνδεθεί με νέες εντάσεις στις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Ελληνικές πηγές χαρακτηρίζουν το ζήτημα ένα από τα ευαίσθητα θέματα που βρίσκονται στο παρασκήνιο της επίσκεψης Ρούμπιο.
Για την Κύπρο το ζήτημα είναι διπλό. Από τη μια, η διασύνδεση μπορεί να ενισχύσει τη γεωπολιτική και ενεργειακή ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση και στην Ανατολική Μεσόγειο. Από την άλλη, η υλοποίησή της συναντά τουρκικές αντιδράσεις και επομένως μετατρέπεται σε ζήτημα που αγγίζει άμεσα την ασφάλεια και τα κυριαρχικά δικαιώματα.
Η αμερικανική στάση θα είναι συνεπώς καθοριστική. Όχι απαραίτητα με τη μορφή μιας δημόσιας αντιπαράθεσης με την Άγκυρα, αλλά μέσω της σαφούς στήριξης της ενεργειακής και ηλεκτρικής διασύνδεσης ως έργων ευρωπαϊκής και περιφερειακής υποδομής.
Η δύσκολη εξίσωση της Τουρκίας
Εδώ βρίσκεται η πιο σύνθετη παράμετρος. Η Ουάσιγκτον δεν μπορεί να αγνοήσει την Τουρκία. Η γεωγραφία, το ΝΑΤΟ, η Μαύρη Θάλασσα, η Μέση Ανατολή, η Συρία και η ευρύτερη σχέση της Άγκυρας με τη Ρωσία καθιστούν την Τουρκία σημαντική για την αμερικανική στρατηγική. Ταυτόχρονα, η Ουάσιγκτον δεν μπορεί να αγνοεί την Ελλάδα, την Κύπρο και το Ισραήλ ως πυλώνες μιας διαφορετικής περιφερειακής αρχιτεκτονικής.
Το αμερικανικό δίλημμα είναι επομένως σαφές: πώς μπορεί να ενισχύσει την Ελλάδα και την Κύπρο χωρίς να οδηγήσει σε ανεξέλεγκτη επιδείνωση των σχέσεων με την Τουρκία. Για τη Λευκωσία, αυτό σημαίνει ότι δεν πρέπει να αναμένει από την Ουάσιγκτον μια αμερικανοτουρκική σύγκρουση για χάρη του Κυπριακού. Η πιο ρεαλιστική επιδίωξη είναι διαφορετική: να καταστεί σαφές ότι η σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο προϋποθέτει σεβασμό του διεθνούς δικαίου, αποφυγή μονομερών ενεργειών και επανέναρξη αξιόπιστης διαδικασίας επίλυσης του Κυπριακού.
Τι σημαίνει για τη Λευκωσία
Ένα βασικό μήνυμα της επίσκεψης Ρούμπιο είναι ότι η Ελλάδα και Κύπρος βρίσκονται μέσα στον ευρύτερο στρατηγικό σχεδιασμό της Ουάσιγκτον στην Ανατολική Μεσόγειο. Αυτό όμως δημιουργεί και υποχρέωση για τη Λευκωσία. Η Κυπριακή Δημοκρατία πρέπει να αξιοποιήσει την αναβάθμιση των αμερικανοκυπριακών σχέσεων, όχι για να μετατρέψει την αμερικανική πολιτική σε υποκατάστατο της διπλωματικής διαδικασίας του ΟΗΕ, αλλά για να ενισχύσει τις προϋποθέσεις επανέναρξης των συνομιλιών.
Η Ουάσιγκτον έχει συμφέρον από μια σταθερή Κύπρο. Η Ελλάδα έχει συμφέρον από μια σταθερή Ανατολική Μεσόγειο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει συμφέρον από την ενεργειακή και στρατηγική διασύνδεση της περιοχής. Και η Κύπρος έχει συμφέρον να μετατρέψει αυτές τις συγκλίσεις σε πολιτικό κεφάλαιο για το Κυπριακό.
Συμπερασματικά, το ζητούμενο δεν είναι να «κερδίσουν» Ελλάδα και Κύπρος την αμερικανική υποστήριξη έναντι της Τουρκίας. Είναι να πείσουν ότι η λύση του Κυπριακού αποτελεί μέρος της λύσης για την περιφερειακή ασφάλεια. Αυτό είναι και ένα από τα βαθύτερα μηνύματα της επίσκεψης Ρούμπιο στην Αθήνα: Η Ανατολική Μεσόγειος αλλάζει, και Ελλάδα και Κύπρος βρίσκονται στο επίκενυρο αυτής της αλλαγής. Το ερώτημα πλέον είναι αν Αθήνα και Λευκωσία θα μπορέσουν να μετατρέψουν τη γεωπολιτική τους σημασία σε συγκεκριμένο διπλωματικό αποτέλεσμα.
*Καθηγητή-Ανθρωπολόγου στο Πανεπιστήμιο Philips, πρώην Πρύτανη
