Η Τεχνητή Νοημοσύνη ανάμεσα στην υπόσχεση και στον κίνδυνο
H καθοριστική τεχνολογική μετάβαση της εποχής μας.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) αποτελεί την καθοριστική τεχνολογική μετάβαση της εποχής μας. Δεν πρόκειται για ένα νέο εργαλείο, αλλά για μια τεχνολογία γενικής χρήσης, όπως υπήρξαν στο παρελθόν η ατμομηχανή, ο ηλεκτρισμός και το διαδίκτυο. Τέτοιες τεχνολογίες δεν αλλάζουν μόνο έναν κλάδο. Αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο παράγεται ο πλούτος, οργανώνεται η εργασία και κατανέμεται η ισχύς μέσα στην κοινωνία. Γι’ αυτό και η συζήτηση γύρω από την ΤΝ κινείται ανάμεσα σε δύο άκρα. Από τη μια βρίσκεται η προσδοκία μιας εποχής αφθονίας και από την άλλη ο φόβος μιας υπερτιμημένης αγοράς, κοινωνικών εντάσεων και πρωτόγνωρης συγκέντρωσης δύναμης.
Η ιστορία των τεχνολογικών επαναστάσεων μάς διδάσκει ότι και τα δύο μπορούν να ισχύσουν ταυτόχρονα. Οι σιδηρόδρομοι του δέκατου ένατου αιώνα και το διαδίκτυο στα τέλη του εικοστού γνώρισαν περιόδους υπερβολικού ενθουσιασμού και επώδυνων διορθώσεων. Παρ’ όλα αυτά, άφησαν πίσω τους υποδομές που μεταμόρφωσαν την οικονομία για δεκαετίες. Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν η ΤΝ είναι πραγματική ή υπερτιμημένη, αλλά αν η ταχύτητα με την οποία αναπτύσσεται είναι βιώσιμη και ποιος θα επωμιστεί το κόστος αν δεν είναι.
Το πρώτο ζήτημα αφορά την οικονομική βάση της ΤΝ. Η ζήτηση για εφαρμογές της είναι αδιαμφισβήτητη. Επιχειρήσεις κάθε μεγέθους την χρησιμοποιούν για προγραμματισμό, ανάλυση δεδομένων, εξυπηρέτηση πελατών και αυτοματοποίηση διοικητικών εργασιών, ενώ εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι την χρησιμοποιούν καθημερινά. Η αύξηση των εσόδων όμως δεν ταυτίζεται με την κερδοφορία. Η ανάπτυξη και λειτουργία προηγμένων μοντέλων απαιτεί τεράστια υπολογιστική ισχύ, εξειδικευμένα τσιπ και ενέργεια. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν το κόστος παραγωγής θα μειώνεται ταχύτερα από τις τιμές, ώστε η τεχνολογία να γίνει οικονομικά αυτοτελής και όχι να στηρίζεται διαρκώς σε νέα κεφάλαια.
Χρηματοδότηση
Το δεύτερο ζήτημα αφορά τη χρηματοδότηση. Οι μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες επενδύουν σε κέντρα δεδομένων, τσιπ και ενεργειακές υποδομές σε κλίμακα που ελάχιστα έχει προηγούμενο. Όσο οι επενδύσεις αυτές καλύπτονταν από τα κέρδη τους, ο κίνδυνος παρέμενε περιορισμένος. Όταν όμως η επέκταση αρχίζει να χρηματοδοτείται όλο και περισσότερο με δανεισμό, με σύνθετα σχήματα εκτός ισολογισμού και με ιδιωτική πίστωση, ο κίνδυνος μεταφέρεται από τους μετόχους στο ευρύτερο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτεί η λεγόμενη κυκλική χρηματοδότηση, όπου ένας προμηθευτής επενδύει σε έναν πελάτη, ο οποίος στη συνέχεια δεσμεύεται να αγοράζει από τον ίδιο προμηθευτή. Τέτοιες σχέσεις δεν είναι εξ ορισμού προβληματικές, αλλά δυσκολεύουν την εκτίμηση της πραγματικής ζήτησης και συγκεντρώνουν τον κίνδυνο σε λίγα σημεία.
Σε αυτό προστίθεται η συγκέντρωση των αγορών. Ένα μεγάλο μέρος της αξίας των χρηματιστηρίων βασίζεται πλέον σε λίγες εταιρείες, που συνδέονται όλες με την ίδια αφήγηση. Αυτό σημαίνει ότι μια απογοήτευση στον χώρο της ΤΝ δεν θα έμενε περιορισμένη σε έναν κλάδο, αλλά θα μπορούσε να επηρεάσει αποταμιεύσεις, συνταξιοδοτικά ταμεία και την πραγματική οικονομία. Οι διεθνείς Οργανισμοί έχουν ήδη επισημάνει ότι η σημερινή οικονομική δυναμική στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στη δαπάνη για ΤΝ, ενώ τα οφέλη της στην παραγωγικότητα δεν έχουν ακόμη αποτυπωθεί πλήρως.
Το τρίτο ζήτημα αφορά τα φυσικά και θεσμικά όρια. Η ΤΝ συχνά παρουσιάζεται ως κάτι άυλο, αλλά στην πραγματικότητα στηρίζεται σε μια βαριά υλική υποδομή. Τα κέντρα δεδομένων καταναλώνουν τεράστιες ποσότητες ηλεκτρικής ενέργειας και νερού, ενώ η σύνδεσή τους με τα δίκτυα απαιτεί χρόνο, αδειοδοτήσεις και επενδύσεις. Έτσι, ο περιοριστικός παράγοντας της ανάπτυξης μετατοπίζεται σταδιακά από την τεχνολογία στην ενέργεια και στο περιβάλλον.
Παράλληλα, το ρυθμιστικό πλαίσιο προσπαθεί να ακολουθήσει. Η Ευρωπαϊκή Ένωση υιοθέτησε τον πρώτο ολοκληρωμένο κανονισμό για την ΤΝ, με στόχο να προστατεύσει τους πολίτες σε ευαίσθητους τομείς όπως οι προσλήψεις, η εκπαίδευση και η πιστοδότηση. Η εφαρμογή του όμως αποδεικνύεται δύσκολη, καθώς τα τεχνικά πρότυπα και οι μηχανισμοί εποπτείας δεν ωριμάζουν με την ίδια ταχύτητα που εξελίσσεται η τεχνολογία. Η ένταση ανάμεσα στην καινοτομία και στην προστασία των δικαιωμάτων θα παραμείνει από τα κεντρικά διλήμματα της δημόσιας πολιτικής.
Επίδραση στην εργασία
Ιδιαίτερη σημασία έχει η επίδραση της ΤΝ στην εργασία. Βραχυπρόθεσμα, η τεχνολογία αυξάνει την παραγωγικότητα, αυτοματοποιεί επαναλαμβανόμενες εργασίες και δημιουργεί νέες θέσεις σε τομείς όπως η ανάλυση δεδομένων και η κυβερνοασφάλεια. Τα οφέλη όμως δεν κατανέμονται ισότιμα. Οι έρευνες δείχνουν ότι το βάρος της προσαρμογής πέφτει πρώτα στους νέους που εισέρχονται στην αγορά εργασίας, καθώς οι επιχειρήσεις προσλαμβάνουν λιγότερους σε εισαγωγικές θέσεις. Η ΤΝ φαίνεται να υποκαθιστά πρώτα τη γνώση που αποκτάται στο σχολείο και στο πανεπιστήμιο, και λιγότερο την εμπειρία που αποκτάται στην πράξη. Αυτό γεννά ένα βαθύτερο ερώτημα. Αν οι εισαγωγικές θέσεις συρρικνωθούν, πού θα αποκτήσει εμπειρία η επόμενη γενιά επαγγελματιών;
Μεσοπρόθεσμα, η ΤΝ μπορεί να αποτελέσει σημαντικό μοχλό οικονομικής ανάπτυξης, υπό την προϋπόθεση ότι θα διαχυθεί ευρέως στην οικονομία και δεν θα περιοριστεί σε λίγες εταιρείες και χώρες. Ο κίνδυνος ενός νέου τεχνολογικού ολιγοπωλίου είναι υπαρκτός, καθώς το κόστος εισόδου στον χώρο των προηγμένων μοντέλων είναι απαγορευτικό για τους περισσότερους. Μακροπρόθεσμα, αν οι μηχανές αναλάβουν σε μεγάλη κλίμακα γνωστική και δημιουργική εργασία, το κεντρικό ζήτημα θα μετατοπιστεί από την παραγωγή στη διανομή του πλούτου. Ιδέες όπως το καθολικό βασικό εισόδημα ή τα «ψηφιακά μερίσματα» από τη χρήση των δεδομένων θα περάσουν από το περιθώριο στο επίκεντρο της πολιτικής συζήτησης.
Το άμεσο ζητούμενο, ωστόσο, είναι πιο πρακτικό. Χρειάζεται εκπαίδευση που να προετοιμάζει τους νέους για συνεργασία με τα νέα εργαλεία και όχι για ανταγωνισμό μαζί τους. Χρειάζονται επιχειρήσεις που να χρησιμοποιούν την ΤΝ ως συμπλήρωμα της ανθρώπινης εργασίας και όχι ως απλό μέσο περικοπής κόστους. Και χρειάζονται θεσμοί που να παρακολουθούν με διαφάνεια τους κινδύνους, χωρίς να καταπνίγουν την καινοτομία.
Η ΤΝ μπορεί να οδηγήσει σε μια εποχή αφθονίας ή να γίνει εργαλείο συγκέντρωσης ισχύος και αποσταθεροποίησης των κοινωνιών. Η τεχνολογία από μόνη της δεν καθορίζει την έκβαση. Αυτή θα εξαρτηθεί από τις αποφάσεις των κυβερνήσεων, την εγρήγορση των εποπτικών Αρχών, την υπευθυνότητα των επιχειρήσεων και τη στάση των πολιτών. Το ερώτημα δεν είναι αν η ΤΝ θα αλλάξει τον κόσμο, αλλά αν θα καταφέρουμε να την κατευθύνουμε προς την κοινωνική πρόοδο.