Πολιτισμός

Οι βιολάρηδες είχαν τη δική τους ιστορία

Η εθνομουσικολόγος Νικολέττα Δημητρίου μιλά στη «Σημερινή» για τη μαθητεία πλάι στον μάστρο, το μεροκάματο στους γάμους και τις αλλαγές στην κυπριακή μουσική μετά το 1974.

Πριν γίνουν πρόσωπα ενός βιβλίου, οι βιολάρηδες ήταν οι μάστορες της γιορτής. Πίσω από το βιολί υπήρχαν το μεροκάματο, η αγωνία του μαθητευόμενου και μια κοινωνία που άλλαζε μαζί με τη μουσική της. Η εθνομουσικολόγος και συγγραφέας Νικολέττα Δημητρίου ακολουθεί τις αφηγήσεις τους και φωτίζει μια Κύπρο πέρα από τις εύκολες νοσταλγίες. Η ίδια μιλάει στη «Σημερινή» λίγο πριν ανέβει στην Κεντρική Σκηνή της 5ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Λεμεσού μαζί με την ερευνήτρια Μαρία Χατζηαθανασίου για την εκδήλωση «Από την προφορική αφήγηση στον γραπτό λόγο: καταγράφοντας τις ιστορίες των Κύπριων βιολάρηδων».

Αν ακούγαμε σήμερα έναν βιολάρη της παλιάς Κύπρου, τι θα μαθαίναμε για τον τόπο μας που έχουμε προ πολλού ξεχάσει; Και τι θα μας ξένιζε;

Θα σταθώ στις ιστορίες των μουσικών, στον «βίο και την πολιτεία» τους, παρά στη μουσική τους. Ακούγοντας τις ιστορίες τους, λοιπόν, θα μαθαίναμε – ή θα θυμόμασταν – ότι τα παιδιά των οποίων οι οικογένειες δεν είχαν την οικονομική δυνατότητα να τα στείλουν στο γυμνάσιο (όπου η φοίτηση γινόταν με δίδακτρα), έπρεπε να μάθουν μια τέχνη από την ηλικία των 12 ετών περίπου, με σκοπό να βγουν στο μεροκάματο.

Θα μας ξένιζε ίσως το ότι οι περισσότερες διασκεδάσεις γίνονταν χωριστά για τα δύο φύλα. Στον γάμο, για παράδειγμα, μέχρι περίπου τα μέσα του εικοστού αιώνα, άλλη μέρα χόρευαν οι άντρες και άλλη μέρα οι γυναίκες. Σε κάποια χωριά ο κανόνας αυτός ήταν πιο χαλαρός (και φυσικά δεν ήταν ο ίδιος σε όλες τις δεκαετίες), αλλά, γενικά, τα δύο φύλα διακέδαζαν χωριστά.

Ποιοι ήταν τελικά αυτοί οι άνθρωποι όταν άφηναν κάτω το βιολί; Καλλιτέχνες, μεροκαματιάρηδες, περιπλανώμενοι παρατηρητές της ζωής των άλλων; Ή κάτι που δεν χωρά εύκολα σε μια λέξη;

Οι ίδιοι οι βιολάρηδες θεωρούσαν τον εαυτό τους «μάστρο», που έκανε μια τέχνη όπως όλες τις άλλες. Στις αφηγήσεις τους κάποιοι αντιπαραβάλλουν την τέχνη τους με αυτές άλλων μαστόρων, όπως του χτίστη, του πελεκάνου (μαραγκού), του σκαρπάρη (παπουτσή) κ.λπ. Μέσα από τα ίδια τα λεγόμενά τους φαίνεται ότι για τους ίδιους «η βκιολαριτζιή» ήταν πρωτίστως χειρωνακτική δουλειά, παρά καλλιτεχνία. Η διάκριση που θέλω να κάνω εδώ φαίνεται πιο ξεκάθαρα μέσα από τους αγγλικούς όρους craft και art, με τους βιολάρηδες να τοποθετούν τον εαυτό τους στην πρώτη κατηγορία.

22.11. 2.jpg

Με εξαίρεση κάποιους μουσικούς-ονόματα των μεγάλων αστικών κέντρων, για τους βιολάρηδες των χωριών η μουσική δεν από μόνη της αρκετή για να τους προσφέρει τα προς το ζην για ολόκληρο τον χρόνο. Τόσο οι γάμοι όσο και τα πανηγύρια ήταν εποχικές εργασίες, οπότε η μουσική για τους περισσότερους ήταν επικουρικό επάγγελμα, που συνυπήρχε με τις άλλες ασχολίες τους.

Σκαλίζοντας τις ζωές των βιολάρηδων, βρήκατε περισσότερη μουσική ή περισσότερη σιωπή; Υπήρξε κάποια ιστορία που σας άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο βλέπετε την Κύπρο;

Η μουσική δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τη σιωπή, όπως η μέρα δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τη νύχτα. Δεν θα έλεγα ότι υπήρξε μόνο μία καθοριστική ιστορία. Η κάθε ιστορία που μοιραζόμαστε φέρνει μαζί της μια πληροφορία ή μια αίσθηση που επιβεβαιώνει, αναιρεί ή αναδιαμορφώνει το πώς αντιλαμβανόμαστε κάτι – αν, φυσικά, θέλουμε ν’ ακούσουμε. Στις αφηγήσεις των βιολάρηδων βρήκα ότι με συγκινούσε ο τρόπος που μιλούσαν για τα πρώτα τους βήματα, τον φόβο και την αγωνία τους όταν πήγαιναν στο σπίτι «του μάστρου» για να μάθουν μουσική, αλλά και για την πρώτη φορά που πήγαιναν «να κάμουν γάμο». Με γοήτευαν επίσης βαθύτατα οι ιστορίες που έδειχναν πόσο τους εκτιμούσαν οι κοινότητες στις οποίες πήγαιναν να παίξουν, αφού οι μουσικοί παρείχαν μια υπηρεσία που δεν μπορούσε να παράσχει κανείς άλλος.

Πριν αρχίσουμε να χωρίζουμε τα πάντα σε ελληνικά και τουρκικά, τι γλώσσα μιλούσε η μουσική στην Κύπρο; Ή μήπως εξιδανικεύουμε κι εκείνο το παρελθόν, επειδή μας βολεύει να το θυμόμαστε πιο αθώο;

Πριν από το 1974, οι περισσότερες ομοιότητες στη μουσική των δύο κοινοτήτων παρατηρούνταν στους χορούς ή στην καθαρά οργανική μουσική. Στα τραγούδια, λόγω της χρήσης δύο διαφορετικών γλωσσών, υπήρχαν πολύ περισσότερες διαφορές και αποκλίσεις. Τα λεγόμενα «κοινά» τραγούδια που τραγουδιούνταν και στις δύο γλώσσες πριν από το 1974 ήταν λιγοστά και, συνήθως, εισαγόμενα μέσα από δίσκους γραμμοφώνου κ.λπ.

Το σημαντικό, όμως, δεν είναι το αν υπήρχε ή όχι ένα «κοινό» τραγούδι ή πέντε ή είκοσι. Το σημαντικό είναι ότι πριν από το 1974 η παραδοσιακή μουσική αναπτυσσόταν παράλληλα στις δύο κοινότητες – με ομοιότητες και διαφορές, παράλληλα όμως. Μετά το 1974 ξεκίνησε ν’ αναπτύσσεται ανεξάρτητα, εξ ου και στις μέρες μας μπορεί κανείς ν’ ακούσει τους όρους «ελληνοκυπριακή» και «τουρκοκυπριακή» μουσική, για ρεπερτόριο που προηγουμένως ήταν γνωστό απλώς ως «κυπριακό».

Έχουμε μια παράξενη σχέση με την παράδοση: την αποθεώνουμε στις γιορτές και την ξεχνάμε στην καθημερινότητά μας. Τελικά διασώζουμε την κυπριακή μουσική ή συντηρούμε μια ωραία, ακίνδυνη ανάμνησή της;

Μπορεί ένα μέρος του κοινού να την ξεχνάει στην καθημερινότητά του, αλλά αυτό σίγουρα δεν ισχύει για όλους. Είναι κι αυτή μια γενίκευση που γίνεται συχνά και που χρησιμοποιείται ως εύπεπτο τσιτάτο. Ακόμα και τα ρήματα «διασώζω» και «συντηρώ» συχνότερα σε τσιτάτα παραπέμπουν, παρά σε ουσιαστική συζήτηση – που, σίγουρα, χρειάζεται πολύ περισσότερο χώρο απ’ αυτόν που μας δίνεται εδώ. Πάντως δεν είμαστε εδώ για να αστυνομεύσουμε το πώς ο κόσμος βιώνει τη μουσική, παραδοσιακή ή άλλη, αν την «αποθεώνει» ή αν την «ξεχνά». Αν η οποιαδήποτε μουσική καταφέρνει να συγκινήσει και να διασκεδάσει, όποτε και να γίνεται αυτό, τότε έχει ακόμα ρόλο να επιτελέσει.

Έρχεστε στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Λεμεσού με ένα βιβλίο για ανθρώπους που άφησαν πίσω τους κυρίως ήχους και ιστορίες, όχι γραπτά. Τι καταφέρνει να κρατήσει ζωντανό ένα βιβλίο από μια τέτοια ζωή; Και τι φοβάστε πως χάθηκε οριστικά;

Το βιβλίο διατηρεί ζωντανές τις αφηγήσεις των μουσικών, τον τρόπο με τον οποίο οι ίδιοι μιλάνε για τον εαυτό τους, την τέχνη και τη ζωή τους. Διατηρεί επίσης το λεξιλόγιο και τον ιδιαίτερο τρόπο έκφρασής τους, μια που οι αφηγήσεις αποδίδονται στην κυπριακή διάλεκτο, όπως τη χρησιμοποιούσε ο καθένας από τους μουσικούς του βιβλίου.

Δεν θα έλεγα ότι «φοβάμαι» πως χάθηκε κάτι οριστικά, γιατί η ίδια η φύση της ζωής είναι η αλλαγή. Τα πάντα αλλάζουν γύρω μας συνεχώς και είναι μάταιο να προσπαθούμε να σταματήσουμε τη ροή. Ο κόσμος που περιγράφουν οι βιολάρηδες στις αφηγήσεις τους έχει εν πολλοίς πάψει να υπάρχει. Κι επειδή η μουσική δεν είναι ποτέ αποκομμένη από τον κόσμο που την γεννά, όπως η Κύπρος άλλαξε τον τελευταίο αιώνα, έτσι άλλαξε και η ίδια η μουσική.

Πού: 5η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Λεμεσού, Κεντρική Σκηνή, Χαρουπόμυλοι Λανίτη.

Πότε: Σήμερα Κυριακή, 22 Νοεμβρίου, ώρα16:30.

Είσοδος ελεύθερη.