Από φρουρός του ΝΑΤΟ σε περιφερειακή δύναμη

«Ίδιο κρεβάτι, διαφορετικά όνειρα». Η γνωστή φράση του Τσου Ενλάι για την αμερικανοσοβιετική ύφεση της δεκαετίας του 1970 αποτυπώνει εύστοχα και τις σημερινές αντιφάσεις του ΝΑΤΟ. Στο εσωτερικό της Συμμαχίας, η κοινή στρατηγική συνύπαρξη δεν συνεπάγεται απαραίτητα ταυτότητα συμφερόντων. Η Τουρκία αποτελεί ίσως το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αυτής της πραγματικότητας.

Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, η γεωγραφική θέση της Τουρκίας την καθιστούσε έναν από τους σημαντικότερους πυλώνες της δυτικής στρατηγικής. Ο έλεγχος των Στενών, η πρόσβαση στη Μαύρη Θάλασσα και η εγγύτητα προς τη Σοβιετική Ένωση προσέδιδαν στην Άγκυρα στρατηγική σημασία δυσανάλογη προς το οικονομικό της μέγεθος. Η Τουρκία λειτουργούσε ως προκεχωρημένο φυλάκιο της Δύσης.

Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, ωστόσο, άλλαξε ριζικά αυτήν τη συνθήκη. Όπως είχε επισημάνει ο Σέρτζιο Ρομάνο, το τέλος του διπολικού συστήματος δημιούργησε νέους γεωπολιτικούς ορίζοντες για την Τουρκία, από τον Καύκασο και την Κεντρική Ασία έως τη Μέση Ανατολή. Η χώρα έπαψε να είναι απλώς ο φύλακας των νοτιοανατολικών συνόρων της Δύσης και άρχισε να διεκδικεί έναν αυτόνομο περιφερειακό ρόλο.

Η εξέλιξη αυτή δεν αποτελεί αποκλειστικά προσωπικό σχέδιο του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, όπως συχνά παρουσιάζεται στα δυτικά μέσα ενημέρωσης. Η προσωποποίηση της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής παραβλέπει μια βαθύτερη ιστορική και στρατηγική μεταβολή: τη μετάβαση του διεθνούς συστήματος στη μεταψυχροπολεμική εποχή και την αποδιάρθρωση των παραδοσιακών ισορροπιών στη Μέση Ανατολή. Οι τουρκικές πρωτοβουλίες αποτελούν μέρος αυτής της νέας πραγματικότητας, στην οποία οι περιφερειακές δυνάμεις επιδιώκουν μεγαλύτερη αυτονομία και λιγότερη εξάρτηση από τις μεγάλες δυνάμεις.

Ο πόλεμος στη Συρία, από το 2011, επιτάχυνε αυτήν τη διαδικασία. Η κουρδική διάσταση, οι ανταγωνισμοί με τις ΗΠΑ και η στρατιωτική παρουσία της Τουρκίας πέρα από τα σύνορά της ανέδειξαν τα όρια της ΝΑΤΟϊκής συνοχής. Η Άγκυρα και η Ουάσιγκτον, παρά την κοινή τους συμμετοχή στη Συμμαχία, βρέθηκαν να υποστηρίζουν διαφορετικούς παράγοντες στο ίδιο επιχειρησιακό περιβάλλον.

Παράλληλα, ο παντουρκισμός, ο πανισλαμισμός και ο νεοοθωμανισμός προσφέρουν διαφορετικά ιδεολογικά εργαλεία για τη διεύρυνση της τουρκικής επιρροής. Δεν συνιστούν ένα ενιαίο πρόγραμμα, αλλά συγκροτούν ένα πολιτικό πλαίσιο που επιτρέπει στην Άγκυρα να προβάλλεται ως δύναμη με συμφέροντα στην Ανατολική Μεσόγειο, στα Βαλκάνια, στον Καύκασο και στον ισλαμικό κόσμο.

Η στρατηγική «Γαλάζια Πατρίδα» (Mavi Vatan) αποτυπώνει αυτήν τη φιλοδοξία στη θαλάσσια διάσταση. Η αμφισβήτηση των θαλάσσιων οριοθετήσεων, η αντιπαράθεση με την Ελλάδα και την Κύπρο και η συμφωνία με τη Λιβύη το 2019 αποτελούν εκφάνσεις της προσπάθειας της Τουρκίας να συμμετέχει καθοριστικά στη διαμόρφωση των ισορροπιών της Ανατολικής Μεσογείου.

Η παρουσία της στη Λιβύη και στο Κέρας της Αφρικής, μέσω στρατιωτικής συνεργασίας, εξοπλισμών και οικονομικών επενδύσεων, διευρύνει περαιτέρω το γεωπολιτικό της αποτύπωμα. Ταυτόχρονα, η ανάπτυξη της εγχώριας αμυντικής βιομηχανίας ενισχύει την επιχειρησιακή αυτονομία της χώρας.

Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και η αμυντική προσέγγιση με το Πακιστάν και τη Σαουδική Αραβία. Η συνεργασία αυτή αντανακλά την επιθυμία περιφερειακών δυνάμεων να διαφοροποιήσουν τις εγγυήσεις ασφαλείας τους, χωρίς απαραίτητα να διαρρήξουν τις σχέσεις τους με την Ουάσιγκτον. Πρόκειται για μια λογική πολυευθυγράμμισης (multialignment), στην οποία η Τουρκία επιδιώκει να διατηρεί ταυτόχρονα πολλαπλές στρατηγικές σχέσεις.

Εδώ βρίσκεται και η ουσία της νέας τουρκικής στρατηγικής. Η Άγκυρα δεν εγκαταλείπει το ΝΑΤΟ, αλλά αξιοποιεί τη συμμετοχή της στη Συμμαχία ως ένα από τα πολλά εργαλεία της εξωτερικής της πολιτικής. Διατηρεί σχέσεις με τη Ρωσία, συνεργάζεται με Δυτικούς συμμάχους και αναπτύσσει δεσμούς με δυνάμεις της Μέσης Ανατολής και της Ασίας.

Ωστόσο, οι φιλοδοξίες αυτές προσκρούουν σε ουσιαστικούς περιορισμούς. Η οικονομική αστάθεια, οι χρηματοδοτικές ανάγκες, η εξάρτηση από τεχνολογίες και η δυνατότητα διατήρησης μακροχρόνιων στρατιωτικών επιχειρήσεων περιορίζουν την τουρκική προβολή ισχύος.

Η Τουρκία, επομένως, δεν μετατρέπεται αυτομάτως σε παγκόσμια δύναμη. Επιχειρεί να αξιοποιήσει τη γεωγραφία, τη στρατιωτική της ικανότητα και τη διπλωματική της ευελιξία για να μετατρέψει τη θέση της σε πολιτική αυτονομία. Σε μια μακροπρόθεσμη προοπτική, η Τουρκία θα μπορούσε να επιδιώξει να διευρύνει ακόμη περισσότερο τη γεωπολιτική της προβολή, αποκτώντας σταδιακά πρόσβαση σε ευρύτερους θαλάσσιους ορίζοντες και φιλοδοξώντας να αναδειχθεί στην κυρίαρχη περιφερειακή δύναμη της Μέσης Ανατολής. Ένα τέτοιο ενδεχόμενο συνδέεται και με την πιθανότητα μιας μελλοντικής, ουσιαστικής αποχώρησης των Ηνωμένων Πολιτειών από την περιοχή, η οποία θα δημιουργούσε ένα σημαντικό στρατηγικό κενό. Ωστόσο, αυτή η προοπτική προσκρούει σε ένα θεμελιώδες εμπόδιο: το Ισραήλ δεν είναι διατεθειμένο, τουλάχιστον στην παρούσα φάση, να αποδεχθεί έναν ρόλο δευτερεύοντος στρατηγικού εταίρου υπό την τουρκική ηγεμονία. Αντιθέτως, επιδιώκει να διατηρήσει τη δική του στρατηγική αυτονομία και πρωτοκαθεδρία, γεγονός που καθιστά τον ανταγωνισμό μεταξύ Άγκυρας και Τελ Αβίβ έναν από τους καθοριστικούς παράγοντες για τη μελλοντική αρχιτεκτονική ασφαλείας της Μέσης Ανατολής.

Όπως έχει επισημάνει ο διπλωμάτης Σέρτζιο Ρομάνο, η Τουρκία έπαψε σταδιακά να αποτελεί απλώς τη «φρουρό» της Δύσης και της νοτιοανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ. Η μετάβαση αυτή δεν είναι αποκλειστικά αποτέλεσμα της πολιτικής του Ερντογάν, αλλά έκφραση της ευρύτερης αναδιάταξης του διεθνούς συστήματος μετά τον Ψυχρό Πόλεμο και της κρίσης των παραδοσιακών ισορροπιών στη Μέση Ανατολή, που δημιουργούν νέα περιθώρια στρατηγικής αυτονομίας και περιφερειακής προβολής ισχύος.

*Αναλυτής Γεωπολιτικής