ΜΚΟ: Ποιος ελέγχει πού πάνε τα λεφτά;

Περίπου 3.700 μη κερδοσκοπικές οργανώσεις είναι σήμερα εγγεγραμμένες στα μητρώα που τηρούνται από το Υπουργείο Εσωτερικών και τους κατά τόπους Εφόρους στην Κύπρο. Σωματεία, ιδρύματα και ομοσπονδίες δραστηριοποιούνται σε ένα ευρύ φάσμα κοινωνικών, φιλανθρωπικών και άλλων σκοπών, συγκεντρώνοντας συχνά την οικονομική στήριξη των πολιτών. Το ερώτημα, ωστόσο, που προκύπτει είναι κατά πόσον υπάρχουν επαρκείς μηχανισμοί ελέγχου, ώστε οι εισφορές να αξιοποιούνται για τον σκοπό για τον οποίο συγκεντρώνονται και να προστατεύονται οι πολίτες από φαινόμενα οικονομικής εκμετάλλευσης.

Σύμφωνα με στοιχεία από το Υπουργείο Εσωτερικών, στην Κύπρο είναι εγγεγραμμένες περίπου 3.700 ΜΚΟ στα σχετικά μητρώα του. Ο αριθμός αυτός, πάντως, δεν αποτυπώνει το σύνολο των μη κερδοσκοπικών οργανισμών που λειτουργούν στη χώρα, καθώς υπάρχουν και οργανισμοί που υπάγονται σε άλλες νομοθεσίες, όπως ο περί Εταιρειών Νόμος και ο νόμος που διέπει το Παγκύπριο Συντονιστικό Συμβούλιο Εθελοντισμού.

Τι ελέγχει το κράτος και μέχρι πού φτάνουν οι αρμοδιότητές του

Το Υπουργείο Εσωτερικών αναφέρει ότι ο έλεγχος των οργανώσεων στηρίζεται σε συγκεκριμένο θεσμικό πλαίσιο, το οποίο επικεντρώνεται κυρίως στην κανονιστική συμμόρφωση και τη διαφάνεια. Οι οργανώσεις έχουν υποχρέωση να υποβάλλουν ετήσιες γνωστοποιήσεις και οικονομικές καταστάσεις στον Έφορο Σωματείων, ενώ το Υπουργείο και οι κατά τόπους Έφοροι παρακολουθούν την εκπλήρωση των συγκεκριμένων υποχρεώσεων.

Σε περιπτώσεις όπου υπάρχουν υποψίες, καταγγελίες ή ενδείξεις ότι μια οργάνωση ασκεί κερδοσκοπική δραστηριότητα, κατά παράβαση του μη κερδοσκοπικού της χαρακτήρα, ο Έφορος μπορεί να παρέμβει ζητώντας πρόσθετες εξηγήσεις και στοιχεία.

Ωστόσο, υπάρχει μια σημαντική διευκρίνιση από πλευράς Υπουργείου, δεν διενεργούνται από τις υπηρεσίες του εις βάθος λογιστικοί, οικονομικοί, φορολογικοί ή ποινικοί έλεγχοι. Τα ζητήματα που εμπίπτουν σε αυτές τις κατηγορίες παραπέμπονται στις αρμόδιες υπηρεσίες.

Συγκεκριμένα, ύποπτες συναλλαγές διαβιβάζονται στη Μονάδα Καταπολέμησης Αδικημάτων Συγκάλυψης (ΜΟΚΑΣ), φορολογικά ζητήματα στο Τμήμα Φορολογίας, ενώ υποθέσεις που αφορούν απάτη ή απόσπαση χρημάτων παραπέμπονται στην Αστυνομία για διερεύνηση.

Παράλληλα, το Υπουργείο διενεργεί αξιολογήσεις κινδύνου για τον τομέα των μη κερδοσκοπικών οργανισμών που βρίσκονται στα μητρώα του, στη βάση των συστάσεων της FATF και της Moneyval.

Ποιος εγγυάται ότι οι δωρεές φτάνουν στον προορισμό τους

Ιδιαίτερη σημασία έχει το ζήτημα της συγκέντρωσης χρημάτων μέσω εράνων, καθώς πρόκειται για μια πρακτική που βασίζεται στην εμπιστοσύνη και την ευαισθησία των πολιτών. Στην Κύπρο, η διενέργεια εράνων διέπεται από τον περί Διενέργειας Εράνων Νόμο του 2014, ο οποίος προβλέπει συγκεκριμένες διαδικασίες αδειοδότησης και λογοδοσίας.

Όπως διευκρινίζει το Υπουργείο, κανένα φυσικό ή νομικό πρόσωπο δεν μπορεί να διεξάγει έρανο χωρίς προηγούμενη άδεια από την αρμόδια Αρχή. Για παγκύπριους εράνους αρμόδιο είναι το Υπουργείο Εσωτερικών, ενώ για τοπικούς εράνους η οικεία Επαρχιακή Διοίκηση.

Επιπλέον, ο διοργανωτής υποχρεούται να ανοίξει ειδικό λογαριασμό σε εγκεκριμένο πιστωτικό ίδρυμα, ο οποίος αφορά αποκλειστικά τον συγκεκριμένο έρανο. Στην άδεια καθορίζονται επίσης τα πρόσωπα που θα συμμετέχουν στη συλλογή χρημάτων, καθώς και ο τρόπος και το μέσο διεξαγωγής του.

Η λογοδοσία, ωστόσο, γίνεται κυρίως μετά την ολοκλήρωση του εράνου. Οι διοργανωτές υποχρεούνται να δημοσιεύσουν στον ημερήσιο Τύπο τα αποτελέσματα της εκστρατείας και να υποβάλουν αναλυτικούς λογαριασμούς εσόδων και εξόδων στην αρμόδια Αρχή. Όταν το ποσό που συγκεντρώνεται υπερβαίνει τις 30.000 ευρώ, απαιτείται οι λογαριασμοί να έχουν ελεγχθεί από εγκεκριμένους ανεξάρτητους ελεγκτές.

Εάν διαπιστωθεί ότι τα χρήματα χρησιμοποιήθηκαν για διαφορετικό σκοπό από εκείνον για τον οποίο συγκεντρώθηκαν, προβλέπεται η λήψη διοικητικών μέτρων ή και η διαβίβαση της υπόθεσης στις διωκτικές Αρχές.

Οι παράνομοι έρανοι και οι εκκλήσεις μέσω κοινωνικών δικτύων

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία που προκύπτουν από την απάντηση του Υπουργείου αφορά την έκταση των παράνομων εράνων. Όπως αναφέρεται, δεν υπάρχει ενιαίο μητρώο που να καταγράφει το σύνολο των περιστατικών των τελευταίων ετών, καθώς αρκετές καταγγελίες υποβάλλονται απευθείας στην Αστυνομία, χωρίς να ενημερώνεται σχετικά το Υπουργείο Εσωτερικών.

Η συντριπτική πλειοψηφία των καταγγελιών που εξετάζονται αφορά ανεξέλεγκτες εκκλήσεις για κατάθεση χρημάτων σε προσωπικούς τραπεζικούς λογαριασμούς μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, καθώς και παράνομες προσεγγίσεις πολιτών στους δρόμους με σκοπό τη συγκέντρωση εισφορών.

Σε περίπτωση εντοπισμού παράνομου εράνου, ενεργοποιούνται οι προβλεπόμενες από τη νομοθεσία κυρώσεις, οι οποίες περιλαμβάνουν χρηματικό πρόστιμο έως 5.000 ευρώ ή και ποινή φυλάκισης μέχρι δύο έτη.

Η ευθύνη του πολίτη και τα όρια της κρατικής εποπτείας

Το Υπουργείο Εσωτερικών αναγνωρίζει ότι, παρά τον εκσυγχρονισμό του νομοθετικού πλαισίου και τις δικλίδες ασφαλείας που έχουν θεσπιστεί, η πλήρης αποτροπή φαινομένων οικονομικής εκμετάλλευσης προϋποθέτει και τη συνεργασία των πολιτών.

Συστήνει στο κοινό να βεβαιώνεται ότι οι εισφορές και οι δωρεές κατευθύνονται σε εγγεγραμμένους οργανισμούς και να ζητά πάντοτε την έκδοση σχετικών αποδείξεων.

Παράλληλα, διευκρινίζει ότι οι μη κερδοσκοπικοί οργανισμοί διαθέτουν επιχειρησιακή αυτονομία και ότι το Υπουργείο δεν παρεμβαίνει στον τρόπο αξιοποίησης των εσόδων και της περιουσίας τους, εφόσον αυτά εξυπηρετούν τους σκοπούς που προβλέπονται στο καταστατικό τους.

Το ζήτημα, επομένως, δεν περιορίζεται στον αριθμό των οργανώσεων που δραστηριοποιούνται στην Κύπρο ή στην ύπαρξη ενός νομοθετικού πλαισίου. Αφορά κυρίως την αποτελεσματικότητα της εποπτείας, τη διαφάνεια στη διαχείριση των χρημάτων και τη δυνατότητα των πολιτών να γνωρίζουν πού καταλήγει κάθε ευρώ που προσφέρουν.