Τι πραγματικά πρόσφερε το ΝΑΤΟ στις ΗΠΑ

H επαναλαμβανόμενη ρητορική του Αμερικανού Προέδρου περί «αχάριστου ΝΑΤΟ», που δεν προσέφερε τίποτα στις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ απομυζούσε επί δεκαετίες την αμερικανική ισχύ και τα αμερικανικά κονδύλια, αποτελεί ένα πολιτικά εύπεπτο, αλλά ιστορικά και στρατηγικά ελλιπές αφήγημα. Η πραγματικότητα της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας, όπως αυτή αποτυπώθηκε από το 1949 μέχρι σήμερα, δείχνει ότι το ΝΑΤΟ δεν υπήρξε μόνο ένα σχήμα προστασίας της Ευρώπης από τις ΗΠΑ, αλλά και ένας από τους βασικότερους μηχανισμούς ενίσχυσης, νομιμοποίησης και πολλαπλασιασμού της αμερικανικής ισχύος.

Η πιο εμβληματική και αδιαμφισβήτητη απόδειξη της συνεισφοράς του ΝΑΤΟ προς τις ΗΠΑ καταγράφηκε στις 11 Σεπτεμβρίου 2001. Για πρώτη και μοναδική φορά στην ιστορία της Συμμαχίας ενεργοποιήθηκε το Άρθρο 5 της Συνθήκης της Ουάσιγκτον, κατόπιν αμερικανικού αιτήματος. Οι σύμμαχοι αναγνώρισαν τις τρομοκρατικές επιθέσεις ως ένοπλη επίθεση εναντίον όλων και έθεσαν τις στρατιωτικές και πολιτικές τους δυνατότητες στη διάθεση των Ηνωμένων Πολιτειών. Δεν επρόκειτο για μια συμβολική χειρονομία, αλλά για απτή επιχειρησιακή στήριξη. ΝΑΤΟϊκά αεροσκάφη AWACS περιπολούσαν επί μήνες τον αμερικανικό εναέριο χώρο, αντικαθιστώντας αμερικανικά μέσα ώστε ν’ απελευθερωθούν δυνάμεις για επιχειρήσεις στο εξωτερικό. Ήταν η πρώτη φορά που ευρωπαϊκά στρατιωτικά μέσα ανέλαβαν την άμυνα του ίδιου του αμερικανικού εδάφους.

Η αμερικανική εκστρατεία στο Αφγανιστάν αποτελεί μιαν ακόμη χειροπιαστή περίπτωση ΝΑΤΟϊκής συνεισφοράς. Από το 2003 και έπειτα, η επιχείρηση ISAF τέθηκε υπό ΝΑΤΟϊκή διοίκηση. Δεκάδες χιλιάδες στρατιώτες από ευρωπαϊκές και συμμαχικές χώρες πολέμησαν, τραυματίστηκαν και σκοτώθηκαν στο πλευρό των Αμερικανών. Χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, ο Καναδάς, η Γερμανία, η Γαλλία, η Ιταλία, η Ολλανδία και η Πολωνία ανέλαβαν τομείς ευθύνης, παρείχαν Βάσεις, υποδομές, ειδικές δυνάμεις, πληροφορίες και επιμελητειακή υποστήριξη. Χωρίς το ΝΑΤΟ, το πολιτικό, οικονομικό και ανθρώπινο κόστος για τις ΗΠΑ θα ήταν πολλαπλάσιο και η διεθνής νομιμοποίηση της εκστρατείας σαφώς ασθενέστερη.

Ανάλογη υπήρξε η ΝΑΤΟϊκή συμβολή στις επιχειρήσεις στα Βαλκάνια τη δεκαετία του 1990. Στη Βοσνία και στο Κοσσυφοπέδιο, οι ΗΠΑ ηγήθηκαν, αλλά δεν έδρασαν μόνες. Ευρωπαϊκές αεροπορικές δυνάμεις, χερσαία στρατεύματα και μηχανισμοί πολιτικής σταθεροποίησης επέτρεψαν στην Ουάσιγκτον να διαμορφώσει τη μεταψυχροπολεμική αρχιτεκτονική ασφάλειας στην Ευρώπη, χωρίς να επωμιστεί μόνη της το βάρος της μεταπολεμικής διαχείρισης.

Στη Λιβύη το 2011, αν και οι ΗΠΑ επέλεξαν έναν πιο διακριτικό ρόλο, το ΝΑΤΟ αποτέλεσε το όχημα μέσω του οποίου διασφαλίστηκε η διεθνής κάλυψη της επιχείρησης. Οι ευρωπαϊκοί σύμμαχοι ανέλαβαν το μεγαλύτερο μέρος των αεροπορικών πληγμάτων, ενώ οι αμερικανικές δυνατότητες πληροφοριών, ανεφοδιασμού και διοίκησης ενσωματώθηκαν σε ένα συλλογικό πλαίσιο, μειώνοντας την άμεση πολιτική έκθεση της Ουάσιγκτον.

Πέραν των επιχειρήσεων, η καθημερινή συνεισφορά του ΝΑΤΟ προς τις ΗΠΑ είναι λιγότερο θεαματική, αλλά στρατηγικά καθοριστική. Η ύπαρξη εκτεταμένου δικτύου Βάσεων, λιμανιών, αεροδρομίων και υποδομών στην Ευρώπη, από τη Γερμανία, την Ιταλία και την Ελλάδα μέχρι την Πολωνία και τις χώρες της Βαλτικής επιτρέπει στις ΗΠΑ ταχεία προβολή ισχύος προς τη Ρωσία, τη Μέση Ανατολή και την Αφρική. Οι Βάσεις αυτές δεν αποτελούν απλώς «αμερικανικά φυλάκια», αλλά εγκαταστάσεις που φιλοξενούνται, χρηματοδοτούνται και προστατεύονται από συμμαχικά κράτη.

Ιδιαίτερη σημασία για την αμερικανική ασφάλεια είχε και έχει η συμβολή των συμμάχων στον ευαίσθητο τομέα των πληροφοριών και της αντιτρομοκρατίας. Μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, το ΝΑΤΟ εξελίχθηκε σε βασική πλατφόρμα συστηματικής ανταλλαγής πληροφοριών, επιχειρησιακών δεδομένων και αναλύσεων απειλής, ενισχύοντας ουσιαστικά την ικανότητα των Ηνωμένων Πολιτειών να προλαμβάνουν τρομοκρατικές ενέργειες. Ευρωπαϊκές υπηρεσίες ασφαλείας, με βαθιά γνώση τοπικών δικτύων, γλωσσών και κοινωνικών δομών, παρείχαν κρίσιμες πληροφορίες για κινήσεις προσώπων, χρηματοδοτικά κανάλια και διαδρομές ριζοσπαστικοποίησης. Σε περιοχές όπως η Βόρεια Αφρική, τα Βαλκάνια και η Μέση Ανατολή, όπου η αμερικανική παρουσία ήταν περιορισμένη ή πολιτικά ευαίσθητη, οι σύμμαχοι λειτούργησαν ως προκεχωρημένοι κόμβοι συλλογής και επεξεργασίας πληροφοριών. Έτσι, το ΝΑΤΟ ενίσχυσε το αμερικανικό πλέγμα ασφάλειας, όχι μόνο στρατιωτικά, αλλά και προληπτικά, στο πιο κρίσιμο πεδίο της σύγχρονης απειλής.

Σε οικονομικό και βιομηχανικό επίπεδο, το ΝΑΤΟ λειτούργησε διαχρονικά ως ισχυρός μοχλός στήριξης της αμερικανικής αμυντικής και τεχνολογικής υπεροχής. Η αρχή της διαλειτουργικότητας, που αποτελεί θεμέλιο της Συμμαχίας, οδήγησε τα κράτη-μέλη στην υιοθέτηση κοινών προτύπων εξοπλισμών, συστημάτων διοίκησης και ψηφιακών υποδομών, που σε μεγάλο βαθμό διαμορφώθηκαν από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η επιλογή μαχητικών αεροσκαφών αμερικανικής κατασκευής, αντιαεροπορικών συστημάτων, αισθητήρων, δικτύων επικοινωνίας και προηγμένων λογισμικών δεν εξυπηρετεί μόνο επιχειρησιακές ανάγκες, αλλά δημιουργεί μακροχρόνιες σχέσεις εξάρτησης σε επίπεδο συντήρησης, αναβαθμίσεων και εκπαίδευσης. Έτσι, η αμερικανική αμυντική βιομηχανία εξασφαλίζει σταθερές αγορές, διατηρεί οικονομίες κλίμακας και επενδύει στην καινοτομία, ενώ η τεχνολογική υπεροχή των ΗΠΑ παγιώνεται, όχι μόνο στρατιωτικά, αλλά και ως δομικό στοιχείο της συλλογικής ασφάλειας της Δύσης.

Τέλος, το ΝΑΤΟ προσέφερε στις ΗΠΑ κάτι εξίσου κρίσιμο με τα στρατεύματα και τα κονδύλια, δηλαδή, πολιτική νομιμοποίηση. Η αμερικανική ισχύς, όταν ασκείται μονομερώς, γεννά αντιδράσεις και αντίρροπες συμμαχίες. Όταν, όμως, εντάσσεται σε ένα πολυμερές σχήμα, αποκτά χαρακτήρα συλλογικής ευθύνης και διεθνούς τάξης. Το ΝΑΤΟ λειτούργησε επί δεκαετίες ως ασπίδα πολιτικής νομιμοποίησης για στρατηγικές επιλογές της Ουάσιγκτον.

Συμπερασματικά, η συζήτηση περί «κόστους» του ΝΑΤΟ για τις ΗΠΑ είναι θεμιτή. Η άποψη, όμως, ότι η Συμμαχία δεν προσέφερε τίποτα στην Ουάσιγκτον παραβλέπει ιστορικά δεδομένα και απτά παραδείγματα αλληλεγγύης. Από τον αμερικανικό εναέριο χώρο μετά την 11η Σεπτεμβρίου μέχρι τα βουνά του Αφγανιστάν και τα Βαλκάνια, το ΝΑΤΟ υπήρξε όχι βάρος, αλλά εργαλείο ισχύος. Και, χωρίς αυτό, η αμερικανική παγκόσμια στρατηγική θα ήταν πολύ πιο μοναχική, πολύ πιο δαπανηρή και πολύ πιο επισφαλής.

*Καθηγητής-Ανθρωπολόγος στο Philips University, πρώην Πρύτανης