Σε κίνδυνο φτώχιας ένας στους τρεις συνταξιούχους

Η φτώχια στην τρίτη ηλικία δεν αποτελεί πλέον περιθωριακό κοινωνικό φαινόμενο, αλλά μια στατιστικά τεκμηριωμένη πραγματικότητα, που αγγίζει ένα μεγάλο μέρος των ηλικιωμένων στην Κύπρο. Τα πιο πρόσφατα στοιχεία της Στατιστικής Υπηρεσίας Κύπρου (CYSTAT), στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής έρευνας EU-SILC για το 2024, αποτυπώνουν με σαφήνεια το μέγεθος του προβλήματος - 31,1% των ατόμων άνω των 65 ετών βρίσκονται σε κίνδυνο φτώχιας.

Το ποσοστό αυτό μεταφράζεται σε κάτι απλό αλλά βαρύ, σχεδόν ένας στους τρεις ηλικιωμένους ζει με εισόδημα χαμηλότερο από το όριο κινδύνου φτώχιας. Δεν πρόκειται για μια μικρή απόκλιση, ούτε για στατιστική λεπτομέρεια. Πρόκειται για την υψηλότερη επίδοση φτώχιας ανάμεσα σε όλες τις ηλικιακές ομάδες στην Κύπρο.

Την ίδια χρονιά, ο κίνδυνος φτώχιας για το σύνολο του πληθυσμού διαμορφώνεται στο 14,6%, για τις ηλικίες 18-64 στο 10,6%, ενώ για τα παιδιά 0-17 ετών στο 12,6%. Η απόσταση είναι εμφανής και αριθμητικά αδιαμφισβήτητη. Οι πολίτες άνω των 65 ετών καταγράφουν υπερδιπλάσιο ποσοστό σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό και σχεδόν τριπλάσιο σε σχέση με τον ενεργό πληθυσμό.

Η μετάβαση στη σύνταξη, όπως καταγράφεται στα στοιχεία, συνοδεύεται από απότομη επιδείνωση της εισοδηματικής θέσης.

Η φτώχια μετά τα 65 δεν είναι στατιστική εξαίρεση

Το εύρος του φαινομένου γίνεται ακόμη πιο καθαρό όταν ενταχθεί στο ευρύτερο πλαίσιο του δείκτη «φτώχια ή κοινωνικός αποκλεισμός» (AROPE). Σύμφωνα με τη CYSTAT, το 31,5% των πολιτών άνω των 65 ετών βρίσκoνταν το 2024 σε κίνδυνο φτώχιας ή κοινωνικού αποκλεισμού, παρουσιάζοντας αύξηση σε σχέση με το 27,9% του 2023.

Η μεταβολή αυτή δείχνει ότι το πρόβλημα δεν περιορίζεται, αλλά αντίθετα εντείνεται. Η σύγκριση με την Ευρωπαϊκή Ένωση αναδεικνύει ακόμη πιο έντονα την κυπριακή ιδιαιτερότητα: σε επίπεδο ΕΕ, το αντίστοιχο ποσοστό για την ηλικιακή ομάδα 65+ ανέρχεται στο 19,4%.

Με άλλα λόγια, οι ηλικιωμένοι στην Κύπρο εμφανίζονται σημαντικά πιο εκτεθειμένοι στον κίνδυνο φτώχιας ή κοινωνικού αποκλεισμού σε σύγκριση με τον μέσο όρο των κρατών-μελών.

Όταν η φτώχια αποκτά συγκεκριμένο ποσό

Για να μεταφραστούν οι δείκτες σε κατανοητή καθημερινή διάσταση, τα ίδια τα στοιχεία της CYSTAT καθορίζουν τα εισοδηματικά όρια σε ευρώ.

Για ένα μονοπρόσωπο νοικοκυριό, το όριο κινδύνου φτώχιας για το 2024 ορίζεται στα €12.400 ετησίως, δηλαδή περίπου €1.033 τον μήνα. Πρόκειται για το ποσό κάτω από το οποίο ένα άτομο θεωρείται στατιστικά σε κίνδυνο φτώχιας.

Για ένα νοικοκυριό δύο ενηλίκων με δύο παιδιά κάτω των 14 ετών, το όριο ανέρχεται στα €26.039 τον χρόνο, ή περίπου €2.170 μηνιαίως.

Την ίδια ώρα, το διάμεσο ισοδύναμο διαθέσιμο εισόδημα για ένα άτομο καταγράφεται στα €20.667 ετησίως, που αντιστοιχούν σε περίπου €1.722 τον μήνα. Η απόσταση μεταξύ διάμεσου εισοδήματος και ορίου φτώχιας αποτυπώνει το μέγεθος της ανισορροπίας.

Η φτώχια, με βάση αυτά τα δεδομένα, είναι σχετική, καθώς ορίζεται στο 60% της διάμεσης εισοδηματικής στάθμης. Ωστόσο, για όσους ζουν κάτω από αυτό το όριο, η «σχετικότητα» μετατρέπεται σε σταθερό περιορισμό εισοδήματος.

Ο ρόλος των συντάξεων και των επιδομάτων

Καθοριστικής σημασίας είναι τα στοιχεία που δείχνουν τι ρόλο παίζουν οι κοινωνικές μεταβιβάσεις στη συγκράτηση της φτώχιας.

Σύμφωνα με την EU-SILC, πριν από την ένταξη συντάξεων και επιδομάτων στο εισόδημα, ο κίνδυνος φτώχιας θα ανερχόταν στο 34,2%. Πρόκειται για ένα ποσοστό που αποτυπώνει την ένταση της εισοδηματικής έκθεσης χωρίς κρατική παρέμβαση.

Με την προσθήκη μόνο των συντάξεων, ο δείκτης μειώνεται στο 21,0%. Όταν προστεθούν και τα κοινωνικά επιδόματα, ο κίνδυνος φτώχιας περιορίζεται περαιτέρω στο 14,6%.

Συνολικά, οι κοινωνικές μεταβιβάσεις μειώνουν τον δείκτη κατά 19,6 ποσοστιαίες μονάδες, εκ των οποίων 13,2 μονάδες αποδίδονται στις συντάξεις και 6,4 μονάδες στα επιδόματα. Τα στοιχεία δείχνουν ότι το σύστημα κρατά τη γραμμή, χωρίς όμως να εξαλείφει το πρόβλημα.

Χαμηλή αποστέρηση, υψηλή φτώχια

Ένα ακόμη στοιχείο που προκύπτει από τα δεδομένα είναι η αντίφαση μεταξύ εισοδηματικής φτώχιας και υλικής αποστέρησης. Στη σοβαρή υλική και κοινωνική αποστέρηση (SMSD), οι πολίτες 65+ καταγράφουν το χαμηλότερο ποσοστό από όλες τις ηλικιακές ομάδες.

Το 2023, το ποσοστό για την τρίτη ηλικία ανήλθε στο 1,9%, παρουσιάζοντας αύξηση σε σχέση με το 0,9% του 2022, αλλά παραμένοντας χαμηλότερο από το 2,4% του γενικού πληθυσμού και το 6,8% της ΕΕ.

Η εικόνα αυτή συνυπάρχει με το υψηλό ποσοστό εισοδηματικής φτώχιας και δείχνει ότι πολλοί ηλικιωμένοι βρίσκονται κάτω από το εισοδηματικό όριο, χωρίς να καταγράφονται ως «βαριά στερούμενοι».

Oι αριθμοί μιλούν

Τα δεδομένα της CYSTAT και της EU-SILC δεν αφήνουν περιθώρια αμφισβήτησης. Ένας στους τρεις άνω των 65 βρίσκεται σε κίνδυνο φτώχιας.
Το όριο για ένα άτομο είναι περίπου €1.033 τον μήνα.
Χωρίς συντάξεις και επιδόματα, ο δείκτης θα άγγιζε το 34,2%.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, οι ηλικιωμένοι βρίσκονται στο 19,4%, όταν στην Κύπρο φτάνουν το 31,5%.

Η τρίτη ηλικία, όπως καταγράφεται στα επίσημα στοιχεία, αποτελεί το πιο ευάλωτο εισοδηματικά τμήμα της κοινωνίας. Η σύνταξη λειτουργεί ως βασικό ανάχωμα, αλλά οι αριθμοί δείχνουν ότι για χιλιάδες ανθρώπους δεν αρκεί για να βγάλει τη ζωή έξω από το όριο.