Δικαιώματα ή επιβεβλημένη συμμόρφωση;

Μια φωτογραφία που κυκλοφορεί στο Ηνωμένο Βασίλειο αυτές τις μέρες είναι επιστολή από το Δημοτικό Σχολείο του Μπέντφοντ (Bedfont Primary School), σε γονείς ενός μαθητή ενημερώνοντάς τους ότι το παιδί τους κατεγράφη ως ρατσιστής διότι αρνήθηκε να συμμετάσχει στο ραμαζάνι. Ομολογουμένως, εάν η συμπεριφορά του εν λόγω μαθητή ήταν σαρκαστική, ευλόγως οι δάσκαλοι πρέπει να προβούν σε παρατήρηση αλλά η επίσημη καταγραφή ενός μαθητή δημοτικού σχολείου ως ρατσιστή, λόγω άρνησης συμμετοχής στο ραμαζάνι, δείχνει την πορεία στην οποία κατευθύνεται η Ευρώπη με την Κύπρο στην πρώτη θέση.

Είναι σχεδόν ειρωνικό να πρέπει κάποιος να πει τα αυτονόητα. Σύμφωνα με το άρθρο 18 (1) του Διεθνούς Συμφώνου για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα, το οποίο αποτελεί μέρος του κυπριακού Δικαίου από το 1969 και μέρος του Δικαίου του Ηνωμένου Βασιλείου από το 1976, ‘‘Κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα στην ελευθερία σκέψης, συνείδησης και θρησκείας. Αυτό το δικαίωμα περιλαμβάνει την ελευθερία να έχει ή να υιοθετεί κανείς τη θρησκεία ή την πεποίθηση της επιλογής του, καθώς και την ελευθερία να εκδηλώνει τη θρησκεία ή την πεποίθησή του, ατομικά ή από κοινού με άλλους μέσω της λατρείας, πράξεων ιεροτελεστίας, πρακτικής και διδασκαλίας’’. Σύμφωνα με την παρ. 2, ‘‘Κανείς δεν υπόκειται σε καταναγκασμό, που θα μπορούσε να παρεμποδίσει την ελευθερία του να έχει ή να υιοθετήσει τη θρησκεία ή τις πεποιθήσεις της επιλογής του’’. Παρομοίως και το άρθρο 9 της Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, της οποίας μέλη είναι και η Κύπρος και το ΗΒ (εξήλθε από την ΕΕ, όχι από την ΕΣΔΑ).

Η νομικοτεχνική διαφορά μεταξύ δικαιώματος και ελευθερίας είναι ότι η ελευθερία συνεπάγεται υποχρέωση, ενώ η ελευθερία συνεπάγεται το μη δικαίωμα. Συνεπώς, για ν’ ακριβολογούμε, δεν έχω το δικαίωμα, αλλά την ελευθερία συνειδήσεως, γιατί ουδείς δικαιούται να με υποχρεώσει να πιστέψω κάτι, και την ελευθερία να διαλέξω την Α ή Β θρησκεία ή καμία, όχι το δικαίωμα (ελευθερία - μη δικαίωμα). Παρομοίως, κατά νομικήν ακριβολογίαν, έχω όχι την ελευθερία, αλλά το δικαίωμα να ασκήσω την Α ή Β θρησκεία. Η συνεπαγόμενη υποχρέωση είναι η υποχρέωση όλων, συμπεριλαμβανομένου του κράτους και όλων των νομικών και φυσικών προσώπων, να μη με εμποδίσουν από το να ασκώ την εν λόγω θρησκεία, π.χ. με είσοδο σε χώρους λατρείας.

Αρνητική υποχρέωση είναι η υποχρέωση αποχής από μια ενέργεια, όπως η υποχρέωση αποχής από το να εξαναγκάζουμε κάποιον να συμμετάσχει σε μια θρησκευτική δραστηριότητα. Θετική υποχρέωση είναι η υποχρέωση δράσης, εν προκειμένω η υποχρέωση λήψης μέτρων για τη διασφάλιση, προστασία και διευκόλυνση της άσκησης της λατρείας, όπως έπραξε η κυβέρνηση των ΗΠΑ, αυξάνοντας την ασφάλεια και περιπολίες κοντά στις εβραϊκές συναγωγές, μετά από σωρεία τρομοκρατικων επιθέσεων από ακραία ισλαμιστικά στοιχεία, τον Οκτώβριο του 2023, Οκτώβριο του 2024 και Ιούνιο του 2025. Εν προκειμένω, οι δάσκαλοι παραβίασαν την αρνητική τους υποχρέωση αποχής από το να επηρεάζουν τα θρησκευτικά πιστεύω των μαθητών, και το σχολείο παραβίασε τη θετική υποχρέωση που έχει να προστατεύει τις θρησκευτικές πεποιθήσεις των μαθητών.

Εφόσον ο μαθητής ρώτησε ‘‘Πρέπει να το κάνω αυτό;’’, εκφράζοντας δισταγμό, το σχολείο παραβίασε και το άρθρο 10 της ΕΣΔΑ, τουτέστιν την ελευθερία εκφράσεως. Ενδεχομένως παραβιάστηκε και το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ, τουτέστιν το δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής. Ο επίσημος χαρακτηρισμός ενός μαθητή ως ρατσιστή μπορεί να θεωρηθεί ως συνιστώσα δυσανάλογη επέμβαση στην ιδιωτική ζωή. Έτι προφανέστερη είναι η παραβίαση του άρθρου 9 της ΕΣΔΑ, ελευθερία σκέψης, συνείδησης και θρησκείας, αφού το σχολείο απέτυχε να διατηρήσει στάση ουδετερότητας, ασκώντας πίεση στον μαθητή να συμμετάσχει στη μουσουλμανική γιορτή.

Στις 3 Νοεμβρίου 2009, Τμήμα του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΑΔ) έκρινε ότι η Ιταλία παραβίασε την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, επιβάλλοντας την ανάρτηση σταυρών σε δημόσιες σχολικές αίθουσες, υποχρεώνοντάς την ουσιαστικά να αφαιρέσει τα θρησκευτικά σύμβολα από τις τάξεις ως ασύμβατα με το δικαίωμα στη θρησκευτική ελευθερία και το δικαίωμα των γονέων να εκπαιδεύουν τα παιδιά τους σύμφωνα με τις πεποιθήσεις τους. Ωστόσο, στις 18 Μαρτίου 2011, η Ολομέλεια (Grand Chamber) του Δικαστηρίου ανέτρεψε την απόφαση του 2009 και έκρινε ότι η παρουσία σταυρών στις ιταλικές σχολικές αίθουσες δεν παραβιάζει την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (Lautsi κατά Ιταλίας), επιτρέποντας έτσι στην Ιταλία να συνεχίσει την πρακτική της ανάρτησής τους.

Τώρα στο στόχαστρο βρίσκεται η Ελλάδα: Η Ένωση Αθέων Ελλάδος κατέθεσε αίτημα στο ΕΔΑΔ να εξετάσει την παρουσία ορθόδοξων εικόνων στα ελληνικά δικαστήρια. Όπως επισημαίνει ο Nicolas Bauer του Ευρωπαϊκού Κέντρου για το Δίκαιο και τη Δικαιοσύνη σε άρθρο γνώμης, που δημοσιεύθηκε την Τρίτη, 3 Φεβρουαρίου, στην εφημερίδα Le Figaro, το ΕΔΑΔ δεν θα έπρεπε να αποφανθεί σχετικά με την ταυτότητα ή την ουσία μιας χώρας, αλλά μόνο σχετικά με πρακτικές που παραβιάζουν τις ατομικές ελευθερίες. Η ελληνική Κυβέρνηση πρόκειται να δημοσιεύσει ένα μνημόνιο σχετικά με το θέμα στις 19 Φεβρουαρίου 2026, πριν από την απόφαση του ΕΔΑΔ.

Σύμφωνα με δημοσιευμένη έρευνα του Pierre Rostan και της Alexandra Rostan από το 2019 ("When will European Muslim population be majority and in which country?", PSU Research Review, Emerald Group Publishing Limited, vol. 3(2), pages 123-144, August), η Κύπρος θα είναι η πρώτη χώρα σε όλη την Ευρώπη, όχι μόνο στην ΕΕ, που θα έχει κατά πλειοψηφία μουσουλμανικό πληθυσμό. Στο ΗΒ, ο μουσουλμανικός πληθυσμός συνιστά 6,5% του πληθυσμού, και εκτός από μουσουλμάνους δημάρχους (Λονδίνο, Όλνταμ, Μπλάκμπερν, Ρότσντεϊλ, Λούτον), η ρητορική ευνοεί τον μουσουλμανισμό και ασκεί πίεση στους υπολοίπους. Όταν η Κύπρος, πρώτη-πρώτη, αποκτήσει κατά πλειοψηφία μουσουλμανικό πληθυσμό, η αφαίρεση χριστιανικών εικόνων θα αποτελεί ιστορία και... ποιος θα έχει το θάρρος ν’ αρνηθεί συμμετοχή στο ραμαζάνι, με την ‘‘προοδευτική’’ ‘‘ανεκτικότητα’’ να μετατρέπεται σε απροκάλυπτο καταναγκασμό;

Από πότε τέτοια θεμελιώδη δικαιώματα και ελευθερίες, που θεσπίστηκαν στη διεθνή σκηνή από τη δεκαετία του ’50, καταπατούνται, και μάλιστα επισήμως με επιστολή του σχολείου στους γονείς, και γιατί; Από πότε η ανεκτικότητα σε ξένες κουλτούρες, ακόμα και σε θρησκείες οι οποίες επίσημα μέσα στις θρησκευτικές τους γραφές και απροκάλυπτα στην κοινωνική και πολιτική σκηνή εχθρεύονται βασικά ιδεώδη του Δυτικού πολιτισμού, όπως ισότητα φύλων και ανεξιθρησκία, μετετράπη σε καταναγκασμό από αυτές; Από πότε αυτοί οι δήθεν προοδευτικοί απεκαλύφθησαν ως οπισθοδρομικοί; Από πότε η ‘‘κοινωνική δικαιοσύνη’’ παραβιάζει ατομική δικαιοσύνη; Άλλωστε, δεν θα βλέπαμε ποτέ, ούτε κατά διάνοια, μουσουλμάνο μαθητή να καταγράφεται επισήμως ως ρατσιστής γιατί δεν λαμβάνει μέρος σε χριστιανική λατρεία στην Δύση, ασχέτως των 62 χιλιάδων χριστιανών στην Νιγηρία που σφαγιάστηκαν από το 2000 (Genocide Watch), και το γεγονός ότι περίπου ένας στους εφτά -συνολικά 365 εκατομμύρια- χριστιανούς ανά τον κόσμο καταδιώκεται, αριθμός αυξημένος από τα 340 εκατομμύρια το 2021, σύμφωνα με την Βιβλιοθήκη της Βρετανικής Βουλής των Κοινοτήτων.

Μια λέξη: μεταμοντερνισμός. Η νεο-μαρξιστική ιδεολογία του ότι η αλήθεια είναι δήθεν σχετική έννοια και τα πάντα στην κοινωνία μπορούν να μειωθούν σε όρους δύναμης, οδήγησε στην αποσύνθεση των θεμελίων του Δυτικού πολιτισμού. Η κοινωνική δικαιοσύνη, με την έμφαση σε ομάδες (μειονότητες, γυναίκες, κ.λπ.) παρά σε άτομα, κατέληξε να παραβιάζει την ατομική δικαιοσύνη. Σε αυτό πρέπει να επανέλθουμε και να επεκτείνουμε.

Γιατί σύμφωνα με δημοσιευμένη έρευνα του Pierre Rostan και της Alexandra Rostan από το 2019 ("When will European Muslim population be majority and in which country?", PSU Research Review, Emerald Group Publishing Limited, vol. 3(2), pages 123-144, August), η Κύπρος θα είναι η πρώτη χώρα σε όλη την Ευρώπη, όχι μόνο στην ΕΕ, που θα έχει κατά πλειοψηφία μουσουλμανικό πληθυσμό (η Ελλάδα 4η μετά τη Σουηδία και τη Γαλλία). Εν έτει 2026, οι μουσουλμάνοι αποτελούν το 6,5% του πληθυσμού του ΗΒ και έχουν ήδη μουσουλμάνους δημάρχους (Λονδίνο, Όλνταμ, Μπλάκμπερν, Ρότσντεϊλ, Λούτον), έχουν δολοφονήσει βουλευτή (Sr David Amess το 2021), απολύσει δασκάλους θρησκευτικών από σχολεία γιατί έδειξαν εικόνες του προφήτη (Σχολείο Μπάτλεϊ, 2021 – πού ήταν τα σωματεία εργαζομένων;), και μετατρέψει δημόσιους χώρους σε χώρους προσευχής. Όταν καταστούν πλειοψηφία, πρωτίστως στην Κύπρο, η υποχρεωτική συμμετοχή στο ραμαζάνι θα είναι μόνο η αρχή...

*Επίκουρος Καθηγητής Νομικής στο Λονδίνο, με ειδίκευση στη Φιλοσοφία Δικαίου, το Δημόσιο Διεθνές Δίκαιο και τα Ανθρώπινα Δικαιώματα