Η αστική, η λαϊκή και η εκκλησιαστική δεξιά

Η πολιτική ιστορία της Κύπρου είναι γεμάτη αντιθέσεις και παράδοξα. Ίσως το πιο χαρακτηριστικό από αυτά είναι η τριπλή φύση της κυπριακής Δεξιάς: η εκκλησιαστική δεξιά, που ρίζωσε βαθιά μέσα στην παράδοση και τη θρησκεία, η λαϊκή δεξιά, που εξέφρασε τα μεσαία και αγροτικά στρώματα, τη συντηρητική κοινωνική πλειοψηφία και το εθνικό αίσθημα· και η αστική δεξιά, που προώθησε τον εκσυγχρονισμό, τον φιλελευθερισμό και την ευρωπαϊκή προοπτική. Αυτές οι τρεις εκδοχές — άλλοτε ανταγωνιστικές, άλλοτε συγκοινωνούντα δοχεία του ίδιου πολιτικού χώρου — καθόρισαν την πολιτική φυσιογνωμία της Κύπρου για περισσότερο από έναν αιώνα.

Οι ιστορικές καταβολές, η εκκλησία ως εθναρχικό κράτος

Σε αντίθεση με τη δυτική Ευρώπη, όπου η Δεξιά διαμορφώθηκε μέσα από βιομηχανικές και ταξικές διεργασίες, στην Κύπρο οι ρίζες της βρίσκονται στον 19ο αιώνα και στον κυρίαρχο ρόλο της Εκκλησίας. Κατά την περίοδο εκείνη, η Εκκλησία δεν περιοριζόταν στα πνευματικά της καθήκοντα, αλλά λειτουργούσε ως ο απόλυτος πολιτικός καθοδηγητής του Ελληνισμού της νήσου, κατέχοντας εθναρχικό ρόλο.

Η πρώτη σοβαρή προσπάθεια για τη δημιουργία μιας κοσμικής, αστικής δεξιάς παράταξης σημειώθηκε το 1943 με την ίδρυση του Κυπριακού Εθνικού Κόμματος (ΚΕΚ). Ωστόσο, η προσπάθεια αυτή απέτυχε να αποδυναμώσει την εθναρχική εξουσία του Αρχιεπισκόπου, ο οποίος παρέμενε ο αδιαμφισβήτητος ηγέτης. Η παντοδυναμία αυτή επισφραγίστηκε με την εκλογή του Μακαρίου Γ’. Το 1950 ως Αρχιεπίσκοπος, το 1955 ως πολιτικός αρχηγός της ΕΟΚΑ και το 1959 ως ο πρώτος Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ο Μακάριος κατάφερε να ενοποιήσει την εκκλησιαστική και τη λαϊκή δεξιά γύρω από το όραμα της Ένωσης. Στο πρόσωπό του, ο λαϊκός πατριωτισμός και η θρησκευτική πίστη έγιναν οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος.

Το ρήγμα του 1974 και η ιδεολογική τριχοτόμιση

Η περίοδος 1971-1974 αποτέλεσε τον μεγαλύτερο σταθμό στην ιστορία της παράταξης. Ο διχασμός που οδήγησε στο πραξικόπημα και την τουρκική εισβολή άφησε πίσω του μια βαθιά ιδεολογική ρωγμή, η οποία οδήγησε στην κρυστάλλωση τριών διακριτών εκδοχών της Δεξιάς:

1. Η αστική και φιλελεύθερη δεξιά: Με την ίδρυση του Δημοκρατικού Συναγερμού (ΔΗΣΥ) το 1976, ο Γλαύκος Κληρίδης έδωσε φωνή στην αστική τάξη. Αυτή η πτέρυγα προώθησε τον εκσυγχρονισμό της χώρας, την ενδυνάμωση της ευρωπαϊκής ταυτότητας και έναν ρεαλιστικό, ορθολογικό χειρισμό του Κυπριακού ζητήματος.
2. Η εκκλησιαστική και εθναρχική δεξιά: Εκφράστηκε κυρίως μέσα από τον Σπύρο Κυπριανού και το ΔΗΚΟ. Παρέμεινε προσηλωμένη στον «μακαριακό πατριωτισμό», τη θρησκευτική παράδοση και μια αδιάλλακτη στάση στο εθνικό θέμα, με έμφαση στην εθνική αξιοπρέπεια.
3. Η λαϊκή δεξιά: Αποτέλεσε τη συνδετική ύλη της παράταξης. Πρόκειται για τα λαϊκά στρώματα, τους αγρότες και τις παραδοσιακές κοινότητες που αντλούν νομιμοποίηση από το εθνικό αίσθημα και τη συντηρητική κοινωνική δομή. Αν και ιστορικά αποτέλεσε την κοινωνική βάση του Κληρίδη, συχνά μετακινούταν ανάλογα με το πολιτικό κλίμα.

Η σύγκρουση φιλοσοφιών και η μετάλλαξη του χώρου

Κατά τη δεκαετία του ’80, η αντιπαράθεση Κληρίδη-Κυπριανού ανέδειξε το βάθος αυτών των ταυτοτήτων: ο ένας ενσάρκωνε τη λογική και τον αστισμό, ο άλλος το συναίσθημα και την παράδοση. Με τα χρόνια, η ισορροπία αυτή κλονίστηκε. Ο ΔΗΣΥ άρχισε να χάνει τη λαϊκή του ρίζα καθώς επικεντρωνόταν στον εκσυγχρονισμό, ενώ το ΔΗΚΟ παρέμεινε προσκολλημένο σε ένα παραδοσιακό αφήγημα που δυσκολευόταν να αγγίξει τα νέα κοινωνικά στρώματα.

Ιστορικά, η ισορροπία στον ΔΗΣΥ διατηρήθηκε από ηγέτες όπως ο Γλαύκος Κληρίδης, ο Γιαννάκης Μάτσης και ως ένα σημείο, ο Νίκος Αναστασιάδης, οι οποίοι μπορούσαν να συνομιλούν ταυτόχρονα με την οικονομική ελίτ και τον αγροτικό κόσμο. Σήμερα, όμως, η λαϊκή δεξιά φαίνεται να απομακρύνεται από τον ΔΗΣΥ, αναζητώντας νέα πολιτική στέγη.

Η νέα πραγματικότητα: η άνοδος του ΕΛΑΜ

Η ανάδυση του ΕΛΑΜ τα τελευταία χρόνια αποτελεί την πιο πρόσφατη μεταστροφή στην ιστορία της λαϊκής δεξιάς, η οποία πλέον αποκτά μια πιο εθνικιστική και αντισυστημική μορφή. Το κόμμα αυτό επιχειρεί να αποτινάξει τη ρετσινιά της ακροδεξιάς, παρουσιάζοντας τον εαυτό του ως τον μοναδικό αυθεντικό εκφραστή της «λαϊκής βάσης» που νιώθει παραμελημένη από το κατεστημένο.

Η σύγκρουση του ΕΛΑΜ με τον ΔΗΣΥ και το ΔΗΚΟ σε θέματα όπως το μεταναστευτικό και οι απελάσεις, αποδεικνύει ότι ο δεξιός χώρος παραμένει ρευστός. Παρά τα κοινά στοιχεία όπως ο αντικομμουνισμός και η προσήλωση στην παράδοση, η πολιτική έκφραση της Δεξιάς παραμένει τριχοτομημένη, με κάθε πτέρυγα να διεκδικεί το δικό της μερίδιο στην ταυτότητα του τόπου.

Μια χώρα με τρεις δεξιές ψυχές

Από την εποχή της Εθναρχίας μέχρι τη σύγχρονη πολιτική σκηνή, η κυπριακή Δεξιά υπήρξε καθρέφτης των αντιθέσεων της κυπριακής κοινωνίας: η εκκλησιαστική, που εμπνέεται από την πίστη και την παράδοση, η λαϊκή, που μιλά τη γλώσσα του συναισθήματος και της ταυτότητας· και η αστική, που επενδύει στη λογική, τον ρεαλισμό και την ευρωπαϊκή κανονικότητα. Σήμερα, οι τρεις αυτές όψεις συνυπάρχουν, συγκρούονται και ορίζουν ξανά όρια του πολιτικού χώρου. Μια άμικρή χώρα με τρεις δεξιές ψυχές — και μία ατελείωτη συζήτηση για την ταυτότητα και το μέλλον της.

*Εκπαιδευτικός Δημοτικής Εκπαίδευσης