Παγκόσμια Ημέρα Νεφρού 2026: Υγεία νεφρών για όλους

Την Πέμπτη 12 Μαρτίου 2026, στην Παγκόσμια Ημέρα Νεφρού, αξίζει να θυμηθούμε κάτι που συχνά παραβλέπουμε: οι νεφροί μας δουλεύουν ασταμάτητα, συνήθως χωρίς να τους δίνουμε σημασία, μέχρι να εμφανιστεί πρόβλημα. Φιλτράρουν το αίμα, απομακρύνουν άχρηστες ουσίες και περίσσεια υγρών, ρυθμίζουν άλατα και οξέα, συμβάλλουν στον έλεγχο της αρτηριακής πίεσης και βοηθούν στην παραγωγή ερυθρών αιμοσφαιρίων. Το δύσκολο με τη Χρόνια Νεφρική Νόσο (ΧΝΝ) είναι ότι μπορεί να εξελίσσεται για χρόνια σιωπηλά, χωρίς πόνο ή εμφανή συμπτώματα. Μπορεί να νιώθουμε καλά και να έχουμε μια θετική στάση απέναντι στη ζωή, αλλά να υποβόσκει ένα πρόβλημα που οδηγεί σε χρόνια νεφρική νόσο και ανεπάρκεια της νεφρικής λειτουργίας. Έτσι, η πρόληψη και ο έγκαιρος έλεγχος έχουν πολύ μεγάλη αξία.

Για το ευρύ κοινό, ο πιο χρήσιμος τρόπος να καταλάβουμε τη ΧΝΝ είναι να τη δούμε ως αποτέλεσμα μακροχρόνιας “φθοράς”. Δεν προκαλείται συνήθως από ένα και μόνο γεγονός, αλλά από παράγοντες που επιβαρύνουν σταδιακά τα μικρά αγγεία και τα φίλτρα των νεφρών. Οι σημαντικότεροι παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο, και που συχνά συνυπάρχουν, είναι: διαβήτης, παχυσαρκία, υπέρταση, γενετική προδιάθεση (οικογενειακό ιστορικό), καρδιακά προβλήματα. Η συνύπαρξη δύο ή περισσότερων αυξάνει ακόμη πιο πολύ τον κίνδυνο. Ας δούμε ξεχωριστά ένα-ένα τους παράγοντες κινδύνου.

Διαβήτης: όταν η γλυκόζη (το ζάχαρο) “ταλαιπωρεί” τα φίλτρα των νεφρών

Ο σακχαρώδης διαβήτης αποτελεί μία από τις συχνότερες αιτίες χρόνιας βλάβης στους νεφρούς. Όταν το σάκχαρο στο αίμα παραμένει υψηλό για μεγάλα χρονικά διαστήματα, προκαλεί βλάβη στα πολύ μικρά αγγεία. Οι νεφροί, που βασίζονται σε αυτά τα μικροαγγεία για να φιλτράρουν σωστά, αρχίζουν να χάνουν σταδιακά την αποτελεσματικότητά τους. Συχνά, ένα από τα πρώτα “σήματα” είναι η διαρροή πρωτεΐνης στα ούρα (λευκωματουρία). Το σημείο-κλειδί είναι ότι αυτό μπορεί να συμβεί χωρίς να νιώσει κανείς κάτι ιδιαίτερο. Γι’ αυτό, για άτομα με διαβήτη, ο τακτικός έλεγχος νεφρικής λειτουργίας πρέπει να θεωρείται μέρος της βασικής παρακολούθησης, όχι μια δευτερεύουσα λεπτομέρεια.

Υπέρταση: υψηλή πίεση, μακροχρόνια ζημιά

Η αρτηριακή υπέρταση επιβαρύνει τα αγγεία σε όλο το σώμα, άρα και τα αγγεία των νεφρών. Με τον χρόνο, η χρόνια υψηλή πίεση μπορεί να προκαλέσει σκλήρυνση και βλάβες στα αγγεία που τροφοδοτούν τους νεφρούς, μειώνοντας την ικανότητά τους να φιλτράρουν σωστά. Υπάρχει και ένας δεύτερος λόγος που η υπέρταση είναι τόσο σημαντική: όταν οι νεφροί αρχίζουν να δυσλειτουργούν, μπορεί να δυσκολεύεται ο έλεγχος της πίεσης, λόγω κατακράτησης αλατιού και υγρών και αλλαγών σε ορμονικούς μηχανισμούς. Έτσι, δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος που συντηρεί το πρόβλημα.

Παχυσαρκία: ο “κόμβος” που συνδέει πολλούς κινδύνους

Η παχυσαρκία δεν είναι μόνο θέμα αριθμού στη ζυγαριά. Συνδέεται στενά με αυξημένη πιθανότητα για διαβήτη τύπου 2 και υπέρταση, που είναι δύο από τους ισχυρότερους παράγοντες κινδύνου για ΧΝΝ. Επιπλέον, η παχυσαρκία συχνά συνοδεύεται από χρόνια φλεγμονή, μεταβολικές αλλαγές και αυξημένη καταπόνηση των νεφρών. Σε ορισμένους ανθρώπους, οι νεφροί αναγκάζονται να “δουλέψουν παραπάνω” για χρόνια, κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε προοδευτική φθορά. Το θετικό είναι ότι η βελτίωση βάρους, ακόμη και σε μέτριο βαθμό, συχνά βοηθά στη βελτίωση της πίεσης, του σακχάρου και του συνολικού καρδιομεταβολικού κινδύνου.

Καρδιά και νεφροί: δύο όργανα που επηρεάζονται αμοιβαία

Τα καρδιακά προβλήματα και η νεφρική λειτουργία συνδέονται στενά. Η καρδιά χρειάζεται υγιείς νεφρούς για σωστή ρύθμιση υγρών, πίεσης και ηλεκτρολυτών. Οι νεφροί χρειάζονται καλή καρδιακή λειτουργία για επαρκή αιμάτωση. Σε καταστάσεις όπως η καρδιακή ανεπάρκεια, η κυκλοφορία του αίματος μπορεί να μην είναι επαρκής ή να υπάρχει συμφόρηση, και αυτό μπορεί να επιβαρύνει τους νεφρούς. Αντίστροφα, η ΧΝΝ αυξάνει τον καρδιαγγειακό κίνδυνο μέσω υπέρτασης, αναιμίας, διαταραχών μεταβολισμού και κατακράτησης υγρών. Για πρακτικούς λόγους, όποιος έχει καρδιακό ιστορικό καλό είναι να αντιμετωπίζει την προστασία των νεφρών ως μέρος της προστασίας της καρδιάς.

Γενετική προδιάθεση: το οικογενειακό ιστορικό έχει σημασία

Η γενετική προδιάθεση δεν σημαίνει ότι κάποιος θα έχει οπωσδήποτε πρόβλημα με τους νεφρούς του. Σημαίνει ότι, αν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό νεφρικής νόσου ή νεφρικής ανεπάρκειας, ο κίνδυνος μπορεί να είναι αυξημένος, και ο έλεγχος πρέπει να είναι πιο συστηματικός, πιο συχνός, σύμφωνα πάντα με τις οδηγίες του/της ιατρού του/της. Σε πολλές οικογένειες υπάρχουν κληρονομικές παθήσεις που επηρεάζουν άμεσα τους νεφρούς. Δυστυχώς, ο κυπριακός πληθυσμός είναι ιδιαίτερα βεβαρημένος με κάποια νεφρικά κληρονομικά νοσήματα τα οποία η ερευνητική ομάδα του γράφοντος μελέτησε επισταμένα τα προηγούμενα σχεδόν 35 χρόνια, βοηθώντας έτσι στην καλύτερη διάγνωση και θεραπεία τους σε συνεργασία με δεκάδες ιατρούς. Σε άλλες, υπάρχει μεγαλύτερη ευαισθησία στο πώς ο διαβήτης ή η υπέρταση βλάπτουν τους νεφρούς. Σε κάθε περίπτωση, το οικογενειακό ιστορικό είναι πληροφορία που αξίζει και ενδείκνυται να αναφέρεται καθαρά στον ιατρό, χωρίς ενδοιασμούς.

Τι μπορεί να κάνει κάποιος πρακτικά, χωρίς πανικό

Για το ευρύ κοινό, η πιο ουσιαστική κίνηση είναι να αντικαταστήσουμε τον φόβο με συγκεκριμένα βήματα:

• Γνωρίστε τους βασικούς δείκτες: αρτηριακή πίεση, σάκχαρο (και HbA1c όταν υπάρχει διαβήτης), βάρος και περίμετρος μέσης, λιπίδια. Το HbA1c είναι η γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη, ένας πολύ αξιόπιστος δείκτης για το επίπεδο του σακχάρου στο αίμα.
• Ζητήστε έλεγχο νεφρικής λειτουργίας αν έχετε διαβήτη, υπέρταση, παχυσαρκία, καρδιακό ιστορικό ή οικογενειακό ιστορικό: συνήθως περιλαμβάνει μια εξέταση αίματος για κρεατινίνη και eGFR (ρυθμός σπειραματικής διήθησης) και μια εξέταση ούρων για αλβουμίνη ή λόγο αλβουμίνης προς κρεατινίνη.
• Υιοθετήστε συνήθειες που προστατεύουν αγγεία και νεφρούς: μείωση αλατιού, κίνηση/άσκηση σε εβδομαδιαία βάση, διακοπή καπνίσματος, σωστή λήψη φαρμάκων όπως έχουν συνταγογραφηθεί.
• Προσοχή στα παυσίπονα: η συχνή ή αλόγιστη χρήση ορισμένων αντιφλεγμονωδών (μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη), όταν δεν είναι ιατρικά απαραίτητα, μπορεί να επιβαρύνει τους νεφρούς, ειδικά σε άτομα υψηλού κινδύνου. Καλό είναι να υπάρχει συνεννόηση με τον ιατρό ή φαρμακοποιό.

Η Παγκόσμια Ημέρα Νεφρού, στις 12 Μαρτίου 2026, είναι μια καλή αφορμή να κάνουμε κάτι απλό αλλά ουσιαστικό: να δούμε αν ανήκουμε σε ομάδα κινδύνου, να κάνουμε έναν βασικό έλεγχο, και να επενδύσουμε σε σταθερές αλλαγές που προστατεύουν τα αγγεία μας. Οι νεφροί σπάνια “φωνάζουν” νωρίς. Εμείς, όμως, μπορούμε να τους ακούσουμε μέσα από τις σωστές εξετάσεις και τη σωστή πρόληψη.

Συμπερασματικά, μολονότι νιώθουμε ή νομίζουμε ότι είμαστε καλά, ας κάνουμε και μερικές εύκολες προληπτικές εξετάσεις.

*Καθηγητής Γενετικής και Μοριακής Ιατρικής και Διευθυντή Έρευνας του Τομέα Υγείας στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας