Ο «ελέφαντας στο δωμάτιο» και οι συνέπειες του «πρόωρου» τερματισμού του πολέμου

Η κλιμάκωση της σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή δεν απειλεί μόνο την ασφάλεια της περιοχής, αλλά και τη σταθερότητα της παγκόσμιας οικονομίας. Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών, Ισραήλ και Ιράν έχουν ήδη αρχίσει να επηρεάζουν κρίσιμες ενεργειακές υποδομές και θαλάσσιες οδούς, δημιουργώντας αλυσιδωτές αντιδράσεις στις διεθνείς αγορές. Σε ένα περιβάλλον αυξανόμενης γεωπολιτικής έντασης, η οικονομική ισορροπία που είχε οικοδομηθεί τις τελευταίες δεκαετίες στον Περσικό Κόλπο δείχνει να δοκιμάζεται, ενώ οι επιπτώσεις της σύγκρουσης απειλούν να ξεπεράσουν τα στενά όρια της περιοχής και να επηρεάσουν ολόκληρο το διεθνές σύστημα.

Θύμα του πολέμου η παγκόσμια οικονομία

Όταν οι ηγέτες των ΗΠΑ και του Ισραήλ ξεκίνησαν στρατιωτικές επιχειρήσεις κατά του Ιράν, θεωρούσαν βέβαιη μια ισχυρή απάντηση. Ωστόσο, η Τεχεράνη όχι μόνο ανταπέδωσε τα πλήγματα κατά των αμερικανικών και ισραηλινών δυνάμεων, αλλά παράλληλα επέλεξε να εξωτερικεύσει το κόστος του πολέμου, πλήττοντας πολιτικούς στόχους στις γειτονικές χώρες του Κόλπου.

Τις τελευταίες ημέρες, ιρανικά drones και βαλλιστικοί πύραυλοι έχουν πλήξει πετρελαϊκές πλατφόρμες, διυλιστήρια, αεροδρόμια, λιμάνια, ξενοδοχεία και εμπορικά πλοία. Με την επιλογή αυτών των στόχων, η Τεχεράνη παίζει ένα ριψοκίνδυνο παιχνίδι. Αξιοποιεί τις ασύμμετρες δυνατότητές της, δηλαδή τα φθηνά drones και τους άφθονους βαλλιστικούς πυραύλους, για να επιτεθεί στις χώρες που είχαν αναδειχθεί στους πιο αποτελεσματικούς υποστηρικτές τής διπλωματίας από τότε που ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ ανέλαβε τα καθήκοντά του. Οι ηγέτες του Κόλπου είχαν επανειλημμένα επιχειρήσει ν’ αξιοποιήσουν τη μοναδική τους επιρροή στο Οβάλ Γραφείο, ώστε ν’ αποτρέψουν τις ΗΠΑ από έναν πόλεμο κατά του Ιράν και να τις κατευθύνουν προς μια νέα συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης.

Αναλυτές εξηγούν ότι οι επιθέσεις του Ιράν θα μπορούσαν να ωθήσουν τα κράτη του Κόλπου να εισέλθουν στη σύγκρουση, ανοίγοντας τον εναέριο χώρο τους στις αμερικανικές δυνάμεις και ενδεχομένως συμμετέχοντας και τα ίδια σε επιχειρήσεις εναντίον στόχων στο Ιράν. Προς το παρόν, ωστόσο, πληροφορίες αναφέρουν ότι οι ηγέτες της περιοχής, αδυνατώντας να ανεχθούν τις αυξανόμενες οικονομικές διαταραχές, πιέζουν την κυβέρνηση Τραμπ να επιδιώξει κατάπαυση του πυρός.

Κατά το τελευταίο τέταρτο του αιώνα, τα κράτη του Κόλπου έχουν αναδειχθεί σε οικονομικές δυνάμεις της Μέσης Ανατολής και σημαντικούς παίκτες της παγκόσμιας οικονομίας. Το πέτυχαν σε μεγάλο βαθμό χάρη στη σταθερότητα και την ασφάλεια που υποσχέθηκαν οι ηγεσίες τους και εγγυήθηκαν οι ΗΠΑ, οι οποίες διατηρούν στρατιωτικές Βάσεις σε κάθε κράτος του Κόλπου, εκτός από το Ομάν. Όταν όμως τα πρώτα ιρανικά drones διείσδυσαν στην αεράμυνα της περιοχής, κατέρρευσε η εικόνα της ασφάλειας που περιέβαλλε την περιοχή. Οι ΗΠΑ είχαν πυροδοτήσει έναν πόλεμο που υπονόμευε την ασφάλεια όλων των εταίρων τους στην περιοχή και φαίνονται πλέον ανίκανες να προστατεύσουν τα κράτη του Κόλπου από τις συνέπειες.

Η πιο εμφανής συνέπεια του πολέμου είναι η διακοπή των εξαγωγών ενέργειας και πετροχημικών προϊόντων. Ο πόλεμος της Ρωσίας στην Ουκρανία έχει ήδη δώσει στους εμπόρους σημαντική εμπειρία στην αποτίμηση του γεωπολιτικού κινδύνου, όμως ένας παρατεταμένος πόλεμος στον Περσικό Κόλπο θ’ ανατρέψει όλα τα σχετικά μοντέλα. Σύμφωνα με ανάλυση της εταιρείας δεδομένων Kpler, περίπου το ένα τρίτο της παγκόσμιας προσφοράς αργού πετρελαίου, μεθανόλης και λιπασμάτων, καθώς και περίπου το ένα πέμπτο του υγροποιημένου φυσικού αερίου και παραγώγων φυσικού αερίου, όπως το βουτάνιο και το προπάνιο, εξάγονται μέσω των Στενών του Ορμούζ.

Προς το παρόν, η άνοδος των τιμών της ενέργειας παραμένει σχετικά περιορισμένη, πιθανότατα επειδή οι αγορές εκτιμούν ότι ο πόλεμος θα είναι σύντομος. Αν όμως οι τιμές παραμείνουν υψηλές για μεγάλο χρονικό διάστημα, αυτό θ’ αποτελέσει ευκαιρία για τη Ρωσία, η οποία θα μπορούσε επίσης να αυξήσει το μερίδιό της στην κινεζική αγορά ενέργειας εις βάρος των προμηθευτών του Κόλπου.

Το σενάριο της πρώιμης λήξης του πολέμου

Ο Τραμπ, αντιμέτωπος με την άνοδο των τιμών του πετρελαίου αλλά και με αντιδράσεις από τη βάση του κινήματος MAGA, φαίνεται πλέον να στέλνει σήματα ότι επιθυμεί να τερματίσει τον πόλεμο που ο ίδιος ξεκίνησε εναντίον του Ιράν, μερικές ημέρες μετά την έναρξή του. Ωστόσο, η διακοπή των εχθροπραξιών ενέχει σημαντικούς κινδύνους, ακόμη και αν η Τεχεράνη αποδεχθεί μια τέτοια εξέλιξη.

Ειδικοί εξηγούν ότι, εάν ο Τραμπ ανακηρύξει νίκη, σταματήσει τους βομβαρδισμούς και αρχίσει ν’ αποσύρει τα τεράστια αεροπορικά και ναυτικά μέσα που συγκέντρωσε στη Μέση Ανατολή, η κίνηση αυτή θα μπορούσε να ηρεμήσει, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα, τις διεθνείς αγορές και να καθησυχάσει τους Αμερικανούς ψηφοφόρους, που ανησυχούν για το ενδεχόμενο ενός ακόμη «ατελείωτου πολέμου».

Όμως, η διατήρηση στην εξουσία τού θεοκρατικού καθεστώτος του Ιράν, θυμωμένου, ανυποχώρητου και ακόμη κατόχου του πυρηνικού του αποθέματος καθώς και όσων πυραύλων και drones έχουν απομείνει, θα σήμαινε ουσιαστικά ότι η Τεχεράνη αποκτά μοχλό ελέγχου στις παγκόσμιες αγορές ενέργειας. Παράλληλα, θα έθετε σε κίνδυνο την ασφάλεια των εταίρων και συμμάχων των ΗΠΑ και θα μπορούσε να καταστήσει πιθανότερη μια νέα, ακόμη πιο καταστροφική, περιφερειακή σύγκρουση.

Αντιλαμβανόμενοι την αυξανόμενη ανυπομονησία στην Ουάσιγκτον, Ιρανοί αξιωματούχοι δηλώνουν ότι θα συνεχίσουν να πολεμούν έως ότου επιτευχθεί συμφωνία με όρους που θα θέτει η Τεχεράνη, συμπεριλαμβανομένης της καταβολής αποζημιώσεων από τις ΗΠΑ. Εκτιμάται ότι το Ιράν εξακολουθεί να διαθέτει σημαντικό αριθμό πυραύλων μικρού βεληνεκούς και drones, καθώς και ναυτικές νάρκες, τις οποίες μπορεί να χρησιμοποιήσει για να περιορίσει τις εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου καθιστώντας τη διέλευση από τα Στενά του Ορμούζ υπερβολικά επικίνδυνη για τα δεξαμενόπλοια.

«Αν το καθεστώς επιβιώσει, έστω και αποδυναμωμένο, τι θα εμποδίσει τους πυραύλους και τα drones του ν’ απειλούν δεξαμενόπλοια στα Στενά του Ορμούζ και τις ενεργειακές υποδομές των συμμάχων των ΗΠΑ στον Κόλπο, όποτε το επιλέξει;», διερωτήθηκε ο Άντριου Τάμπλερ, συνεργάτης στο Washington Institute for Near East Policy. «Η δυνατότητά του να επηρεάζει τις τιμές της ενέργειας θα ήταν τεράστια».

Την ίδια ώρα, δεν περνάει απαρατήρητος ο «ελέφαντας στο δωμάτιο», δηλαδή τα πυρηνικά του Ιράν. Το απόθεμα ουρανίου εμπλουτισμένου κατά 60%, που διαθέτει το Ιράν, επίπεδο κοντά στο υλικό που απαιτείται για την κατασκευή πυρηνικού όπλου, παραμένει θαμμένο σε υπόγειες εγκαταστάσεις, παρά τα αμερικανικά αεροπορικά πλήγματα του περασμένου Ιουνίου, αποτελώντας πιθανό δρόμο για ταχεία απόκτηση πυρηνικού όπλου.

«Το κακό σενάριο είναι ότι αφήνεις το Ιράν σε θέση να μπορεί να κατασκευάσει πυρηνικά όπλα, ενώ ταυτόχρονα τού δίνεις ακόμη μεγαλύτερο κίνητρο να το κάνει», δήλωσε ο Έρικ Μπρούερ, ειδικός σε θέματα πυρηνικής αποτροπής.

Η εξουδετέρωση αυτού του αποθέματος εμπλουτισμένου ουρανίου, εφόσον το καθεστώς παραμείνει ανυποχώρητο, θα απαιτούσε μια ιδιαίτερα επικίνδυνη χερσαία επιχείρηση. «Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ διαπιστώνουν τα όρια τού τι μπορεί να επιτύχει μόνο η αεροπορική και ναυτική ισχύς», σημείωσε ο Μπράιαν Κατούλης, ανώτερος συνεργάτης στο Middle East Institute.

«Βρισκόμαστε παγιδευμένοι ανάμεσα σε δύο ενδεχόμενα, και το καθένα είναι χειρότερο από το άλλο», δήλωσε ο Μαχντί Γκουλούμ, ερευνητής στο think tank ORF Middle East στο Μπαχρέιν. «Το πρώτο είναι να παραμείνει το καθεστώς ανέπαφο και το δεύτερο να δημιουργηθεί κενό εξουσίας στο Ιράν. Η πολιτική της κυβέρνησης Τραμπ στη Μέση Ανατολή δεν έχει σχεδιαστεί πλήρως, η απόφαση γι’ αυτόν τον πόλεμο ελήφθη βιαστικά και οι συνέπειές της υπολογίστηκαν λανθασμένα».

Τι σημαίνει η εκλογή του νέου ηγέτη

Λίγες ημέρες μετά τον θάνατο του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, ο οποίος σκοτώθηκε από αεροπορικά πλήγματα του Ισραήλ και των ΗΠΑ, η Ισλαμική Δημοκρατία ανακοίνωσε ότι νέος ανώτατος ηγέτης επιλέχθηκε ο δεύτερος γιος του, Μοτζτάμπα Χαμενεΐ. Η απόφαση ελήφθη με εξαιρετικά αδιαφανή τρόπο. Είτε πρόκειται για πραγματική θεσμική επιλογή είτε για αρπαγή εξουσίας εν μέσω πολέμου, το πολιτικό μήνυμα είναι το ίδιο: η ανάδειξη του Μοτζτάμπα αποτελεί σημείο καμπής για το καθεστώς.

Σύμφωνα με το Foreing Policy, ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ υπήρξε επί μακρόν μια σκοτεινή αλλά επιδραστική φιγούρα στο εσωτερικό της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Εισήλθε στην πολιτική μετά τον διορισμό του πατέρα του ως δεύτερου ανώτατου ηγέτη το 1989 και σταδιακά άρχισε να οικοδομεί δύναμη παρασκηνιακά. Στα απομνημονεύματά του, που δημοσιεύθηκαν το 2000, ο Χασεμί Ραφσαντζανί αναφέρεται επανειλημμένα στις παρεμβάσεις του Μοτζτάμπα στην πολιτική. Το 2005, ο Μεχντί Καρουμπί τον κατηγόρησε δημόσια ότι οργάνωσε τις προεδρικές εκλογές που έφεραν στην εξουσία τον σκληροπυρηνικό Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ.

Τα χρόνια που ακολούθησαν, ο Μοτζτάμπα άσκησε εξουσία στο παρασκήνιο και χωρίς λογοδοσία. Κατά τη διάρκεια του Πράσινου Κινήματος το 2009, μετά τις νοθευμένες προεδρικές εκλογές, επέβλεψε την καταστολή των διαδηλωτών από το καθεστώς. Όπως και ο πατέρας του, έδειχνε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τα ζητήματα ασφάλειας και στρατιωτικής ισχύος. Την περίοδο εκείνη πολλοί Ιρανοί άρχισαν για πρώτη φορά να φωνάζουν συνθήματα εναντίον του: «Μοτζτάμπα, να πεθάνεις και να μη γίνεις ποτέ ηγέτης». Δεκαεπτά χρόνια αργότερα, το καθεστώς επέβαλε ακριβώς αυτό που πολλοί φοβούνταν.

Από τη στιγμή που ανακοινώθηκε η ανάδειξή του, συγγενείς και φίλοι μέσα στο Ιράν στέλνουν μηνύματα εκφράζοντας τον ίδιο φόβο: «Αν ο Μοτζτάμπα παραμείνει στην εξουσία, θα μας συντρίψει». Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, πολλοί εκφράζουν την ανησυχία ότι η καταστολή θα γίνει ακόμη σκληρότερη. Οι αντιδράσεις αυτές αντανακλούν μια ευρύτερη κοινωνική διάθεση. Πολλοί Ιρανοί δεν βλέπουν στον Μοτζτάμπα μια μορφή σταθερότητας, αλλά την ενσάρκωση της πιο κλειστής, διεφθαρμένης, τιμωρητικής και κληρονομικής εκδοχής της Ισλαμικής Δημοκρατίας.

Ως ουσιαστικός δεύτερος ισχυρότερος άνδρας του Ιράν από τις αρχές της δεκαετίας του 2010, ο Μοτζτάμπα μοιράζεται την ίδια νοοτροπία με τον εκλιπόντα πατέρα του. Πιστεύει στη δημιουργία της σιιτικής ισλαμικής «ούμμα», συμμερίζεται τη βαθιά εχθρότητα προς τις ΗΠΑ, τη διαρκή αντιπαλότητα με το Ισραήλ, τη στήριξη στον λεγόμενο «άξονα της αντίστασης» και την αντίληψη ότι ο εξαναγκασμός αποτελεί το βασικό εργαλείο διακυβέρνησης. Η άνοδός του στέλνει το σαφέστερο δυνατό μήνυμα προς την ιρανική κοινωνία, προς την περιοχή αλλά και προς τον υπόλοιπο κόσμο: η Ισλαμική Δημοκρατία δεν προσποιείται πλέον ότι μπορεί να ανανεωθεί. Αντίθετα, σηματοδοτεί τη συνέχεια της σκληρής γραμμής, το κλείσιμο του καθεστώτος και μια ακόμη στενότερη συγχώνευση της κληρικής εξουσίας με τον μηχανισμό καταστολής.

Αυτός είναι και ο λόγος που οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης στηρίζουν την επιλογή. Σύμφωνα με το Reuters, ο Μοτζτάμπα διατηρεί εδώ και χρόνια ισχυρούς δεσμούς με το σώμα των Φρουρών και με το πολιτικό δίκτυο γύρω από το γραφείο του πατέρα του. Η ηγεσία του μπορεί να διατηρήσει για κάποιο διάστημα τη συνοχή του σκληρού πυρήνα του καθεστώτος, ιδιαίτερα του μηχανισμού ασφαλείας. Για τους Φρουρούς της Επανάστασης, αυτή δεν είναι στιγμή για μιαν άγνωστη προσωπικότητα ή για έναν ημι-πραγματιστή κληρικό που θα μπορούσε να επαναφέρει διαπραγματεύσεις μεταξύ των ελίτ, τακτική μετριοπάθεια ή διάλογο με τη Δύση. Χρειάζονται κάποιον που εμπιστεύονται, κάποιον που προστατεύει τα θεσμικά τους συμφέροντα και αποδέχεται το κράτος ασφαλείας που έχουν συμβάλει να οικοδομηθεί. Ο Μοτζτάμπα ανταποκρίνεται σε αυτό το προφίλ περισσότερο από προσωπικότητες όπως ο Χασάν Ροχανί ή ο Σαντέκ Λαριτζανί.

Η επιλογή του διατηρεί το ιδεολογικό πλαίσιο της εποχής Χαμενεΐ και ταυτόχρονα κρατά το κέντρο βάρους εκεί όπου βρίσκεται εδώ και χρόνια: στη συμμαχία μεταξύ της κληρικής ελίτ και του στρατιωτικού και κατασταλτικού μηχανισμού. Υπό αυτήν την έννοια, ο Μοτζτάμπα δεν διαδέχεται απλώς τον πατέρα του· κληρονομεί ένα σύστημα στη διαμόρφωση του οποίου συμμετείχε ενεργά. Πρόκειται για ένα θεοκρατικό κράτος ασφαλείας, στο οποίο η καταστολή μετρά περισσότερο από το προσωπικό κύρος και η θεσμική πίστη περισσότερο από την κληρική αυθεντία. Ακόμη περισσότερο από τον πατέρα του, ο Μοτζτάμπα οφείλει την ηγεσία και την επιβίωσή του στις δυνάμεις ασφαλείας.