Το πραιτωριανό κράτος του Ιράν

Ο όρος «πραιτωριανό κράτος» εισήχθη για πρώτη φορά στην Πολιτική Επιστήμη από τον Αμερικανό καθηγητή Έιμος Περλμούτερ το 1974 (Egypt, The Praetorian State), προκειμένου να προσδιορίσει μία συγκεκριμένη τυπολογία κρατών του Τρίτου Κόσμου. Σύμφωνα με αυτήν τη θεωρητική προσέγγιση, «πραιτωριανό» είναι το κράτος το οποίο αποτελεί όργανο εξουσίας ενός στρατού ή ενόπλων ομάδων που η πραγματική του δύναμη ευρίσκεται πίσω από τους πολιτικούς θεσμούς. Πιο συγκεκριμένα, πρόκειται για το καθεστώς όπου μια στρατογραφειοκρατία, η οποία αποτελεί το επίκεντρο του συστήματος, υπαγορεύει τους κανόνες συνοχής και επιβιώσεως του κράτους. Σε τέτοια καθεστώτα είναι απαραίτητη η ύπαρξις μίας πραιτωριανής κλίκας, η οποία δρα υπογείως και αποτελεί προέκταση της πραιτωριανής εξουσίας. Εντός αυτής της κλίκας υπάρχει στρατιωτική δύναμις, η οποία εγγυάται την υπαγόρευση, την καθοδήγηση και τον περιορισμό δράσεων για δυνάμεις που εισέρχονται απειλητικώς στο πολιτικό παιχνίδι σε κρίσιμες περιόδους ή εσωτερικεύονται από διάφορους κοινωνικούς δρώντες. Αυτή η κλίκα στα πραιτωριανά καθεστώτα παίζει τον ρόλο του παρακράτους. Στα «πραιτωριανά κράτη» η κοινωνία είναι, εκ των πραγμάτων, διαχωρισμένη από το κράτος, η ύπαρξις του οποίου ανάγεται σε αυτοσκοπό. Τα άτομα και οι θεσμοί που αποτελούν το «πραιτωριανό κράτος» είναι επιφορτισμένα με την αναπαραγωγή του. Σε αυτό το πλαίσιο λειτουργεί και το «πραιτωριανό παρακράτος». Αυτό το θεωρητικό μοντέλο έλκει την προέλευσή του από την ύστερη ρωμαϊκή περίοδο.

Αρχικώς, οι πραιτωριανοί φρουροί (cohors praetoria) συνεκροτήθησαν με σκοπό την προστασία υψηλοβάθμων αξιωματικών. Κατά την εποχή του αυτοκράτορα Αυγούστου, οι πραιτωριανοί φρουροί απέκτησαν το δικαίωμα να εισέρχονται ενόπλως στους ιερούς χώρους του ρωμαϊκού κράτους και με αυτόν τον τρόπο έγιναν αυτοκρατορικοί φρουροί. Σταδιακώς, αποτέλεσαν μία τάξη με δύναμη και επιρροή στην επιλογή δημοσίων πολιτικών και αυτοκρατόρων καθώς επίσης και στις αποφάσεις της Συγκλήτου. Στο τέλος, έφθασαν να ενισχύουν και να υποστηρίζουν εκείνες τις πολιτικές δυνάμεις οι οποίες υπηρετούσαν περισσότερο τα συμφέροντά τους, με αποτέλεσμα να μετασχηματίσουν και να ταυτίσουν το δικό τους συμφέρον με αυτό του κράτους. Αυτός είναι, εν συντομία, ο αρχαϊκός τύπος πραιτωριανής εξουσίας.

Μέσα στον ορισμό του Perlmutter εμπίπτει και το ιρανικό κράτος της σημερινής θεοκρατίας. Ο ρόλος δύο θεσμών είναι κεντρικός στο πολιτικό, στρατιωτικό και κοινωνικό σύστημα της χώρας από το 1979 και εντεύθεν. Ιδρύθηκαν από τον Αγιατολάχ Χομεϊνί αμέσως μετά την επανάσταση και λειτουργούν ως βασικοί πυλώνες προστασίας του ισλαμικού καθεστώτος.

Οι Φρουροί της Επαναστάσεως, γνωστοί ως Πασνταράν, έχουν σταδιακώς εξελιχθεί σε έναν πανίσχυρο στρατό και αποτελούν μιαν από τις ισχυρότερες στρατιωτικές δυνάμεις της Μέσης Ανατολής. Έχουν την πλήρη εποπτεία του πυραυλικού συστήματος του Ιράν, διαχειρίζονται τη στρατιωτική υποστήριξη προς τις συμμαχικές οργανώσεις στο εξωτερικό (Χεζμπολάχ, Χούθι, Χαμάς κ.ά.) και κατ’ επέκτασιν τους ασύμμετρους πολέμους που διεξάγει το Ιράν. Διαθέτουν ξεχωριστούς κλάδους, όπως χερσαίες και ναυτικές δυνάμεις και αεροδιαστημική δύναμη, όπως πυραύλους και μη επανδρωμένα αεροσκάφη. Οι Φρουροί δεν είναι μόνο στρατός. Διαθέτουν τεράστια επιρροή στην πολιτική, δεδομένου ότι πρώην μέλη τους είναι σήμερα στην πολιτική είτε στην κυβέρνηση είτε στο κοινοβούλιο. Σημαντική είναι και η επέκτασίς τους στην οικονομία του Ιράν, αφού ελέγχουν μεγάλα τμήματα της οικονομίας μέσω εταιρειών όπου δραστηριοποιούνται, όπως στις κατασκευές, στην πετρελαϊκή βιομηχανία και στις τηλεπικοινωνίες.

Ένας άλλος θεσμός του πραιτωριανού συστήματος είναι η μαζική παραστρατιωτική πολιτοφυλακή, οι γνωστοί Μπασίτζ, η οποία επίσης ιδρύθηκε αμέσως μετά την επανάσταση από τον Χομεϊνί. Οργανωτικώς, ο θεσμός αυτός ελέγχεται και καθοδηγείται από τους Φρουρούς και αποτελείται από εκατοντάδες χιλιάδες μέλη και πολύ περισσότερους δεδηλωμένους εθελοντές. Λειτουργούν ως ομάδες επαγρύπνησης σε όλο το φάσμα τις ιρανικής κοινωνίας, από τις γειτονιές και τα χωριά μέχρι τα πανεπιστήμια και τη δημόσια υπηρεσία. Είναι αυτούς που συχνά χρησιμοποιούν για να ελέγχουν τις διαδηλώσεις, ως πολιτοφύλακες δρόμου, και να επιτηρούν τους ισλαμικούς κανόνες στον καθημερινό βίο μέσω του εκφοβισμού. Η στρατηγική τους αποστολή είναι μέσω των μηχανισμών ιδεολογικής κινητοποιήσεως (θρησκευτικής εκπαιδεύσεως και προπαγάνδας) να εξασφαλίζουν την επιβίωση και αναπαραγωγή του ισλαμικού καθεστώτος.

Η σχέση μεταξύ των Φρουρών και της παραστρατιωτικής πολιτοφυλακής έχει ιεραρχικό χαρακτήρα. Οι Φρουροί αποτελούν τον πολιτικό και στρατιωτικό πυρήνα του πραιτωριανού κράτους και η παραστρατιωτική πολιτοφυλακή αποτελεί έναν μαζικό λαϊκό μηχανισμό προστασίας της ισλαμικής εξουσίας. Οι Αμερικανοί και οι Ισραηλινοί στοχεύουν αυτούς τους δύο θεσμούς. Η αποδόμησίς τους και η κατάρρευσίς τους μέσω των στρατιωτικών κτυπημάτων θα οδηγήσει σε κατάρρευση του πραιτωριανού κράτους της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν.