1η Απριλίου 1955: Έναρξη Ένοπλου Απελευθερωτικού Αγώνα της ΕΟΚΑ

Σαν φωτεινό μετέωρο δολιχοδρομεί στης κυπριακής Ιστορίας το στερέωμα η 1η Απριλίου 1955. Η μέρα που οι σκλαβωμένοι Έλληνες της Κύπρου έτρεξαν στο εγερτήριο σάλπισμα του Διγενή, που με το σύνθημα «Ή ταν ή επί τας» καλούσε τους σκλαβωμένους Έλληνες του νησιού μας να ξεσηκωθούν ενάντια στον Βρετανό δυνάστη και ν’ ανοίξουν τον δρόμο της λευτεριάς. Έχουν περάσει από τότε 71 ολόκληρα χρόνια, αλλά η θρυλική Πρωταπριλιά εξακολουθεί να παραμένει αγέραστη στην ιστορική μνήμη του Κυπριακού Ελληνισμού και το ανέσπερο φως της καταυγάζει τους ουρανούς της ιδιαίτερης πατρίδας μας.

Ήταν 1η Απριλίου 1955, όταν η Κύπρος μας, που στέναζε τόσους αιώνες σκλάβα και μάτωναν τα χέρια της απ’ τα βαριά δεσμά, απ’ την ψυχή της έχυσε την όμορφή της λάβα κι άνοιξε δρόμο φωτεινό να βρει τη λευτεριά. Το ηφαίστειο της οργής του Κυπριακού Ελληνισμού είχε πια εκραγεί κι αστραπιαία η λάβα του ξεχύθηκε απ’ άκρου σ’ άκρον του νησιού μας, κατακαίοντας και σπάζοντας τις αλυσίδες της βρετανικής σκλαβιάς.

Οι πρώτες εκρήξεις τη χαραυγή της 1ης Απριλίου συγκλόνισαν το νησί και αιφνιδίασαν του κατακτητές, που δεν ήξεραν τι ακριβώς συνέβαινε. Τις πρώτες πληροφορίες τις πήραν από την πρώτη προκήρυξη του Αρχηγού Διγενή. Από τις δολιοφθορές σε στρατιωτικούς και κυβερνητικούς στόχους αφυπνίστηκαν οι Βρετανοί κι άρχισαν ν’ αντιλαμβάνονται ότι είχαν πλέον ν’ αντιμετωπίσουν αγωνιστική Οργάνωση. Και η ανησυχία τους όλο και μεγάλωνε, γιατί με την πάροδο του χρόνου η ΕΟΚΑ ξαπλώθηκε σ’ όλο το νησί και τα κτυπήματα που δέχονταν, ήταν απανωτά. Άρχισαν να μεταφέρουν από το Σουέζ τις πρώτες στρατιωτικές ενισχύσεις και, όσο φούντωνε ο αγώνας, όλο και πιο πολλές ενισχύσεις επίλεκτων στρατιωτικών μονάδων κατέφθαναν από τη Βρετανία. Παράλληλα, αντικατέστησαν τον πολιτικό κυβερνήτη, Ρόμπερτ Άρμιτεϊτζ, με τον σκληροτράχηλο αρχηγό του Γενικού Αυτοκρατορικού Επιτελείου, στρατάρχη Τζον Χάρντινγκ, ο οποίος άρχισε να εφαρμόζει αυστηρά κι απάνθρωπα μέτρα με την επιβολή του στρατιωτικού νόμου. Λογάριαζε ότι οι Έλληνες της Κύπρου ήταν όπως τους Μάου-Μάου της Κένυας, που είχε καταπνίξει στο αίμα το επαναστατικό τους κίνημα.

Η πρώτη προκήρυξη

Το πλήρες κείμενο της ιστορικής πρώτης προκήρυξης, που είχε αποτελέσει το εγερτήριο σάλπισμα του ένοπλου απελευθερωτικού αγώνα, ανέφερε κατά λέξη:

«Με την βοήθειαν του Θεού, με πίστιν εις τον τίμιον αγώνα μας, με την συμπαράστασιν ολοκλήρου του Ελληνισμού και με την βοήθειαν των Κυπρίων, ΑΝΑΛΑΜΒΑΝΟΜΕΝ ΤΟΝ ΑΓΩΝΑ ΔΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΙΝΑΞΙΝ ΤΟΥ ΑΓΓΛΙΚΟΥ ΖΥΓΟΥ, με σύνθημα εκείνο, το οποίον μάς κατέλειπαν οι πρόγονοί μας ως ιεράν παρακαταθήκην, Ή ΤΑΝ Ή ΕΠΙ ΤΑΣ.

»Από τα βάθη των αιώνων μάς ατενίζουν όλοι εκείνοι, οι οποίοι ελάμπρυναν την Ελληνικήν Ιστορίαν διά να διατηρήσουν την ελευθερίαν των. Οι Μαραθωνομάχοι, οι Σαλαμινομάχοι, μας ατενίζουν οι αγωνισταί του ’21, οι οποίοι μας εδίδαξαν ότι η απελευθέρωσις από τον ζυγόν δυνάστου αποκτάται πάντοτε με ΑΙΜΑ. Μας ατενίζει ακόμη σύμπας ο Ελληνισμός, ο οποίος και μας παρακολουθεί με αγωνίαν, αλλά και με εθνικήν υπερηφάνειαν.

»- Ας απαντήσωμεν με έργα ότι θα γίνωμεν πολλώ κάρρονες τούτων.

»- Είναι καιρός να δείξωμεν εις τον κόσμον, ότι εάν η διεθνής διπλωματία είναι ΑΔΙΚΟΣ και εν πολλοίς ΑΝΑΝΔΡΟΣ,η κυπριακή ψυχή είναι γενναία. Εάν οι δυνάσται μας δεν θέλουν να μας αποδώσουν τη λευτεριά μας, μπορούμε να την διεκδικήσουμε με τα ίδια μας τα ΧΕΡΙΑ και με το ΑΙΜΑ μας.

»- Ας δείξωμεν εις τον κόσμον ακόμη μια φορά ότι και του σημερινού Έλληνος ‘‘ο τράχηλος ζυγόν δεν υπομένει’’. Ο αγών θα είναι σκληρός, ο δυνάστης διαθέτει τα μέσα και τον αριθμόν.

»- Ημείς διαθέτομεν την ΨΥΧΗΝ. Έχομεν και το ΔΙΚΑΙΟΝ με το μέρος μας. Γι’ αυτό θα ΝΙΚΗΣΩΜΕΝ.

»ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΑΙ

» Ατενίσαμε το έργον σας. Είναι αίσχος εν εικοστώ αιώνι οι λαοί να χύνουν το αίμα των για να αποκτήσουν την λευτεριά των, το θείον αυτό δώρο για το οποίο και εμείς επολεμήσαμεν παρά το πλευρόν των λαών σας και για το οποίον εσείς, τουλάχιστον, διατείνεσθε ότι επολεμήσατε εναντίον του ναζισμού και του φασισμού.

»ΕΛΛΗΝΕΣ,

»Όπου και αν ευρίσκεστε, ακούσατε την φωνήν μας:

ΕΜΠΡΟΣ ΟΛΟΙ ΜΑΖΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΛΕΥΤΕΡΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ ΜΑΣ.

Ε.Ο.Κ.Α. - Ο Αρχηγός ΔΙΓΕΝΗΣ».

Συγκλονίζεται η Κύπρος

Τις μέρες που ακολούθησαν, οι βόμβες και οι εκρήξεις των αγωνιστών εναντίον στρατιωτικών και κυβερνητικών στόχων συγκλόνιζαν την Κύπρο. Ο λαός τασσόταν ανοικτά υπέρ των αγωνιστών. Η ΕΟΚΑ αγκάλιαζε κάθε Έλληνα της Κύπρου που δεν άντεχε τον βρετανικό ζυγό. Ο υπέρ πάντων αγώνας, που κήρυξε ο Διγενής, άπλωνε και φούντωνε. Ο δυνάστης δεχόταν απανωτά κτυπήματα. Ο Χάρντινγκ άρχισε να εφαρμόζει τον στρατιωτικό νόμο. Στο πλαίσιο του ανελεύθερου αυτού νόμου εξορίζει στις μακρινές Σεϋχέλλες, τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο, τον Μητροπολίτη Κυρηνείας Κυπριανό, τον πρωθιερέα της Φανερωμένης Παπασταύρο και τον Γραμματέα της Μητρόπολης Κυρηνείας, Πολύκαρπο Ιωαννίδη. Κηρύσσει καταζητούμενους με 5.000 λίρες αγωνιστές που αρνήθηκαν να παρουσιαστούν στα «ειδικά δικαστήρια», που έστησε παράνομα για να δικάζουν μόνον αγωνιστές και φυλακίζει με παρωδίες δίκης, άντρες και γυναίκες. Οι Κεντρικές Φυλακές γεμίζουν με κατάδικους και υπόδικους. Στην Κοκκινοτριμιθιά, την Πύλα, το Πυρόι, τον Άη Λουκά Αμμοχώστου, την Πάφο και αλλού, δημιουργούν κρατητήρια, όπου εγκλείουν αδιάκριτα, χωρίς δίκη, χιλιάδες Έλληνες που θεωρούνται μέλη ή υποστηρικτές της ΕΟΚΑ.

Αγωνιστές, για ν’ αποφύγουν τη σύλληψη, με πρώτο τον Αυξεντίου βγαίνουν αντάρτες στα βουνά, λημεριάζουν σε κρησφύγετα και χτυπούν αλύπητα τον εχθρό, που τα έχει χαμένα και αυξάνει τις ενισχύσεις του. Υπολογίζονται σε 40.000 χιλιάδες οι Βρετανοί που βρίσκονταν στην Κύπρο για να καταπνίξουν, όπως πίστευε ο σατραπίσκος Χάρντινγκ, τον Απελευθερωτικό Αγώνα της ΕΟΚΑ. Οι νέοι της Κύπρου, απτόητοι και ακατάβλητοι, κτυπούν τους πραιτωριανούς στις πόλεις και τα χωριά, στους κάμπους και τα βουνά. Η αόρατη στρατιά της ΕΟΚΑ -αντάρτες, εκτελεστές πρακτόρων και κατάπτυστων προδοτών και δολιοφθορείς - σαμποτέρ- προκαλεί στους μεν Βρετανούς τρόμο και απόγνωση και στους ξένους θαυμασμό.

Στις 17 Νιόβρη 1955, ομάδα αγωνιστών μ’ επικεφαλής τον Τομεάρχη Ρένο Κυριακίδη επιτίθεται στη φρουρά του Μιτσερού και αρπάζει τους δυναμίτες του μεταλλείου, πλούσια λεία και πολυτιμότατο αγαθό για την ΕΟΚΑ.

Την επόμενη μέρα, αγωνιστές της Αμμοχώστου προβαίνουν σε αιφνίδια προσβολή στρατώνων, όπου 50 στρατιώτες ημίγυμνοι και πανικόβλητοι πυροβολούν και εγκαταλείπουν τον στρατώνα τους. Λυσσομανά ο Χάρντινγκ.

Στις 21 Νοεμβρίου στήνεται ενέδρα έξω από την Κακοπετριά, με τρεις στρατιώτες του συντάγματος Γκόρντον Χαϊλάντερ νεκρούς και άγνωστο αριθμό τραυματιών. Την ίδια μέρα αγωνιστές μ’ επικεφαλής και πάλι τον Τομεάρχη Ρένο Κυριακίδη εξαπολύουν νυχτερινή επίθεση εναντίον της φρουράς 30 «κομάντο» στον Αμίαντο. Όπως μαρτυρεί ο αγωνιστής τότε λοχίας Αμιάντου, Χρύσανθος Αναστασιάδης, που εξέτασε την υπόθεση, μόνο δυο από τους 30 στρατιώτες επέζησαν.

Οι μάχες του Πεύκου και των Σπηλιών

Στην Κυπερούντα, στις 24 Νοεμβρίου διεξάγεται η ιστορική Μάχη του Πεύκου, επικεφαλής της οποίας ήταν ο ίδιος ο Διγενής, με δύο νεκρούς και άγνωστο αριθμό τραυματιών. Στις 11 Δεκεμβρίου διεξάγεται η Μάχη των Σπηλιών, όπου ήταν το αρχηγείο της ΕΟΚΑ. Ο Αρχηγός με ομάδα ανταρτών διασπούν τον στρατιωτικό κλοιό προς τη βόρεια πλευρά και καταφεύγουν σώοι και αβλαβείς στην Κακοπετριά και τη Μαραθάσα. Ο Αυξεντίου, από τη νοτιανατολική πλευρά των κρησφυγέτων, διασπά κι αυτός τον στρατιωτικό κλοιό και σε μια ευφάνταστη ενέργεια κατορθώνει να βάλει τους Βρετανούς να αλληλομάχονται, αφήνοντας αρκετούς νεκρούς και τραυματίες. Ο ίδιος γλιστρά και καταφεύγει στα Καννάβια, όπου φιλοξενείται προσωρινά από αγωνιστές του χωριού.

Ο Χάρντινγκ, για να τονώσει το ηθικό των στρατιωτών του, που είχε καταρρακωθεί κατά την ιστορική αυτή μάχη, εξέδωσε Ημερησία Διαταγή, στην οποία μιλούσε για νίκη τους. Κι ο Διγενής με φυλλάδιό του απάντησε στον στρατάρχη στις 5 Γενάρη 1956, τον διέψευδε και, αποτεινόμενος στους στρατιώτες, αποκάλυπτε σ’ αυτούς την αλήθεια:

«ΑΓΓΛΟΙ ΣΤΡΑΤΙΩΤΑΙ,

»Η νίκη την οποίαν διατυμπανίζει ο στρατάρχης σας στα Σπήλια, εναντίον των πατριωτών της ΕΟΚΑ, σας εστοίχισε περί τους εκατόν νεκρούς και τραυματίας, ενώ εις ημάς ουδένα. Επέσατε εις την παγίδα που σας εστήθη. Θα πάρετε και άλλα παρόμοια μαθήματα εσείς και ο στρατάρχης σας, εάν εξακολουθήτε να κτυπάτε τους Κυπρίους αγωνιστάς της ελευθερίας.

»Οι αρχηγοί σας αποκρύπτουν τας πραγματικάς απωλείας σας. Σύντομα θα σας τας κοινοποιήσωμεν ημείς».

Αυξεντίου - Μάτσης - Δράκος

Μετά τη Μάχη των Σπηλιών και τη σύλληψη του τραυματισμένου τομεάρχη «Ρωμανού» (Ρένου Κυριακίδη), ο Αυξεντίου διορίζεται από τον Αρχηγό Τομεάρχης Πιτσιλιάς και της ευρύτερης περιοχής Κρασοχωριών και χωριών της Κουμανταρίας. Χτυπά με ενέδρες αλύπητα τον εχθρό, μέχρι τη μέρα της υπέροχης θυσίας του στις 3 του Μάρτη 1957. Τη μέρα, που, οχυρωμένος στο προδομένο κρησφύγετό του, πολεμά μόνος επί οκτώ ώρες ενάντια σ’ ένα ολόκληρο βρετανικό σύνταγμα 1000 ανδρών, που διαθέτουν όλα τα σύγχρονα πολεμικά μέσα της εποχής. Σαν άλλος Λεωνίδας, απαντά από το κρησφύγετό του στους Βρετανούς στρατιώτες που τον καλούν να παραδοθεί: «Ελάτε μέσα στο κρησφύγετό μου, αν θέλετε να με πάρετε». Και αρχίζει η οχτάωρη μάχη του ενός με τους χιλίους, που δεν τολμούσαν να πλησιάσουν το στόμιο του κρησφυγέτου, απ’ όπου ο ήρωας ξερνούσε στον εχθρό, με το αυτόματο οπλοπολυβόλο του, φωτιά και θάνατο. Και οι δειλοί, που φοβούνταν μήπως με τον ερχομό της νύχτας ο ήρωας διασπάσει τον κλοιό τους και διαφύγει, χρησιμοποιούν άτιμα μέσα. Ρίχνουν στο κρησφύγετο βενζίνη και εκρηκτικές ύλες και καίνε τον ημίθεο της ΕΟΚΑ. Η θυσία του γίνεται τραγούδι λεβεντιάς κι αυτοθυσίας. Του πλέκουν εγκώμια ακόμα και Βρετανοί. Γίνεται με τη θυσία του πρότυπο ενσυνείδητου αγωνιστή και παράδειγμα προς μίμηση για όλους τους συναγωνιστές του.

Στο κρησφύγετο του Δικώμου ο Κυριάκος Μάτσης μιμείται στις 19 Νοεμβρίου 1958 τον Αυξεντίου. Επαναλαμβάνει την εθελούσια αυτοθυσία του. Διατάζει τους συντρόφους του να βγουν από το προδομένο τους κρησφύγετο και να παραδοθούν, μιας και από κει μέσα δεν μπορούσαν να πολεμήσουν. Ο ίδιος μένει. Προτιμά τον ένδοξο θάνατο και τη θυσία στον βωμό της λευτεριάς. Στους στρατιώτες, που τον καλούν να παραδοθεί, απαντά: «Αν βγω, θα βγω πυροβολώντας». Και οι άνανδροι και δειλοί δεν στέκονται ν’ αναμετρηθούν μαζί του. Προτού βγει στο στόμιο του κρησφυγέτου για να δώσει τη δική του μάχη της τιμής και της ανδρείας, οι πραιτωριανοί του Χάρντινγκ ρίχνουν στο κρησφύγετο εκρηκτικές ύλες. Και ο «Μιλτιάδης» της ΕΟΚΑ αφήνει στο πυρπολημένο κρησφύγετο το καταθρυμματισμένο του σώμα, ενώ η αδούλωτη ψυχή του πετά με τα φτερά της δόξας στα Ηλύσια Πεδία, όπου τον περιμένουν ο Αυξεντίου και οι άλλοι ήρωες της ΕΟΚΑ, που είχαν δώσει μέχρι τότε τη ζωή τους στο θυσιαστήρι της λευτεριάς της Κύπρου.

Στην Ευρύχου πέφτει, στις 18 Γενάρη 1957, πολεμώντας μια νύχτα με αστραπόβροντα, ο «Λυκούργος» της ΕΟΚΑ Μάρκος Δράκος. Το δεξί χέρι του Διγενή στα βουνά του Κύκκου, ο Τομεάρχης Μαραθάσας, ο Αρχηγός της ομάδας που είχε ανατινάξει τη χαραυγή της Πρωταπριλιάς 1955 τις εγκαταστάσεις του Κυπριακού Ραδιοφωνικού Ιδρύματος, που ήταν το φερέφωνο προπαγάνδας της αποικιακής κυβέρνησης. Όπως ομολόγησε αξιωματικός του συντάγματος των Σάφοξ, που είχαν φονεύσει τον ήρωα, οι Βρετανοί θεωρούσαν τον Μάρκο Δράκο ως τον «πιο επικίνδυνο τρομοκράτη» της ΕΟΚΑ. Είχαν διαπιστώσει ότι, σε όλες τις ενέδρες της ομάδας του εναντίον των Βρετανών στρατιωτών, που ήταν πολλές, ο Δράκος αποχωρούσε τελευταίος, αφού πρώτα ήταν βέβαιος ότι οι στρατιώτες που πλήγηκαν, ήταν νεκροί.

Ένας χρόνος αγώνα

Την 1ην Απριλίου 1956, με τη συμπλήρωση ενός χρόνου από τη έναρξη του Απελευθερωτικού Αγώνα, ο Διγενής, σε φυλλάδιό του στον κυπριακό λαό, τονίζει και τα ακόλουθα:

«ΚΥΠΡΙΟΙ,

»Αυτήν την στιγμήν που κλείομεν ένα έτος αγώνων, θυσιών, αίματος, ας αναπολήσωμεν:

- Εκείνους, που με το αίμα των επότισαν το βλαστάνον δένδρον της ελευθερίας. Εκεί που ευρίσκονται οι τάφοι των, ας τους ρίψουν, όσοι μπορούν, το στεφάνι της δόξης.

- Εκείνους που σήπονται εις τας φυλακάς, διότι το μόνο έγκλημά των ήτο ότι ηθέλησαν, όπως και όλος ο πολιτισμένος κόσμος, να αναπνεύσουν τον αέρα της ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ.

- Τέλος, ας ατενίσωμεν με εμπιστοσύνην και υπερηφάνειαν τα ΚΥΠΡΙΑΚΑ ΝΕΙΑΤΑ, το καμάρι μας, το ίνδαλμα και την ελπίδα του πολυβασανισμένου νησιού μας, τα οποία, αψηφούντα πολλαπλάσιον και καλώς εξοπλισμένον αντίπαλον, αγωνίζονται σε κάθε σπιθαμήν κυπριακής γης και κτυπούν, κτυπούν τον τύραννον.

»ΚΥΠΡΙΟΙ,

»Με πίστιν και με ΕΓΚΑΡΤΕΡΗΣΙΝ, να βαδίσωμεν προς το τέρμα. Ο τύραννος σφαδάζει. Ήδη, ζητεί νέας ενισχύσεις.

»ΕΟΚΑ. Ο Αρχηγός Διγενής».

Και ο αγώνας συνεχίζεται…

Στον αχυρώνα του Λιοπετρίου ξαναζεί στις 2 Σεπτεμβρίου 1958 το Χάνι της Γραβιάς. Οι λεοντόκαρδοι Φώτης Πίττας, Ηλίας Παπακυριακού, Αντρέας Κάρυος και Ξάνθος Σαμάρας στήνουν χορό αντρειωμένων και απαντούν, σαν άλλοι Λεωνίδες, «Μολών λαβέ», στους σιδερόφραχτους κατακτητές, που τους έχουν κυκλώσει. Και οι δειλοί, που δεν τολμούν να τους πλησιάσουν, περιχύνουν με βενζίνη τον Αχυρώνα και τους αναγκάζουν να επιχειρήσουν ηρωική έξοδο και να πέσουν πολεμώντας στο πεδίο της τιμής. Στις 17 Φλεβάρη 1957 τραυματίζεται θανάσιμα, στην Ποταμίτισσα, ο «Κρουπ» της ΕΟΚΑ και «Γίγαντας» Στυλιανός Λένας. Λίγο αργότερα πέφτει από εχθρικές σφαίρες, έξω από την Ποταμίτισσα, το λεβεντόπαιδο της Δερύνειας, Δημητράκης Χριστοδούλου. Το βράδυ της ίδιας μέρας πέφτει έξω από το Πελέντρι ο Σωτήρης Ταγκάρης.

Στα Φυλακισμένα Μνήματα θάβονται εννιά ηρωομάρτυρες της αγχόνης: Μιχαλάκης Καραολής, Αντρέας Δημητρίου, Ιάκωβος Πατάτσος, Αντρέας Παναγίδης, Μιχαήλ Κουτσόφτας, Αντρέας Ζάκος, Χαρίλαος Μιχαήλ, Στέλιος Μαυρομμάτης και Ευαγόρας Παλληκαρίδης. Εκεί αδελφωμένοι αναπαύονται και οι ήρωες Γρηγόρης Αυξεντίου, Μάρκος Δράκος, Κυριάκος Μάτσης και Στυλιανός Λένας.

Ο Αγώνας διακόπηκε αδικαίωτος με τις συμφωνίες της Ζυρίχης, ο Αρχηγός του Αγώνα εξορίζεται, δίνεται στο νησί μας ένα δοτό σύνταγμα και οι Τουρκοκύπριοι, παρά τα υπερπρονόμια που τους δόθηκαν, σηκώνουν ανταρσία κι επιχειρούν κατάλυση του νεόδμητου συνεταιρικού κράτους. Από τότε ο Κυπριακός Ελληνισμός αγωνίζεται για σωτηρία της πατρίδας του. Και οι Τούρκοι προσπαθούν να δημιουργήσουν το ψευδοκράτος τους εκμεταλλευόμενοι δικά μας λάθη. Και στις 20 Ιουλίου 1974 κάνουν την εισβολή, διχοτομώντας το νησί μας.

Τιμώντας την επέτειο της θρυλικής Πρωταπριλιάς του 1955, πρέπει να μας φωτίζει το αέναο φως της και, με οδηγούς τους ήρωες της ΕΟΚΑ, να βαδίσουμε, ενωμένοι και αδιάσπαστοι, μέχρι να φιλήσει στοργικά η Λευτεριά τη μαρτυρική μας πατρίδα.