Η οντολογία της Διαφάνειας ως Μηχανισμός Χειραγώγησης
Από τον Ivy Lee στον Edward Bernays
Καθημερινά στον δημόσιο λόγο η διαφάνεια εμφανίζεται ως κανονιστική αρχή της δημοκρατίας, ενώ στην πράξη συγκροτείται ως μηχανισμός διαχείρισης της αντίληψης. Η έννοια αποσπάται από το ηθικό της περιεχόμενο και εντάσσεται σε ένα σύστημα «μηχανικής της συναίνεσης», όπως το διατύπωσε ο Edward Bernays το 1947 στο δοκίμιό του The Engineering of Consent. Η ανοικτή διακυβέρνηση προβάλλεται ως μορφή λογοδοσίας, ενώ στην πραγματικότητα λειτουργεί ως ρυθμιστής του τρόπου με τον οποίο η πραγματικότητα γίνεται αντιληπτή. Με αυτό τον τρόπο η πληροφορία αποκτά εργαλειακό χαρακτήρα και οργανώνεται έτσι ώστε να παράγει μια εκ των προτέρων δομημένη εικόνα του πραγματικού, η οποία προσλαμβάνεται ως αντικειμενική.
Έτσι, το ζήτημα αποκτά αμέσως γνωσιολογική διάσταση με τη σχέση μεταξύ πληροφορίας, αλήθειας και εξουσίας να καθορίζει τον ίδιο τον τρόπο παραγωγής της γνώσης. Η δύναμη καθορίζει τους όρους υπό τους οποίους η γνώση καθίσταται ορατή, έγκυρη και κοινωνικά αποδεκτή.
Η Ιστορική Θεμελίωση της Επικοινωνιακής Εξουσίας
Η συγκρότηση αυτής της λογικής εντοπίζεται σε δύο καθοριστικές μορφές της σύγχρονης επικοινωνίας. Ο Edward Bernays, στο έργο του Propaganda το 1928, περιγράφει μια «αόρατη κυβέρνηση» που οργανώνει τις επιθυμίες των μαζών και κατευθύνει τη συλλογική συμπεριφορά. Ο Ivy Lee θεμελιώνει την πρακτική διαχείριση της πληροφορίας μέσω της εταιρικής επικοινωνίας, όπως καταγράφεται από τον Hiebert το 1966. Η μία προσέγγιση εστιάζει κυρίως στη διαμόρφωση της επιθυμίας, η άλλη στη μορφοποίηση της πληροφορίας , αν και η διάκριση αυτή δεν είναι απόλυτη, καθώς και ο Lee κατέφευγε σε συναισθηματικά φορτισμένα πλαίσια. Και οι δύο όμως συγκροτούν ένα ενιαίο σύστημα.
Η εμφάνιση των Δημοσίων Σχέσεων συνδέεται με την κρίση νομιμοποίησης των βιομηχανικών ελίτ στις αρχές του 20ού αιώνα. Εκείνη την περίοδο, η απαίτηση για κοινωνικό έλεγχο συναντά την ανάγκη των επιχειρήσεων να διατηρήσουν την επιρροή τους. Με την διαφάνεια να εισάγεται ως μηχανισμός εξισορρόπησης, ο οποίος απορροφά την πίεση για λογοδοσία και την επανακατευθύνει σε ελεγχόμενα κανάλια πληροφόρησης.
Η Στρατηγική Επιλεκτικότητα του Ivy Lee
Η «Διακήρυξη των Αρχών» του Ivy Lee το 1906 εισάγει ένα νέο υπόδειγμα επικοινωνιακής πρακτικής. Η παροχή πληροφοριών προς τον Τύπο οργανώνεται γύρω από την αρχή της ακρίβειας και της επαληθευσιμότητας την ίδια στιγμή που η Διακήρυξη υπόσχεται ρητά πληρότητα και διαφάνεια στην πληροφόρηση. Στην πράξη όμως, η εφαρμογή της αρχής αυτής αποκλίνει από τη διακηρυγμένη της πρόθεση ότι, δηλαδή η πληροφορία επιλέγεται με αυστηρά κριτήρια, διανέμεται σε αποσπασματική μορφή και εντάσσεται σε ένα προκαθορισμένο αφηγηματικό πλαίσιο. Ακριβώς σε αυτή την απόκλιση μεταξύ διακηρυγμένης αρχής και πρακτικής εφαρμογής εντοπίζεται η κριτική δύναμη της ανάλυσης.
Σχετικό είναι και το γεγονός πως το δελτίο τύπου λειτουργεί ως βασικός μηχανισμός ελέγχου της ειδησεογραφίας και πως η χρονική προτεραιότητα της επίσημης εκδοχής καθορίζει και την ερμηνευτική της ισχύ. Η αλήθεια εμφανίζεται σε θραύσματα που διατηρούν την επαληθευσιμότητά τους, ενώ αποσυνδέονται από το ευρύτερο συγκείμενο που θα επέτρεπε μια διαφορετική ανάγνωση.
Η πρακτική αυτή αποκτά σαφή μορφή στην περίπτωση της Σφαγής του Λάντλοου τον Απρίλιο του 1914 ώπου η δημόσια εικόνα της οικογένειας Rockefeller ανασυγκροτείται μέσω σκηνοθετημένων παρεμβάσεων και επιλεκτικής διάχυσης δεδομένων. Το γεγονός παραμένει, ενώ η ερμηνεία του μεταβάλλεται. Το αποτέλεσμα αντιστοιχεί στο «ψευδο-περιβάλλον» που περιγράφει ο Walter Lippmann το 1922, έναν νοητικό χώρο όπου η πραγματικότητα αναπαρίσταται μέσα από επιλεγμένα σχήματα.
Ο Bernays και η Ψυχολογία της Συναίνεσης
Η θεωρία του Edward Bernays μετατοπίζει το κέντρο βάρους από την πληροφορία στην επιθυμία.Συγκεκριμένα, η επιρροή του Sigmund Freud, του οποίου ο Bernays ήταν ανιψιός και τις ιδέες του αξιοποίησε στο έπακρο, καθίσταται καθοριστική για την κατανόηση της μαζικής συμπεριφοράς. Οι συλλογικές στάσεις εδράζονται σε ασυνείδητες δομές που μπορούν να ενεργοποιηθούν μέσω κατάλληλων συμβολικών παρεμβάσεων.
Η προπαγάνδα οργανώνει το πλαίσιο μέσα στο οποίο οι επιλογές εμφανίζονται ως φυσικές και αυτονόητες. Η εκστρατεία «Torches of Freedom» το 1929 επαναπροσδιορίζει το κάπνισμα ως πράξη χειραφέτησης. Η πράξη συνδέεται με μια αξία και αποκτά νέο νόημα και η αποδοχή προκύπτει μέσα από τη συμβολική ταύτιση και όχι μέσα από επιχειρηματολογία.
Η προσέγγιση αυτή εισάγει μια βαθιά μετατόπιση στη σχέση μεταξύ πεποίθησης και λόγου ώπου η πειθώ προκύπτει μέσω της ένταξης του υποκειμένου σε ένα ήδη διαμορφωμένο συμβολικό περιβάλλον. Η διαδικασία παρουσιάζει ομοιότητες με αυτό που ο Pierre Bourdieu περιγράφει ως συμβολική βία, δηλαδή, την επιβολή νοητικών σχημάτων που βιώνονται ως αυτονόητα αν και η έννοια αυτή αναπτύχθηκε από τον Bourdieu σε διαφορετικό πλαίσιο, κυρίως αυτό της κοινωνικής αναπαραγωγής και της εκπαίδευσης.
Η σύγχρονη χρήση της διαφάνειας ενσωματώνει τις δύο λογικές αυτήν δηλαδή που λέει πως η πληροφορία επιλέγεται και ταυτόχρονα τονίζεται συμβολικά και αυτή που λέει πως η εμπειρία της συμμετοχής αποκτά μορφή χωρίς να αντιστοιχεί σε πραγματική επιρροή.
Η Φιλοσοφική Διάσταση της Ορατότητας
Η θεωρία του Michel Foucault στο Surveiller et punir το 1975 προσφέρει ένα ερμηνευτικό σχήμα για τη σχέση μεταξύ ορατότητας και εξουσίας. Στο φουκωικό πανοπτικό, η εξουσία λειτουργεί μέσω της επιτήρησης του υποκειμένου. Η σύγχρονη μορφή διαφάνειας συγκροτεί μια αντίστροφη κατάσταση που δείχνει ότι η εξουσία καθίσταται η ίδια ορατή, αλλά μέσα από διαδικασίες που η ίδια καθορίζει και πλαισιώνει. Αυτή η αντιστροφή αναπτύσσεται συστηματικότερα από τον Han και αποτελεί τον πυρήνα της σύγχρονης κριτικής της διαφάνειας.
Η πληθώρα πληροφοριών δημιουργεί συνθήκες γνωστικής υπερφόρτωσης ώπου η κατανόηση απαιτεί ιεράρχηση και σύνθεση, διαδικασίες που καθίστανται δυσχερείς μέσα σε ένα περιβάλλον συνεχούς ροής δεδομένων. Έτσι, η διαφάνεια λειτουργεί ως φίλτρο που κατευθύνει την προσοχή και ορίζει το πεδίο του νοητού.
Ο Byung-Chul Han, στο Müdigkeitsgesellschaft (2010) και κυρίως στο Transparenzgesellschaft (2012), περιγράφει μια κοινωνία θετικότητας όπου η διαφάνεια αναδεικνύεται σε συστημικό καταναγκασμό. Στο πλαίσιο αυτό, η έκθεση υπερισχύει της ερμηνείας και η ορατότητα αποκτά αυτοτελή αξία, αποσυνδεδεμένη από την αλήθεια
Η Δημόσια Σφαίρα ως Κανονιστικό Πρότυπο
Η θεωρία της δημόσιας σφαίρας του Jürgen Habermas στο Strukturwandel der Öffentlichkeit το 1962 θεμελιώνει ένα κανονιστικό πρότυπο δημοκρατικής επικοινωνίας. Η πολιτική νομιμοποίηση προκύπτει μέσα από διαδικασίες ορθολογικού διαλόγου, στις οποίες οι πολίτες συμμετέχουν υπό συνθήκες ισότητας. Η επικοινωνιακή δράση οργανώνεται γύρω από την ανταλλαγή επιχειρημάτων και την αναζήτηση κατανόησης.
Η σύγχρονη μορφή διαφάνειας εντάσσεται σε διαφορετική λογική, σε αυτή δηλαδή που λέει ότι η πληροφορία κυκλοφορεί ως τετελεσμένο νόημα και όχι ως αντικείμενο επεξεργασίας και πως η δημόσια σφαίρα αποκτά χαρακτηριστικά πεδίου στρατηγικής επικοινωνίας ενώ οι ανισότητες πρόσβασης στα μέσα πληροφόρησης καθορίζουν τη δομή του διαλόγου.
Η αφθονία δεδομένων επηρεάζει άμεσα τη δυνατότητα κριτικής σκέψης, η προσοχή διαχέεται και η διάκριση μεταξύ ουσιώδους και επουσιώδους καθίσταται δυσχερής. Η συμμετοχή αποκτά μορφή χωρίς να συνοδεύεται από ουσιαστική δυνατότητα παρέμβασης.
Εν κατακλείδι
Η σύγχρονη διαφάνεια συγκροτεί έναν κεντρικό μηχανισμό της μεταδημοκρατικής συνθήκης όπου οι διαδικασίες της δημοκρατίας διατηρούνται σε τυπικό επίπεδο, ενώ η λειτουργία τους επηρεάζεται από συστήματα διαχείρισης της πληροφορίας και της επιθυμίας. Η αλήθεια αναδιατάσσεται μέσα σε πλαίσια που καθορίζουν το νόημά της και η ορατότητα οργανώνεται ως πεδίο ελέγχου.
Στο ίδιο πλαίσιο, η διαφάνεια αποκτά χαρακτήρα μηχανισμού εξουσίας και προπαγάνδας με την αποκάλυψη να εντάσσεται σε μηχανισμούς επιλογής και πλαισίωσης. Η πληροφόρηση λειτουργεί ως μέσο κατεύθυνσης της αντίληψης ενώ η δημοκρατική συμμετοχή προϋποθέτει συνθήκες που υπερβαίνουν την απλή πρόσβαση σε δεδομένα και συνδέονται με τη δυνατότητα κατανόησης και κριτικής επεξεργασίας.
Το ερώτημα που τίθεται αφορά την ανασυγκρότηση αυτών των συνθηκών. Η επανασύνδεση της πληροφορίας με τη γνώση και της γνώσης με τη δημοκρατική δράση καθορίζει την προοπτική μιας δημόσιας σφαίρας που συγκροτείται ως χώρος κατανόησης και κρίσης.
*Δικηγόρος
astylianou@stylianoullc.com
