Καταλυτικός ο ρόλος των στρατηγικών κρατικών ενισχύσεων για το μέλλον του τουριστικού προϊόντος

Ο τουρισμός αποτελεί διαχρονικά έναν από τους σημαντικότερους πυλώνες της κυπριακής οικονομίας. Συνεισφέρει ουσιαστικά στο ΑΕΠ, στηρίζει χιλιάδες θέσεις εργασίας και επηρεάζει άμεσα δεκάδες άλλους τομείς, από τις μεταφορές και την εστίαση, μέχρι το λιανικό εμπόριο και τις υπηρεσίες. Ωστόσο, η διεθνής τουριστική αγορά μεταβάλλεται με ταχύτητα. Οι απαιτήσεις για πράσινες υποδομές, ψηφιακές υπηρεσίες, ενεργειακή αποδοτικότητα και ποιοτική αναβάθμιση του τουριστικού προϊόντος αυξάνονται συνεχώς. Για την Κύπρο, η πρόκληση δεν είναι πλέον μόνο να προσελκύει επισκέπτες, αλλά να διατηρήσει και να αναβαθμίσει την ανταγωνιστικότητά της μέσα σε ένα περιβάλλον έντονου διεθνούς ανταγωνισμού και αυξανόμενων περιβαλλοντικών και ενεργειακών πιέσεων.

Σε αυτό το πλαίσιο, οι κρατικές ενισχύσεις μπορούν να διαδραματίσουν καταλυτικό ρόλο. Το κρίσιμο όμως ζήτημα είναι ο τρόπος με τον οποίο σχεδιάζονται και εφαρμόζονται. Στην Κύπρο, μεγάλο μέρος των σχεδίων στήριξης εξακολουθεί να βασίζεται στις ενισχύσεις ήσσονος σημασίας (de minimis), κυρίως επειδή θεωρούνται πιο εύκολες και γρήγορες στη διαχείριση. Παρότι οι ενισχύσεις αυτές έχουν τη χρησιμότητά τους, ιδιαίτερα για μικρές παρεμβάσεις, δεν επαρκούν πλέον για τις ανάγκες στρατηγικής αναβάθμισης του κυπριακού τουρισμού.

Η Κύπρος χρειάζεται μια πιο φιλόδοξη προσέγγιση. Χρειάζεται μεγαλύτερη αξιοποίηση των Κανονισμών Απαλλαγής κατά Κατηγορία (ΓΚΑΚ ) και των σχετικών Κατευθυντήριων Γραμμών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι οποίες παρέχουν στα κράτη μέλη τη δυνατότητα να εφαρμόζουν ουσιαστικές και στοχευμένες ενισχύσεις χωρίς προηγούμενη κοινοποίηση στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις.

Η σημασία αυτών των εργαλείων είναι ιδιαίτερα μεγάλη για τον τουρισμό, διότι επιτρέπουν τη στήριξη επενδύσεων που μπορούν πραγματικά να μετασχηματίσουν το τουριστικό προϊόν της χώρας.

Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα ο κυπριακός τουριστικός τομέας είναι το υψηλό ενεργειακό κόστος. Ξενοδοχεία και τουριστικές επιχειρήσεις λειτουργούν σε ένα περιβάλλον αυξημένων τιμών ηλεκτρισμού και σημαντικών πιέσεων για συμμόρφωση με περιβαλλοντικά πρότυπα. Η ενεργειακή αναβάθμιση των ξενοδοχειακών μονάδων δεν αποτελεί πλέον μόνο περιβαλλοντική επιλογή, αλλά ζήτημα οικονομικής βιωσιμότητας και ανταγωνιστικότητας.

Μέσω των απαλλακτικών κανονισμών μπορούν να σχεδιαστούν ολοκληρωμένα σχέδια ενίσχυσης για εγκατάσταση φωτοβολταϊκών συστημάτων, αποθήκευση ενέργειας, συστήματα ενεργειακής διαχείρισης, θερμομόνωση και ενεργειακή ανακαίνιση, αντικατάσταση ενεργοβόρου εξοπλισμού, χρήση αντλιών θερμότητας και έξυπνων τεχνολογιών.

Τέτοιου είδους επενδύσεις συχνά απαιτούν σημαντικά κεφάλαια, τα οποία δεν μπορούν να καλυφθούν ουσιαστικά μέσω των περιορισμένων ορίων των de minimis ενισχύσεων. Αντίθετα, μέσω του ΓΚΑΚ μπορούν να χορηγηθούν υψηλότερες εντάσεις ενίσχυσης, επιτρέποντας στις επιχειρήσεις να προχωρήσουν σε βαθύτερο και πιο ουσιαστικό εκσυγχρονισμό.

Το όφελος δεν περιορίζεται μόνο στις επιχειρήσεις. Ένας πιο ενεργειακά αποδοτικός τουριστικός τομέας σημαίνει χαμηλότερο λειτουργικό κόστος, μεγαλύτερη ανθεκτικότητα στις ενεργειακές κρίσεις, βελτίωση της ανταγωνιστικότητας της χώρας, ενίσχυση της πράσινης εικόνας της Κύπρου ως προορισμού.

Ταυτόχρονα, οι Κατευθυντήριες Γραμμές και οι απαλλακτικοί κανονισμοί μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά και στην ποιοτική διαφοροποίηση του τουριστικού προϊόντος. Η διεθνής τάση μετακινείται ολοένα και περισσότερο προς τον βιώσιμο, θεματικό και εμπειρικό τουρισμό. Η Κύπρος δεν μπορεί να βασίζεται αποκλειστικά στο μοντέλο «ήλιος και θάλασσα». Χρειάζεται επενδύσεις σε νέες μορφές τουρισμού όπως τον αγροτουρισμό, πολιτιστικό τουρισμό, ιατρικό και ευεξίας, αθλητικό τουρισμό, συνεδριακές υποδομές, ψηφιακές εμπειρίες και έξυπνες υπηρεσίες.

Μέσω των κατάλληλων καθεστώτων ενίσχυσης μπορούν να στηριχθούν επιχειρήσεις που επενδύουν σε καινοτόμες υπηρεσίες, ψηφιακό μετασχηματισμό και αναβάθμιση της εμπειρίας των επισκεπτών. Η αξιοποίηση τεχνολογιών όπως η τεχνητή νοημοσύνη, τα έξυπνα συστήματα κρατήσεων, οι ψηφιακές πλατφόρμες και οι λύσεις διαχείρισης ενέργειας μπορεί να ενισχυθεί αποτελεσματικά μέσα από τα εργαλεία που ήδη παρέχει το ευρωπαϊκό πλαίσιο κρατικών ενισχύσεων.

Επιπλέον, οι απαλλακτικοί κανονισμοί παρέχουν τη δυνατότητα στήριξης μεγαλύτερων επενδύσεων περιφερειακής ανάπτυξης, κάτι ιδιαίτερα σημαντικό για την κυπριακή ύπαιθρο. Ο τουρισμός μπορεί ν’ αποτελέσει βασικό εργαλείο οικονομικής αναζωογόνησης ορεινών και μειονεκτικών περιοχών, εφόσον υπάρξουν οι κατάλληλες επενδύσεις σε υποδομές, καταλύματα και βιώσιμες τουριστικές δραστηριότητες.

Σε αντίθεση με τα de minimis, οι απαλλακτικοί κανονισμοί επιτρέπουν πιο στρατηγικό σχεδιασμό πολιτικής. Το de minimis λειτουργεί συχνά ως εργαλείο μικρής και αποσπασματικής στήριξης. Είναι χρήσιμο για περιορισμένες ανάγκες, όμως δύσκολα μπορεί να οδηγήσει σε πραγματικό μετασχηματισμό ενός ολόκληρου τομέα της οικονομίας.

Αντίθετα, ο ΓΚΑΚ και οι Κατευθυντήριες Γραμμές επιτρέπουν μεγαλύτερα ποσά ενίσχυσης, στοχευμένες πολιτικές, πολυετή στρατηγικά σχέδια, ενίσχυση επενδύσεων υψηλής προστιθέμενης αξίας, καλύτερη αξιοποίηση ευρωπαϊκών και εθνικών πόρων. Επιπλέον, παρέχουν μεγαλύτερη ασφάλεια δικαίου και διαφάνεια, αφού βασίζονται σε σαφώς καθορισμένους κανόνες και προϋποθέσεις συμβατότητας.

Η μεγαλύτερη αξιοποίησή τους στην Κύπρο απαιτεί βεβαίως τεχνογνωσία, σωστό σχεδιασμό και ενίσχυση της διοικητικής ικανότητας των αρμόδιων Αρχών. Για χρόνια, πολλές δημόσιες αρχές απέφευγαν πιο σύνθετα εργαλεία κρατικών ενισχύσεων λόγω φόβου λαθών ή διοικητικού φόρτου. Όμως, η σημερινή πραγματικότητα δεν επιτρέπει πλέον μια τόσο περιοριστική προσέγγιση.

Η Κύπρος βρίσκεται σε μια κρίσιμη καμπή. Ο διεθνής ανταγωνισμός στον τουρισμό εντείνεται, οι περιβαλλοντικές απαιτήσεις αυξάνονται και οι ταξιδιώτες αναζητούν ολοένα και πιο ποιοτικές και βιώσιμες εμπειρίες. Αν η χώρα θέλει να διατηρήσει και να ενισχύσει τη θέση της ως σύγχρονου και ανταγωνιστικού προορισμού, χρειάζεται ένα νέο μοντέλο στήριξης του τουρισμού.

Οι απαλλακτικοί κανονισμοί και οι Κατευθυντήριες Γραμμές της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν αποτελούν απλώς ένα τεχνικό εργαλείο συμμόρφωσης με το δίκαιο κρατικών ενισχύσεων. Αποτελούν εργαλείο οικονομικής πολιτικής και στρατηγικής ανάπτυξης.

Η μεγαλύτερη αξιοποίησή τους μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά: στην πράσινη μετάβαση του τουρισμού, στη μείωση του ενεργειακού κόστους, στην ποιοτική αναβάθμιση των υπηρεσιών, στην ενίσχυση της καινοτομίας, στη βιώσιμη περιφερειακή ανάπτυξη, και τελικά στη μακροπρόθεσμη ανταγωνιστικότητα της κυπριακής οικονομίας.

Η Κύπρος δεν χρειάζεται απλώς περισσότερες χορηγίες. Χρειάζεται πιο στρατηγικές κρατικές ενισχύσεις, που να μπορούν να αλλάξουν ουσιαστικά το μέλλον του τουριστικού προϊόντος.

* Έφορος Ελέγχου Κρατικών Ενισχύσεων