Ανορθολογισμός και εκλογική συμπεριφορά

Είναι περισσότερο από φανερό ότι, εδώ και μία δεκαετία, ειδικά από τότε που μπήκε δυναμικά η τεχνολογία στη καθημερινή μας ζωή, οι προεκλογικές περίοδοι λειτουργούν, ως επί το πλείστον, για τη συγκομιδή εντυπώσεων. Η επικέντρωση στη λογική των εντυπώσεων παράγει το φαινόμενο του πολιτικού ανορθολογισμού, όπως τον βιώνει αυτήν την εποχή ο απλός πολίτης. Η δυναμική των εντυπώσεων δεν στηρίζεται ποτέ στη διανοητική δύναμη του επιχειρήματος, ούτε της πολιτικής συνέπειας ή των ιεραρχημένων επιδιώξεων. Οι εντυπώσεις κερδίζονται με σαφή παράκαμψη της λογικής, σε ασυνείδητα υποστρώματα της επιθυμίας.

Από την άλλη, η κοινωνία μας αδιαφορεί για τον ανορθολογισμό της πολιτικής, επειδή για την κοινωνία, η πολιτική, ως λειτούργημα, απαξιώνεται με γοργούς ρυθμούς. Μοιάζει αυτονόητο να αποδεχόμαστε τη συλλογικότητα ως συνθήκη ωφελιμότητας για το άτομο: οι νόμοι, οι θεσμοί, οι λειτουργίες να υπηρετούν και να θωρακίζουν το άτομο, τα δικαιώματα του ατόμου. Δεν πρωτεύει η κοινωνική σχέση, η κοινωνία των πολιτών. Συρρικνώνεται συνεχώς η επίγνωση τού «ανήκειν», ο αυτοπροσδιορισμός μέσω κοινών «αξιών» και «παραδόσεων».

Μέσα σε τέτοιες, παγκοσμιοποιημένες, πλέον, συνθήκες υποχωρήσεως των αξιών, η πολιτική επιβιώνει ως επιμέρους επάγγελμα με τη δική του ωφελιμιστική λογική - ασύμπτωτη με τη λογική των προηγούμενων δεκαετιών. Σήμερα, η πολιτική επαγγέλλεται παροχές υπηρεσιών, αλλά πρώτιστος στόχος της (όπως σε κάθε ανάλογο επάγγελμα) είναι το συμφέρον του παρέχοντος, όχι του δεχόμενου τις υπηρεσίες. Και ακριβώς επειδή η πολιτική επαγγέλλεται την παροχή υπηρεσιών από επαγγελματικές ομάδες - αν όχι διαφορετικές πάντως ανταγωνιζόμενες - είναι αναπόφευκτο να χρησιμοποιεί τις μεθόδους και τις πρακτικές του εμπορικού ανταγωνισμού: μεθόδους και πρακτικές για το ποια ομάδα συνασπισμένων συμφερόντων θα κερδίσει τις εντυπώσεις.

Έτσι, φτιάχνονται οι προεκλογικές περίοδοι.

Οι εντυπώσεις δεν κερδίζονται με ορθολογικά επιχειρήματα, κριτική σκέψη, προγραμματική συνέπεια. Κερδίζονται με τεχνικές ψυχολογικής υποβολής, τεχνικές της εμπορικής διαφημίσεως: με συνθήματα, ατάκες, έντεχνο ψεύδος, πλασματικά προσωπεία.

Γι’ αυτό και στον στίβο του πολιτικού ανταγωνισμού δεν αναμετρώνται ιδεολογίες ή προγράμματα, αναμετρώνται εξειδικευμένες εταιρείες «επικοινωνίας» και μεγέθη κεφαλαίων που διατίθενται για διαφήμιση. Σε αυτό το πλαίσιο, ακόμη κι ένας κρετίνος μπορεί να εκλεγεί βουλευτής, αν ξοδέψει για την προβολή του κεφάλαια απρόσιτα στους συνυποψηφίους του.

Εφεξής, στις εκλογικές αναμετρήσεις θα βιώνουμε ένα παράδοξο. Θα βλέπουμε να εγκαταλείπεται ο νεωτερικός τόπος της πολιτικής (αυτός που γνωρίσαμε στις προηγούμενες δεκαετίες), αλλά την ίδια στιγμή να τον επικαλούνται οι πολιτικοί για να εξασφαλίζουν νομιμότητα και λαϊκή αποδοχή. Στην ουσία, όμως, θα κερδίζει συνεχώς έδαφος η αδιαφορία και θα μεγαλώνουν τα ποσοστά αποχής από τις εκλογές ή οι αδιάφοροι θα ψηφίζουν ό,τι εντυπωσιάζει, ακόμη και με μαϊμουδίστικο τρόπο.

Ο προεκλογικός ανορθολογισμός, μέσα από τα συνθήματα και τις εντυπωσιακές εικόνες γίνεται εξαιρετικώς επικίνδυνος: α) ως συμπεριφορά κοινωνικών ομάδων που έχουν επικρατήσει πρόσκαιρα και νομίζουν ότι σώζουν την κοινωνία, ότι μόνο αυτοί δηλαδή γνωρίζουν την οδό της σωτηρίας, β) ως συμπεριφορά πολιτικών κομμάτων που διαχειρίστηκαν ή διαχειρίζονται για κάποιο διάστημα την εξουσία και νιώθουν την παρουσία τους απαραίτητη πλέον και μόνη σωτηρία για το μέλλον της Κύπρου και γ) ως συμπεριφορά ατόμων που διαχειρίζονται κάποιο αξίωμα, μικρό ή μεγάλο και αισθάνονται ως οι μόνοι αρμόδιοι να σώζουν (ή να αρνούνται τη σωτηρία στους) άλλους.

Έτσι, μπορούν άνετα να λένε και ανοησίες χωρίς αυτοέλεγχο ή κριτική, αφού το ακροατήριό τους ή ανήκει στην ίδια ομοταξία και χειροκροτεί ή προσέρχεται κατ’ ανάγκην και έχει ωφελιμιστικούς λόγους να σιωπά συνετώς (ειδικά αν κάποιοι δεν μπορούν να κρίνουν ποιος εκλέγεται στα σίγουρα και θα πρέπει να παίξουν σε διπλό γήπεδο).

Με αυτόν τον τρόπο, φτάνουμε σε επίπεδο, στο οποίο η πολιτική όπως την γνωρίσαμε απομακρύνεται. Κάποιοι από τους υποψηφίους προσπαθούν να πείσουν ότι δεν κινούνται προεκλογικώς στη λογική των εντυπώσεων. Αν ακόμη επιμένουν σε αυτό το μοτίβο, τότε η γελοιοποίηση του προσώπου τους είναι πιθανή κάθε στιγμή (αισθάνονται ανάγκη να φανούν σπουδαίοι και σύρονται μόνοι σε γελοιότητες) και η αποδυνάμωση του θεσμού τον οποίο εκπροσωπούν επιτελείται από τους ίδιους (αλλά νιώθουν την ανάγκη να την αποδίδουν στους εχθρούς του θεσμού που εκπροσωπούν).

Θα διασώζονται επιλεκτικές μόνο ενεργοποιήσεις του πολιτικού ενδιαφέροντος, όταν τα οικονομικά σκάνδαλα, δηλαδή η καταλήστευση του δημοσίου πλούτου και του αποταμιευμένου λαϊκού μόχθου από πολιτικούς, οδηγούν σε απόγνωση μεγάλες πληθυσμιακές ομάδες. Το διαζύγιο της πολιτικής από τη λογική δεν είναι πλέον πρόβλημα μόνο φιλοσοφικό. Είναι για πολλούς ανθρώπους μια εμπράγματη οδύνη.