H άλλη όψη της ανάπτυξης: Πλεόνασμα στο κράτος, τρύπες στην πρόνοια

Η Κύπρος παρουσιάζεται ως οικονομία που αντέχει: ανάπτυξη, πλεονάσματα, μείωση χρέους και θετικές αξιολογήσεις από Βρυξέλλες και διεθνείς Οργανισμούς. Πίσω όμως από τη βιτρίνα των μακροοικονομικών δεικτών υπάρχει μια δεύτερη εικόνα, πολύ πιο κοντά στην καθημερινότητα του πολίτη. Στις οικογενειακές παροχές η χώρα ξοδεύει μόλις €277 ανά κάτοικο, όταν ο μέσος όρος της Ε.Ε. είναι €830. Στις παροχές αναπηρίας βρίσκεται περίπου στο μισό της ευρωπαϊκής αναλογίας. Στη μακροχρόνια φροντίδα ηλικιωμένων, για πολίτη με μεσαίο εισόδημα, η δημόσια κάλυψη για φροντίδα στο σπίτι είναι ουσιαστικά μηδενική. Η ανάπτυξη καταγράφεται στους πίνακες. Το ερώτημα είναι πόσο από αυτήν επιστρέφει σε όσους χρειάζονται στήριξη όταν μεγαλώνουν παιδιά, όταν φροντίζουν ηλικιωμένους ή όταν ζουν με αναπηρία.

Το κράτος βελτιώνει τους δείκτες, το σπίτι κρατά τους λογαριασμούς

Η δημοσιονομική εικόνα της Κύπρου είναι ισχυρή. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προβλέπει ανάπτυξη 2,3% το 2026 και 2,7% το 2027, πλεόνασμα 2,1% του ΑΕΠ για το 2026 και 2,5% το 2027. Το δημόσιο χρέος, που υποχώρησε στο 55% του ΑΕΠ το 2025, αναμένεται να πέσει στο 50,4% το 2026 και στο 45,5% το 2027. Για την κυβέρνηση, αυτοί οι αριθμοί είναι πολιτικό επιχείρημα. Για τον πολίτη, όμως, η οικονομία δεν τελειώνει στο δελτίο της Κομισιόν.

Στο σπίτι, η ανάπτυξη δοκιμάζεται αλλιώς: στον παιδικό σταθμό, στον ηλικιωμένο που χρειάζεται φροντίδα, στο άτομο με αναπηρία που απαιτεί θεραπείες, συνοδό, μετακίνηση και προσαρμοσμένη καθημερινότητα. Εκεί η ευρωπαϊκή σύγκριση γίνεται πιο σκληρή. Το 2024, οι συνολικές κοινωνικές παροχές στην Ε.Ε. αντιστοιχούσαν στο 27,3% του ΑΕΠ. Στην Κύπρο έφταναν στο 19,13%. Η απόσταση των περίπου οκτώ μονάδων δεν είναι τεχνικό στοιχείο. Είναι το κομμάτι της ανάπτυξης που δεν επιστρέφει αρκετά γρήγορα ως κοινωνική κάλυψη.

Οικογένεια: Η ανάπτυξη δεν πληρώνει τον παιδικό σταθμό

Η πρώτη μεγάλη αντίφαση αφορά την οικογένεια. Σύμφωνα με τη Eurostat, το 2022 οι χώρες της Ε.Ε. ξόδεψαν κατά μέσο όρο €830 ανά κάτοικο για οικογενειακές παροχές. Η Κύπρος έμεινε στα €277, τρίτη χαμηλότερη επίδοση στην Ένωση, πάνω μόνο από τη Βουλγαρία και την Ελλάδα.

Η διαφορά αυτή μπαίνει κάθε μήνα στον προϋπολογισμό ενός νοικοκυριού. Ενοίκιο ή δόση, τρόφιμα, ρεύμα, παιδικός σταθμός, φροντιστήρια, μετακινήσεις, δραστηριότητες. Όταν η κρατική στήριξη κινείται τόσο χαμηλά, το κόστος δεν εξαφανίζεται. Πέφτει στον μισθό των γονιών.

Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η κατανομή των κοινωνικών παροχών. Στην Ε.Ε., η οικογένεια και τα παιδιά απορροφούν 8,7% του συνόλου των παροχών. Στην Κύπρο μόλις 4,6%, το χαμηλότερο ποσοστό στην Ένωση μαζί με την Ελλάδα. Γι’ αυτό η συζήτηση για το δημογραφικό δεν μπορεί να μένει σε ευχές. Μια χώρα που θέλει περισσότερες οικογένειες πρέπει να μειώνει το κόστος που αποθαρρύνει την απόφαση για παιδί.

Ηλικιωμένοι: Όταν η φροντίδα γίνεται υπόθεση των παιδιών

Η δεύτερη αντίφαση είναι πιο βαριά, γιατί εμφανίζεται ξαφνικά και κοστίζει ακριβά. Όταν ένας ηλικιωμένος δεν μπορεί να μείνει μόνος, η οικογένεια δεν ψάχνει πια δείκτες ανάπτυξης. Ψάχνει άνθρωπο για το σπίτι, βοήθεια για φάρμακα, μετακίνηση, ασφάλεια, καθημερινή παρουσία.

Έκθεση του OECD και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη μακροχρόνια φροντίδα στην Κύπρο καταγράφει ότι, για ηλικιωμένο με μεσαίο εισόδημα, η δημόσια κοινωνική προστασία για φροντίδα στο σπίτι είναι 0%, είτε οι ανάγκες είναι χαμηλές είτε μέτριες είτε σοβαρές. Στην Ε.Ε., η αντίστοιχη κάλυψη φτάνει το 60% για χαμηλές ανάγκες, το 62% για μέτριες και το 68% για σοβαρές.

Η ίδια έκθεση δείχνει ότι για μέτριες ανάγκες φροντίδας στο σπίτι το κόστος στην Κύπρο αντιστοιχεί στο 125% του διάμεσου διαθέσιμου εισοδήματος των ηλικιωμένων. Για σοβαρές ανάγκες φτάνει στο 230%. Με απλά λόγια, ο ηλικιωμένος δεν μπορεί να το καλύψει μόνος του. Ο λογαριασμός πηγαίνει στα παιδιά, στις αποταμιεύσεις, στη σύνταξη ή σε λύσεις ανάγκης.

Αναπηρία: Χαμηλή κρατική συμμετοχή, καθημερινό βάρος στην οικογένεια

Ο τρίτος πυλώνας αφορά τα άτομα με αναπηρία. Το 2024, οι παροχές αναπηρίας στην Ε.Ε. αντιστοιχούσαν στο 7% των συνολικών κοινωνικών παροχών. Στην Κύπρο ήταν 3,3%, ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά στην Ένωση.

Η αναπηρία δεν κλείνει με ένα επίδομα. Είναι θεραπείες, μετακινήσεις, εξοπλισμός, προσβασιμότητα, συνοδοί, αλλαγές στο σπίτι, χαμένες ώρες εργασίας, διαρκής οργάνωση. Ό,τι δεν αναλαμβάνει το κράτος, το αναλαμβάνει κάποιος συγγενής. Με χρήματα, χρόνο και εξάντληση.

Η χαμηλή αναλογία δεν λέει ότι δεν υπάρχουν παροχές. Λέει ότι το δημόσιο μερίδιο είναι μικρότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Σε μια χώρα που προβάλλει τη δημοσιονομική της υγεία, αυτό είναι δύσκολο να περάσει ως λεπτομέρεια.

Τρεις πληγές στην ίδια οικογένεια

Οικογένεια, ηλικιωμένοι, άτομα με αναπηρία. Τρεις διαφορετικές ανάγκες, ένα κοινό συμπέρασμα: η Κύπρος πέτυχε να συμμαζέψει τα δημόσια οικονομικά της, αλλά δεν έχει μετατρέψει την ανάπτυξη σε αντίστοιχη κοινωνική ασπίδα.

Το πλεόνασμα λέει τι αντέχει το κράτος. Οι παροχές λένε τι αντέχει ο πολίτης. Και στους τρεις πυλώνες, η απόσταση από την Ευρώπη δείχνει ότι μεγάλο μέρος του κόστους παραμένει μέσα στο σπίτι.