1974: Επιστολή Γκιζίκη
Γίνονται συχνές αναφορές, ότι ο Μακάριος προκάλεσε το Πραξικόπημα με την επιστολή που έστειλε στον Πρόεδρο της δικτατορικής κυβέρνησης των Αθηνών, Στρατηγό Φαίδωνα Γκιζίκη. Η επιστολή είχε ημερομηνία 2 Ιουλίου 1974 και παραδόθηκε στον Στρατηγό Γκιζίκη την επομένη, 3 Ιουλίου 1974.
Η επιστολή Γκιζίκη, ήταν η αποτύπωση της τραγικής πραγματικότητας στην Κύπρο, λόγω της δράσης των Ελλήνων αξιωματικών που υπηρετούσαν στην Εθνική Φρουρά, οι οποίοι την μετέτρεψαν σε όργανο της Χούντας εναντίον της Κυπριακής Δημοκρατίας και όχι υπεράσπισής της. Εξόπλιζαν την τρομοκρατική οργάνωση εοκαβήτα (επίτηδες είναι γραμμένο με μικρά γράμματα και ολογράφως), υποκινούσαν του «ενωτικούς» σε ανταρσία και μέσω της Ελληνικής ΚΥΠ στην Κύπρο, χρηματοδοτούσαν την τρομοκρατία και τον αντιμακαριακό Τύπο.
Ο Μακάριος, καταγγέλλει ευθέως ότι σχεδιάζουν τη δολοφονία του και ανακοινώνει τη μείωση της Ε.Φ., και ταυτόχρονα ζητά την αποχώρηση των Ελλήνων αξιωματικών και αντικατάστασή τους με μία μικρότερη ομάδα, περίπου 100 άτομα, η οποία θα φρόντιζε για την εκπαίδευση ενός μικρότερου και πιο ευέλικτου Κυπριακού Στρατού. Ολόκληρη η επιστολή Μακαρίου προς Γκιζίκη, παρατίθεται συνημμένη σε σύνδεσμο πιο κάτω.
Ο διευθυντής του γραφείου τού Δημήτριου Ιωαννίδη, Γιώργος Σταύρου, σε συνέντευξή του στον Μάνο Γρύπα αποκαλύπτει ότι υπήρχε σχέδιο ανατροπής του Μακαρίου από το 1971, το οποίο εκπόνησε ο Υποστράτηγος Παπαδάκης Παύλος, κουμπάρος του Ιωαννίδη, όταν υπηρετούσε στην ΕΛΔΥΚ, και στην συνέχεια το βελτίωσε ο Ταξίαρχος Ανδρέας Κονδύλης. Κάθε φορά που γινόταν σύσκεψη για τον Μακάριο, ο φάκελος πήγανε από το γραφείο του Ιωαννίδη στο ΓΕΣ (https://www.youtube.com/watch?v=MzTfRSSyGnw).
Ο Αντιναύαρχος, Πέτρος Αραπάκης, Αρχηγός Ναυτικού, στην κατάθεσή του στον Φάκελο της Κύπρου της Ελληνικής Βουλής, καταθέτει: «Η επιστολή Μακαρίου προς Γκιζίκη, που είχε ημερομηνία 2 Ιουλίου, σε καμιά περίπτωση δεν συνετέλεσε στη λήψη της τραγικής απόφασης. Όταν έφτασε η επιστολή στην Αθήνα, η εκτέλεση του Πραξικοπήματος στην Κύπρο είχε ήδη διαταχθεί».
Σύμφωνα με την κατάθεση του Στρατηγού Γρηγόριου Μπονάνου (Εξεταστική Επιτροπή Βουλής των Ελλήνων, 16, 17.12.1986), οι διαβουλεύσεις, άρχισαν τον Φεβρουάριο του 1974. Σχετικά αναφέρει: "Δεν ξέρω τους λόγους που είχε ο Ιωαννίδης. Είναι όμως γεγονός ότι την ανατροπή του Μακαρίου την είχε στο μυαλό του από τον Φεβρουάριο του 1974 και το είχε θέσει παρουσία Ανδρουτσόπουλου, Γκιζίκη και εμού". Ο Μπονάνος, στο βιβλίο του "Η αλήθεια: 21η Απριλίου: 25η Νοεμβρίου: Κυπριακόν", αποκαλύπτει ότι ο Ιωαννίδης προγραμμάτιζε Πραξικόπημα πριν από την 25η Νοεμβρίου 1973, για τον Μάιο του 1974. Ο Γκιζίκης, καταθέτει ότι η απόφαση για το Πραξικόπημα πάρθηκε τον Απρίλιο του 1974. Ο εξ απορρήτων του Ιωαννίδη, μάρτυρας Πηλιχός τοποθετεί τον χρόνο λήψης της απόφασης για το Πραξικόπημα δύο έως τρεις μήνες πριν από τη 15η Ιουλίου 1974. Δηλαδή γύρω στον Απρίλιο του 1974.
Σύμφωνα με το «Πόρισμα της Επιτροπής για τον Φάκελο της Κύπρου» (Σελ.86-90):
«Η οριστική απόφαση των τεσσάρων ηγετών της Χούντας λήφθηκε το δεύτερο δεκαήμερο του Ιούνη του 1974. Η διαδικασία εκτέλεσης του Πραξικοπήματος άρχισε τις τελευταίες μέρες του Ιούνη του 1974, με προσδιορισμό από τους Ιωαννίδη-Μπονάνο της 15ης Ιουλίου 1974 ως ημέρας εκδήλωσης του Πραξικοπήματος και με επιλογή από τους ιδίους των αξιωματικών της ΕΦ Μιχαήλ Γεωργίτση, διοικητή της III ΑΤΔ, και Κωνσταντίνου Κομπόκη, διοικητή των Δυνάμεων Καταδρομών, για την πραγματοποίηση του Πραξικοπήματος…. Ο προγραμματισμός συνεχίσθηκε με σύσκεψη η οποία πραγματοποιήθηκε στις 2 Ιουλίου 1974, στις 7.30 μ.μ., στο γραφείο του Γρ. Μπονάνου στο ΑΕΔ, και στην οποία έλαβαν μέρος οι ακόλουθοι:
-Δημήτριος Ιωαννίδης, ταξίαρχος,
-Γρηγόριος Μπονάνος, στρατηγός, Αρχηγός Ενόπλων Δυνάμεων,
-Παύλος Παπαδάκης, υποστράτηγος, διοικητής της 10ης Μεραρχίας που έδρευε στον Έβρο,
-Μιχαήλ Γεωργίτσης, ταξίαρχος, διοικητής της III ΑΤΔ της ΕΦ,
-Κωνσταντίνος Κομπόκης, συνταγματάρχης, διοικητής των Δυνάμεων Καταδρομών της ΕΦ.
Στη σύσκεψη αυτή ο Μπονάνος ενημέρωσε τους παρευρισκομένους για την απόφαση ανατροπής του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου με στρατιωτικό πραξικόπημα, που, όπως τους είπε, πάρθηκε από την Κυβέρνηση και τη στρατιωτική ηγεσία. Παράλληλα, καθόρισε ως χρόνο εκδήλωσης του Πραξικοπήματος τη 15η Ιουλίου 1974 και ώρα 7.30 π.μ., και όρισε τον Μ. Γεωργίτση ως αρχηγό και τον Κ. Κομπόκη ως υπαρχηγό.
Αναμφίβολα το Πραξικόπημα το έκανε η Χούντα, η Ε.Φ. και η ΕΛ.ΔΥ.Κ, όχι η εοκαβήτα, αλλά η εοκαβήτα είχε προετοιμάσει το έδαφος και τις συνθήκες για την εκδήλωσή του. Στη συνέχεια είχε χρησιμοποιηθεί για την επικράτησή του και καταστολή κάθε αντίστασης. Εκ των πεπραγμένων, σκοπός ήταν η ανατροπή/εξόντωση του Μακαρίου και όχι η Ένωση. Μπορούσαν να την ανακηρύξουν. Αντί αυτού, περίμεναν και άφησαν την Τουρκία να εισβάλει ανενόχλητη.
Τα ντοκουμέντα, από «Πόρισμα της Επιτροπής για τον Φάκελο της Κύπρου», τόσο της Κυπριακής, όσο και της Ελληνικής Βουλής, αλλά και οι καταθέσεις/ συνεντεύξεις αυτών που πρωταγωνίστησαν ή ήταν μάρτυρες των γεγονότων, καταδεικνύουν ότι η απόφαση για το Πραξικόπημα πάρθηκαν πολύ πριν από την αποστολή της επιστολής Γκιζίκη και το τελικό πράσινο φως δόθηκε την προηγούμενη της παραλαβής της επιστολής.
*M.Sc., B.Sc.
