Η «πρωτοβουλία» Γκουτέρες: Τι πραγματικά αποφασίστηκε για το Κυπριακό
Προτού παρουσιαστεί οποιαδήποτε ουσιαστική πρόοδος στο Κυπριακό, ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ επέλεξε να κάνει κάτι ασυνήθιστο, να μεταβεί ο ίδιος στην Κύπρο. Η απόφαση του Αντόνιο Γκουτέρες δεν είχε συμβολικό χαρακτήρα. Αντιθέτως, αποτελούσε μια στοχευμένη πολιτική παρέμβαση με έναν σαφή στόχο, να διαπιστώσει προσωπικά εάν υπάρχει πλέον επαρκές πολιτικό έδαφος για την επανεκκίνηση μιας διαδικασίας που παραμένει παγωμένη από το Κραν Μοντανά το 2017. Οι δημόσιες δηλώσεις του ήταν εξαιρετικά προσεκτικές. Πίσω όμως από τη συγκρατημένη διπλωματική γλώσσα διακρίνεται μια νέα στρατηγική του ΟΗΕ, που ενδέχεται να αποτελέσει την τελευταία σοβαρή πρωτοβουλία του ίδιου του Γκουτέρες πριν από την ολοκλήρωση της θητείας του.
Αυτό που προκάλεσε ιδιαίτερη εντύπωση ήταν ότι ο Γενικός Γραμματέας απέφυγε επιμελώς να παρουσιάσει οποιοδήποτε νέο σχέδιο λύσης. Παρά τις σχετικές φήμες που κυκλοφορούσαν τις προηγούμενες εβδομάδες, τα Ηνωμένα Έθνη διέψευδαν σταθερά ότι υπήρχε ολοκληρωμένο πακέτο προτάσεων. Αντί αυτού, ο Γκουτέρες ανακοίνωσε την πρόθεσή του να συγκαλέσει νέα πολυμερή συνάντηση «5+1», μόνο όμως αφού προηγηθεί ουσιαστική προεργασία τόσο στα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης όσο και στη μεθοδολογία και στην ουσία των συνομιλιών. Με άλλα λόγια, ο ΟΗΕ δεν επιθυμεί άλλη μία διεθνή διάσκεψη που θα καταλήξει σε αδιέξοδο, αλλά μια διαδικασία με αυξημένες πιθανότητες παραγωγής αποτελέσματος.
Η δημόσια εικόνα των συνομιλιών ήταν σχετικά λιτή. Ωστόσο, η ίδια η δομή της επίσκεψης δείχνει ότι ο πραγματικός στόχος δεν ήταν οι δημόσιες δηλώσεις αλλά οι κατ' ιδίαν επαφές. Ο Γκουτέρες συναντήθηκε χωριστά με τον Πρόεδρο Νίκο Χριστοδουλίδη και τον Τουρκοκύπριο ηγέτη Τουφάν Ερχιουρμάν, ενώ ακολούθησε κοινή συνάντηση στην ουδέτερη ζώνη. Το γεγονός ότι συνοδευόταν από ανώτατους αξιωματούχους του ΟΗΕ αρμόδιους για τις ειρηνευτικές επιχειρήσεις και την πολιτική οικοδόμηση της ειρήνης υποδηλώνει ότι οι συνομιλίες ήταν πολύ πιο ουσιαστικές από μια απλή ανταλλαγή απόψεων.
Τι φαίνεται όμως ότι συζητήθηκε πίσω από τις κλειστές πόρτες; Εδώ απαιτείται προσοχή. Δεν υπάρχουν δημόσια πρακτικά ούτε επιβεβαιωμένες διαρροές. Παρ' όλα αυτά, συγκλίνουσες διπλωματικές εκτιμήσεις και αναλύσεις οδηγούν σε ορισμένα εύλογα συμπεράσματα.
Πρώτον, ο Γκουτέρες επιδίωξε να διαπιστώσει αν και οι δύο ηγέτες αποδέχονται την αρχή ότι οι μέχρι σήμερα συγκλίσεις των προηγούμενων διαπραγματεύσεων δεν θα μηδενιστούν. Η δημόσια αναφορά του ότι οι ήδη επιτευχθείσες συγκλίσεις πρέπει να ληφθούν υπόψη μόνο τυχαία δεν ήταν. Αποτελεί μήνυμα ότι ο ΟΗΕ δεν σκοπεύει να ξεκινήσει εκ νέου από μηδενική βάση, αλλά να αξιοποιήσει το διαπραγματευτικό κεκτημένο των τελευταίων δεκαετιών.
Δεύτερον, ιδιαίτερη έμφαση φαίνεται να δόθηκε στα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης. Διάφορες πληροφορίες που κυκλοφόρησαν στον κυπριακό Τύπο και αναπαράχθηκαν σε δημόσιες συζητήσεις αναφέρουν ότι εξετάστηκαν νέες διελεύσεις, ζητήματα αγνοουμένων και τεχνικές διευθετήσεις που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν θετικό πολιτικό κλίμα πριν από την έναρξη μιας συνολικής διαπραγμάτευσης. Κάποιες από αυτές τις πληροφορίες παραμένουν ανεπιβεβαίωτες και δεν μπορούν να θεωρηθούν δεδομένες, όμως συνάδουν με τη δημόσια έμφαση που έδωσε ο ίδιος ο Γκουτέρες στην ανάγκη χειροπιαστής προόδου στα ΜΟΕ.
Τρίτον, εκτιμάται ότι συζητήθηκε εκτενώς η ίδια η αρχιτεκτονική της επόμενης διαπραγμάτευσης. Η εμπειρία του Κραν Μοντανά έχει καταστήσει σαφές στον ΟΗΕ ότι μια νέα διάσκεψη χωρίς προκαθορισμένους κανόνες είναι εξαιρετικά πιθανό να οδηγηθεί σε αποτυχία. Γι' αυτό και ο Γκουτέρες μίλησε δημόσια για «μεθοδολογία» πριν ακόμη από την «ουσία». Η σειρά των λέξεων δεν ήταν τυχαία. Αντανακλά την επιθυμία να συμφωνηθεί πρώτα πώς θα διαπραγματευθούν οι πλευρές και μόνο μετά τι ακριβώς θα διαπραγματευθούν.
Η στάση των δύο ηγετών παρουσιάζει επίσης ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης επανέλαβε την προσήλωσή του στη βάση της διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδίας, όπως προβλέπεται από τα σχετικά ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας. Από την άλλη πλευρά, ο Τουφάν Ερχιουρμάν εμφανίζεται πολιτικά πιο ευέλικτος από τον προκάτοχό του, χωρίς όμως να εγκαταλείπει την απαίτηση για ουσιαστική πολιτική ισότητα και σαφές πλαίσιο διαπραγμάτευσης. Αυτή η διαφοροποίηση ίσως εξηγεί γιατί ο Γκουτέρες θεώρησε ότι υπάρχει σήμερα μεγαλύτερο περιθώριο κινητικότητας σε σχέση με προηγούμενα χρόνια.
Η ουσία της πρωτοβουλίας Γκουτέρες φαίνεται, λοιπόν, να είναι διαφορετική από όσες προηγήθηκαν. Δεν επιχειρεί να επιβάλει μια λύση ούτε να παρουσιάσει νέο σχέδιο τύπου Ανάν. Επιχειρεί να δημιουργήσει μια πολιτική διαδικασία μέσα από την οποία οι ίδιες οι πλευρές θα αναλάβουν μεγαλύτερη ευθύνη για το αποτέλεσμα. Πρόκειται για μια στρατηγική σταδιακής οικοδόμησης εμπιστοσύνης και προοπτικής επιτυχίας, που περιορίζει τον κίνδυνο μιας ακόμη θεαματικής αποτυχίας.
Παράλληλα, δεν μπορεί να αγνοηθεί ο ευρύτερος γεωπολιτικός παράγοντας. Η Ανατολική Μεσόγειος έχει αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία εξαιτίας του πολέμου στη Μέση Ανατολή, των ενεργειακών εξελίξεων και των μεταβαλλόμενων σχέσεων μεταξύ Ευρωπαϊκής Ένωσης και Τουρκίας. Ο ίδιος ο Γκουτέρες επισήμανε ότι μια λύση του Κυπριακού θα ενίσχυε τη σταθερότητα ολόκληρης της περιοχής και όχι μόνο του νησιού. Η διατύπωση αυτή αντανακλά την αντίληψη ότι το Κυπριακό δεν αποτελεί πλέον αποκλειστικά ένα διμερές ή περιφερειακό πρόβλημα αλλά ζήτημα ευρύτερης στρατηγικής σημασίας.
Ποια θα είναι λοιπόν η συνέχεια; Με βάση όσα ανακοίνωσε ο ΟΗΕ, το επόμενο βήμα θα είναι μια περίοδος εντατικών διαβουλεύσεων μέσω της προσωπικής απεσταλμένης του Γενικού Γραμματέα και των υπηρεσιών των Ηνωμένων Εθνών. Στόχος θα είναι να καταγραφούν συγκεκριμένες συγκλίσεις και ΜΟΕ, να διευκρινισθεί η διαδικασία των συνομιλιών και να διαπιστωθεί κατά πόσο υπάρχει επαρκής πολιτική βούληση για τη σύγκληση της διευρυμένης συνάντησης 5+1. Αν η προεργασία αποδώσει, η διάσκεψη θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί μέσα στους επόμενους μήνες, πριν από την ολοκλήρωση της θητείας του Γκουτέρες.
Το κρίσιμο, όμως, ερώτημα παραμένει αν υπάρχουν πραγματικές προοπτικές συνολικής λύσης. Η απάντηση είναι πιο σύνθετη από ένα απλό «ναι» ή «όχι». Για πρώτη φορά μετά από αρκετά χρόνια διαφαίνεται ένας περιορισμένος αλλά υπαρκτός κοινός χώρος για επανέναρξη ουσιαστικού διαλόγου. Το γεγονός ότι όλες οι πλευρές εμφανίζονται διατεθειμένες να συμμετάσχουν σε νέα διαδικασία αποτελεί από μόνο του θετική εξέλιξη. Ωστόσο, τα βασικά ζητήματα που οδήγησαν στο αδιέξοδο του 2017 παραμένουν σχεδόν αναλλοίωτα: το σύστημα ασφάλειας και εγγυήσεων, η παρουσία τουρκικών στρατευμάτων, η κατανομή εξουσιών, η πολιτική ισότητα, οι εδαφικές αναπροσαρμογές και το περιουσιακό.
Επιπλέον, καμιά ουσιαστική πρόοδος δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς την ενεργό συμμετοχή της Άγκυρας και της Αθήνας, αλλά και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Παρά τις διακοινοτικές συνομιλίες, οι αποφάσεις για τα ζητήματα ασφάλειας εξακολουθούν να εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις κυβερνήσεις των εγγυητριών δυνάμεων. Αυτό σημαίνει ότι η επιτυχία της πρωτοβουλίας Γκουτέρες δεν θα κριθεί αποκλειστικά στη Λευκωσία. αλλά και στις ευρύτερες ελληνοτουρκικές σχέσεις, καθώς και στις σχέσεις της Τουρκίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Το συμπέρασμα, λοιπόν, από την πρόσφατη επίσκεψη είναι ότι ο ΟΗΕ εγκαταλείπει τη λογική των μεγάλων, θεαματικών διασκέψεων χωρίς προετοιμασία. Η νέα προσέγγιση βασίζεται στη σταδιακή οικοδόμηση εμπιστοσύνης, στη δημιουργία μικρών αλλά ουσιαστικών συγκλίσεων και στην προσεκτική προετοιμασία κάθε επόμενου βήματος. Πρόκειται για μια πιο αργή αλλά ενδεχομένως πιο ρεαλιστική στρατηγική. Αν αυτή η στρατηγική αποδώσει, η επικείμενη διάσκεψη 5+1 θα μπορούσε να αποτελέσει την απαρχή μιας νέας διαπραγματευτικής φάσης. Αν όχι, το Κυπριακό κινδυνεύει να εισέλθει σε μια ακόμη μακρά περίοδο στασιμότητας, ίσως δυσκολότερη από όλες τις προηγούμενες. Με τα σημερινά δεδομένα, το πιθανότερο σενάριο δεν είναι μια άμεση συνολική λύση μέσα στους επόμενους μήνες, αλλά η δημιουργία ενός σταθερού πολιτικού πλαισίου που θα επιτρέψει την επανέναρξη ουσιαστικών διαπραγματεύσεων. Η πρωτοβουλία Γκουτέρες δεν αποτελεί λύση του Κυπριακού. Αποτελεί, όμως, μια μοναδική ευκαιρία να αποτραπεί η οριστική παγίωση του σημερινού αδιεξόδου
*Πανεπιστημιακός-ανθρωπολόγος, πρώην Πρύτανης
