Γεγονότα έναντι σκευωριών: Αναθεώρηση της συζήτησης για τα ύδατα της Λεκάνης του Ινδού ποταμού

Οι πρόσφατοι ισχυρισμοί του Πακιστάν, που κάνουν λόγο για επικείμενη υδατική κρίση στη Λεκάνη του Ινδού και αποδίδουν τις διακυμάνσεις της ροής του ποταμού σε ενέργειες που πραγματοποιούνται στις ανώτερες περιοχές της λεκάνης απορροής, δεν αντέχουν σε σοβαρό έλεγχο όταν εξετάζονται υπό το πρίσμα των ίδιων των υδρολογικών δεδομένων του Πακιστάν, των αποθεμάτων νερών στους ταμιευτήρες και της πραγματικής λειτουργικής κατάστασης. Μια προσεκτικότερη αξιολόγηση των διαθέσιμων στοιχείων αποκαλύπτει μια εντελώς διαφορετική εικόνα: όχι μια κατάσταση συστηματικής έλλειψης υδάτινων πόρων, αλλά μια πραγματικότητα που χαρακτηρίζεται από άφθονες εισροές υδάτων, σημαντικές ποσότητες νερού που διαφεύγουν προς τις χαμηλότερες περιοχές του ποταμού και χρόνιους διαρθρωτικούς περιορισμούς στη διαχείριση των υδάτινων πόρων.

Οι εισροές που ανατρέπουν το αφήγημα

Το πιο χαρακτηριστικό γνώρισμα του υδρολογικού κύκλου του 2025 ήταν το σημαντικό πλεόνασμα στη διαθεσιμότητα υδάτων κατά τη διάρκεια της περιόδου Kharif (Απρίλιος–Σεπτέμβριος). Σύμφωνα με τα στοιχεία της Αρχής του Συστήματος του Ποταμού Ινδού του Πακιστάν (Indus River System Authority – IRSA), οι πραγματικές εισροές ανήλθαν σε περίπου 122,36 εκατομμύρια acre-feet (MAF), δηλαδή ήταν σχεδόν 18% υψηλότερες από τις προβλεπόμενες εισροές των περίπου 104 εκατομμυρίων acre-feet (MAF) για την περίοδο Kharif του 2025. Οι έντονες βροχοπτώσεις σε ολόκληρη τη λεκάνη απορροής μείωσαν περαιτέρω τη ζήτηση για αρδευτικό νερό και περιόρισαν την πίεση στις κατανομές νερού μεταξύ των επαρχιών. Οι συνθήκες αυτές είναι ουσιαστικά αντιφατικές με τους ισχυρισμούς περί σοβαρής ή τεχνητά προκαλούμενης έλλειψης υδάτων.

Το νερό που κατέληξε στη θάλασσα

Μια ακόμη πιο ισχυρή αντίφαση προς το αφήγημα περί έλλειψης υδάτων αποτελεί η εξαιρετικά μεγάλη ποσότητα νερού που διέρρευσε πέραν του Κότρι προς τη Θάλασσα της Αραβίας. Κατά την περίοδο Kharif 2025, οι εκροές κάτω από το Kotri ανήλθαν σε περίπου 30,848 εκατομμύρια acre-feet (MAF), δηλαδή ήταν περίπου 71% υψηλότερες από τον μέσο όρο των τελευταίων πέντε ετών, που ανερχόταν σε 18,034 εκατομμύρια acre-feet (MAF). Σημαντικές ποσότητες νερού [περίπου 3,6 εκατομμύρια acre-feet (MAF)] συνέχισαν να καταλήγουν στη θάλασσα ακόμη και κατά την περίοδο χαμηλότερων ροών Rabi 2025 (Οκτώβριος–Μάρτιος). Εάν η λεκάνη αντιμετώπιζε πράγματι σοβαρή έλλειψη υδάτων, εξαιτίας παρεμβάσεων στις ανώτερες περιοχές της λεκάνης, τόσο μεγάλες ποσότητες νερού δεν θα παρέμεναν αναξιοποίητες ούτε θα επιτρεπόταν να καταλήξουν στη θάλασσα. Αντίθετα, τα στοιχεία υποδεικνύουν ότι το πρόβλημα οφείλεται στους περιορισμούς των υποδομών, στη διαχείριση των πλημμυρών και στην αποτελεσματικότητα της κατανομής των υδάτων στο χαμηλότερο τμήμα της λεκάνης.

Τα αποθέματα και η επόμενη περίοδος

Η λειτουργία των αποθεμάτων νερού κατά την ίδια περίοδο αποδυναμώνει περαιτέρω τους ισχυρισμούς περί παρατεταμένης υδρολογικής δυσχέρειας. Όπως ήταν αναμενόμενο, η περίοδος Kharif ξεκίνησε με σχετικά χαμηλά επίπεδα αποθήκευσης, γεγονός που αποτελεί φυσιολογικό φαινόμενο εκτός εάν τα αποθέματα νερού στους ταμιευτήρες έχουν σχεδιαστεί, ώστε να συγκρατούν αποθέματα νερού από τη μία περίοδο στην επόμενη (carry-over storage). Ακολούθως, ο συνδυασμός των αυξημένων εισροών και των πλημμύρων οδήγησε στην ταχεία αναπλήρωση των αποθεμάτων νερού. Έως τον Σεπτέμβριο του 2025, τα επίπεδα αποθήκευσης είχαν φθάσει σχεδόν στο 99% της χωρητικότητάς τους, δημιουργώντας, έτσι, σημαντικά ευνοϊκότερες συνθήκες ως προς τη διαθεσιμότητα νερού για την περίοδο Rabi 2025–26.

Οι προοπτικές για την περίοδο Kharif 2026 παραμένουν σταθερές. Οι προβλεπόμενες εισροές στους σταθμούς εισόδου (rim stations), ύψους περίπου 103,3 εκατομμυρίων acre-feet (MAF) για την περίοδο Kharif 2026, σε συνδυασμό με τα αποθέματα νερού που μεταφέρονται από την προηγούμενη περίοδο (carryover storage), τα οποία εκτιμώνται σε περίπου 2,3 εκατομμύρια acre-feet (MAF) - υψηλότερα τόσο από το προηγούμενο έτος όσο και από τους μακροχρόνιους μέσους όρους - υποδεικνύουν ότι η Λεκάνη του Ινδού εισέρχεται στον νέο κύκλο από θέση σχετικής υδρολογικής επάρκειας και όχι ανεπάρκειας.

Chenab και Baglihar: H τεχνική διάσταση

Παράλληλα, οι πρόσφατες προσπάθειες του Πακιστάν να παρουσιάσει τις αυξομειώσεις του ποταμού Chenab ως απόδειξη παρεμβάσεων στις ανώτερες περιοχές της λεκάνης αγνοώντας τόσο τις υδρολογικές συνθήκες όσο και τις καθιερωμένες πρακτικές λειτουργίας των υδροηλεκτρικών έργων συνεχούς ροής (run-of-the-river). Οι ροές του ποταμού σε χαμηλότερα σημεία, όπως το Marala, επηρεάζονται εγγενώς από τα εποχικά πρότυπα τήξης του χιονιού στα Ιμαλάια. Οι διακυμάνσεις στις χειμερινές χιονοπτώσεις, η καθυστερημένη τήξη του χιονιού ή οι χαμηλότερες ανοιξιάτικες θερμοκρασίες επηρεάζουν φυσιολογικά τα επίπεδα εκροής στις αρχές της περιόδου. Τέτοιου είδους διακυμάνσεις αποτελούν συνηθισμένο γνώρισμα των ποτάμιων συστημάτων των Ιμαλαΐων και δεν μπορούν, από μόνες τους, να ερμηνευθούν ως ένδειξη σκόπιμης παρέμβασης.

Η λειτουργική δυναμική των υδροηλεκτρικών έργων, όπως το Υδροηλεκτρικό Έργο Baglihar, έχει επίσης επανειλημμένα παρερμηνευτεί. Η διαχείριση των αποθεμάτων νερού σε συστήματα υδροληψίας από νερό συνεχούς ροής (run-of-the-river) προϋποθέτει κατ’ ανάγκηn μεταβαλλόμενες αποδεσμεύσεις νερού, οι οποίες συνδέονται με την απομάκρυνση φερτών υλών, τις απαιτήσεις συντήρησης, τη βελτιστοποίηση της υδροηλεκτρικής ενέργειας, τις τεχνικές παράμετρους ασφάλειας και τα πρωτόκολλα διαχείρισης πλημμυρών. Η διαχείριση των φερτών υλών είναι ιδιαίτερα κρίσιμη στους ποταμούς των Ιμαλαΐων, οι οποίοι μεταφέρουν μεγάλες ποσότητες ιλύος. Συνεπώς, οι προσωρινές λειτουργικές προσαρμογές κατά τη διάρκεια των κύκλων καθαρισμού ή συντήρησης αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της λειτουργίας των έργων.

Είναι σημαντικό ότι το έργο Baglihar έχει ήδη υποστεί εκτενή διεθνή έλεγχο. Το ίδιο το Πακιστάν επικαλέστηκε τις διατάξεις επίλυσης διαφορών της Συνθήκης για τα Ύδατα του Ινδού (Indus Waters Treaty), η οποία οδηγεί στον διορισμό ενός ουδέτερου εμπειρογνώμονα σύμφωνα με το Άρθρο IX και το Παράρτημα F. Η απόφαση που έλαβε ο εμπειρογνώμονας το 2007 επικύρωσε τις βασικές παραμέτρους σχεδιασμού και λειτουργίας του έργου, απορρίπτοντας τις περισσότερες αντιρρήσεις που σχετίζονταν με τη χωρητικότητα εξισορρόπησης (pondage), και το ελεύθερο περιθώριο ασφάλειας (freeboard). Επιβεβαιώθηκε, επίσης, ότι το έργο συνάδει με τις διατάξεις της Συνθήκης που διέπουν την ανάπτυξη υδροηλεκτρικών έργων συνεχούς ροής (run-of-the-river).

Η Συνθήκη, οι αποδείξεις και το πραγματικό κόστος

Εξίσου σημαντική είναι η απουσία οποιασδήποτε απόδειξης ότι οι φερόμενες διακυμάνσεις της ροής έχουν προκαλέσει απτή ζημία στις περιοχές που βρίσκονται χαμηλότερα κατά μήκος του ποταμού. Οι σχετικοί ισχυρισμοί βασίζονται κυρίως σε επιλεκτικά στιγμιότυπα, μεμονωμένες παρατηρήσεις και δημοσιογραφικές αφηγήσεις, παρά σε εμπεριστατωμένη υδρολογική ανάλυση που να αποδεικνύει σχέση αιτίου-αποτελέσματος, οικονομική ζημία ή μετρήσιμες επιπτώσεις στη γεωργική παραγωγή. Δεν έχει προσκομιστεί κανένα συγκεκριμένο στοιχείο που να συνδέει τις λειτουργικές διακυμάνσεις στα έργα των ανώτερων περιοχών της λεκάνης με παρατεταμένες δυσμενείς επιπτώσεις στις περιοχές που βρίσκονται χαμηλότερα κατά μήκος του ποταμού.

Επιπλέον, οι ισχυρισμοί περί πολιτικά υποκινούμενης χειραγώγησης παραβλέπουν μια σημαντική πρακτική πραγματικότητα: οποιαδήποτε σκόπιμη παρέμβαση στη λειτουργία υδροηλεκτρικών έργων θα συνεπαγόταν όχι μόνο άμεσο οικονομικό κόστος για τον ίδιο τον φορέα εκμετάλλευσης, εξαιτίας της μειωμένης αποδοτικότητας στην παραγωγή ενέργειας, αλλά θα μπορούσε επίσης να προκαλέσει μακροπρόθεσμες ζημιές στην ίδια την εγκατάσταση. Ένας μόνο κύκλος απομάκρυνσης φερτών υλών (flushing) κατά τη διάρκεια της περιόδου των μουσώνων στο φράγμα Baglihar μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια περίπου 150 εκατομμυρίων μονάδων παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, καθώς και των αντίστοιχων εσόδων. Τέτοιες εργασίες απομάκρυνσης φερτών υλών πραγματοποιούνται από τον φορέα εκμετάλλευσης αποκλειστικά για τεχνικούς λόγους και λόγους συντήρησης. Είναι δύσκολο να συμβιβαστούν οι ισχυρισμοί περί σκόπιμης διατάραξης της ροής με επιχειρησιακές επιλογές που ταυτόχρονα μειώνουν την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και επιφέρουν οικονομικές απώλειες.

Το πραγματικό πρόβλημα της λεκάνης

Συνολικά, τα διαθέσιμα στοιχεία οδηγούν σε ένα σαφές συμπέρασμα. Η Λεκάνη του Ινδού κατέγραψε πρόσφατα υψηλότερες από τις αναμενόμενες εισροές, σημαντικές ποσότητες νερού προς τις χαμηλότερες περιοχές της λεκάνης, ταχεία αναπλήρωση των αποθεμάτων και σταθερές προβλέψεις για τις επόμενες περιόδους. Οι διακυμάνσεις στην παροχή των ποταμών παραμένουν εντός των ορίων που υπαγορεύονται από τις φυσικές υδρολογικές διαδικασίες και τη συνήθη λειτουργία των ταμιευτήρων.

Η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίζει η Λεκάνη του Ινδού δεν έγκειται σε εικασίες περί στέρησης υδάτων από τις ανώτερες περιοχές της Λεκάνης, αλλά σε άλυτα διαρθρωτικά προβλήματα, όπως η περιορισμένη αποθηκευτική χωρητικότητα, οι πιέσεις που προκαλεί η συσσώρευση φερτών υλών, η αναποτελεσματική αξιοποίηση και οι ευρύτερες αδυναμίες στη διακυβέρνηση των υδάτων. Η απόδοση αυτών των εσωτερικών αδυναμιών διαχείρισης μέσω αφηγήσεων περί τεχνητά δημιουργημένης έλλειψης υδάτων ελάχιστα συμβάλλει στην αντιμετώπιση των πραγματικών, μακροπρόθεσμων προκλήσεων που αντιμετωπίζει η Λεκάνη του Ινδού ποταμού.

* Τέως Πρόεδρος της Κεντρικής Επιτροπής Υδάτων