Η 5+1 και η αλήθεια πίσω από τις προσδοκίες

Υπάρχουν στιγμές στο Κυπριακό που η πολιτική επικοινωνία κινδυνεύει να υποκαταστήσει τη διπλωματική πραγματικότητα. Η συζήτηση των τελευταίων ημερών για την επικείμενη νέα διευρυμένη διάσκεψη 5+1 είναι μια από αυτές.

Η ανακοίνωση του Αντόνιο Γκουτέρες ότι θα συγκαλέσει νέα συνάντηση με τη συμμετοχή των δύο πλευρών, των τριών εγγυητριών δυνάμεων και των Ηνωμένων Εθνών δημιούργησε δικαιολογημένα προσδοκίες. Όμως ο Γενικός Γραμματέας δεν ανακοίνωσε μια έτοιμη διάσκεψη με ημερομηνία και συμφωνημένη ατζέντα. Ανακοίνωσε πρόθεση σύγκλησης, υπό την προϋπόθεση ότι θα προηγηθεί επαρκής προετοιμασία σε τρία κρίσιμα επίπεδα: Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης, μεθοδολογία και ουσία των συνομιλιών. Και οι πρόσφατες δηλώσεις της προσωπικής απεσταλμένης του Γενικού Γραμματέα, Μαρίας Άνχελα Ολγκίν, ήρθαν να αποσαφηνίσουν ακόμη περισσότερο το τοπίο. Η Ολγκίν δεν αφήνει να εννοηθεί ότι η 5+1 είναι ένα γεγονός που απλώς αναμένει να οριστεί ημερολογιακά. Αντιθέτως, τη συνδέει ευθέως με την προηγούμενη εργασία των δύο πλευρών και με την ανάγκη να δημιουργηθούν πραγματικές προϋποθέσεις επιτυχίας. Αυτό είναι το πρώτο μήνυμα που πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη.

Δεν υπάρχει «κλειδωμένη» 5+1

Η εικόνα που καλλιεργήθηκε αρχικά ήταν ότι η διαδικασία βρίσκεται πλέον σε ευθεία πορεία προς μια νέα πενταμερή. Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Ο Γκουτέρες έχει εξασφαλίσει τη συναίνεση των δύο πλευρών και των εγγυητριών για να εργαστεί προς μια νέα 5+1, αλλά με σαφή προϋπόθεση την επαρκή προετοιμασία. Δεν υπάρχει ακόμη καθορισμένη ημερομηνία για τη διάσκεψη. Επομένως, το ζητούμενο των επόμενων εβδομάδων δεν είναι να εξασφαλιστεί απλώς η πραγματοποίηση μιας συνάντησης. Είναι να δημιουργηθούν οι συνθήκες ώστε η συνάντηση να μην καταλήξει σε ακόμη μία αποτυχία. Αυτό ακριβώς είναι το «στοίχημα» που άφησε πίσω του ο Γκουτέρες.

Η Ολγκίν βάζει τον πήχη ψηλά

Οι πρόσφατες τοποθετήσεις της Ολγκίν έχουν ιδιαίτερη σημασία διότι αποκαλύπτουν τη φιλοσοφία που τα Ηνωμένα Έθνη προσεγγίζουν την επόμενη φάση. Η απεσταλμένη του Γενικού Γραμματέα τάσσεται υπέρ μιας διαδικασίας με σαφείς κανόνες, χρονικό ορίζοντα και λογοδοσία. Κυρίως, όμως, θεωρεί ότι τα ΜΟΕ δεν είναι διακοσμητικό στοιχείο ούτε παράλληλη διαδικασία χωρίς σύνδεση με τις συνομιλίες. Τα χαρακτηρίζει ουσιώδη προϋπόθεση για την επόμενη διευρυμένη συνάντηση.

Εδώ βρίσκεται ένα σημείο που δεν πρέπει να υποτιμηθεί. Αν η Ελληνοκυπριακή πλευρά θεωρεί ότι η 5+1 πρέπει να προηγηθεί και τα ΜΟΕ μπορούν να ακολουθήσουν, ενώ η ειδική απεσταλμένη του Γενικού Γραμματέα θεωρεί ότι πρέπει να υπάρξει πρώτα ουσιαστική πρόοδος στα ΜΟΕ, τότε υπάρχει ήδη μια διαφορετική ανάγνωση της προετοιμασίας. Και αυτή η διαφορά χρειάζεται άμεση διαχείριση. Δεν σημαίνει ότι πρέπει να γίνει αποδεκτό οποιοδήποτε ΜΟΕ, ανεξαρτήτως περιεχομένου. Σημαίνει ότι πρέπει να γίνει αντιληπτό πως η διεθνής κοινότητα αναζητεί χειροπιαστές αποδείξεις ότι οι δύο πλευρές μπορούν να συνεργαστούν.

Τι πραγματικά προετοιμάζεται

Στην πραγματικότητα, σήμερα βρίσκονται σε εξέλιξη αρκετές παράλληλες εργασίες.

Πρώτη και σημαντικότερη είναι η καταγραφή των συγκλίσεων που επιτεύχθηκαν κατά τις προηγούμενες διαπραγματεύσεις. Στόχος είναι να διαπιστωθεί πού υπάρχει ήδη κοινό έδαφος ώστε η νέα διαδικασία να μην αρχίσει από μηδενική βάση. Και εδώ υπάρχει μια μεγάλη πολιτική αλήθεια: το Κυπριακό δεν μπορεί να συνεχίσει να διαπραγματεύεται εσαεί τα ίδια ζητήματα σαν να μην έχει προηγηθεί καμία διαπραγμάτευση.

Δεύτερη εργασία είναι η διαμόρφωση της μεθοδολογίας. Αυτό μπορεί να αποδειχθεί ακόμη σημαντικότερο από την ίδια την ημερομηνία της 5+1. Ποια θα είναι η διαδικασία; Ποια ζητήματα θα τεθούν πρώτα; Πώς θα διασυνδέονται τα κεφάλαια; Ποιο θα είναι το χρονοδιάγραμμα; Ποια θα είναι η διαδικασία λήψης αποφάσεων; Πώς θα αποφεύγεται η επανάληψη μιας ατέρμονης διαπραγμάτευσης χωρίς τελικό ορίζοντα; Η Ολγκίν φαίνεται να επιμένει σε μια διαφορετική λογική, ότι οι κανόνες πρέπει να είναι γνωστοί εκ των προτέρων και η διαδικασία να έχει σαφή στόχο.

Τρίτη εργασία είναι τα ΜΟΕ. Και εδώ η συζήτηση πρέπει να απελευθερωθεί από τη λογική του συμβολισμού. Ένα ΜΟΕ δεν έχει αξία επειδή απλώς ανακοινώνεται. Έχει αξία όταν βελτιώνει την καθημερινότητα των ανθρώπων, μειώνει την ένταση και δημιουργεί πραγματική συνεργασία.

Τα σημεία διέλευσης, η συνεργασία στη νεκρή ζώνη, η λειτουργία των τεχνικών επιτροπών και άλλα πρακτικά ζητήματα μπορούν να αποτελέσουν δοκιμές πολιτικής βούλησης. Αλλά τα ΜΟΕ δεν πρέπει να μετατραπούν σε υποκατάστατο της λύσης. Αυτό θα ήταν στρατηγικό λάθος.

Η 26η Αυγούστου είναι κρίσιμη

Μέσα σε αυτή την προετοιμασία αποκτά ιδιαίτερη σημασία η συνάντηση του Προέδρου Νίκου Χριστοδουλίδη με τον Τουρκοκύπριο ηγέτη Τουφάν Έρχιουρμαν στις 26 Αυγούστου, υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών. Η συνάντηση έχει ήδη οριστεί και αποτελεί το επόμενο σημαντικό ορόσημο της διαδικασίας. Δεν πρέπει, όμως, να αντιμετωπιστεί ως άλλη μία συνάντηση κορυφής. Πρέπει να είναι συνάντηση εργασίας. Οι δύο ηγέτες πρέπει να καταλήξουν σε συγκεκριμένο κατάλογο θεμάτων, να δώσουν εντολή στους διαπραγματευτές τους να εργαστούν εντατικά και να δημιουργήσουν ένα πολιτικό μομέντουμ που θα επιτρέψει στον Γκουτέρες να συγκαλέσει τη 5+1.

Αν η 26η Αυγούστου περιοριστεί σε δηλώσεις καλής θέλησης και σε επανάληψη των γνωστών θέσεων, η ευκαιρία θα χαθεί. Αν, αντίθετα, υπάρξει συγκεκριμένη πρόοδος, τότε η 5+1 μπορεί να αποκτήσει πραγματική προοπτική.

Το μεγάλο ερωτηματικό είναι η Τουρκία

Και εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη αδυναμία της σημερινής εικόνας. Η Ολγκίν δίνει ιδιαίτερη έμφαση στη δυναμική μεταξύ των δύο Κυπρίων ηγετών. Η Λευκωσία, όμως, επιμένει, και δικαιολογημένα, ότι χωρίς ουσιαστική επιστροφή της Τουρκίας στο πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών δεν μπορεί να υπάρξει λύση. Η θέση αυτή εκφράστηκε με σαφήνεια και μετά τις πρόσφατες δηλώσεις της Ολγκίν.

Εδώ απαιτείται στρατηγική και όχι συνθηματολογία. Η Τουρκία είναι εγγυήτρια δύναμη και καθοριστικός παράγοντας της λύσης. Η συμμετοχή της στην 5+1 δεν αρκεί. Το κρίσιμο είναι η θέση που θα καταθέσει. Θα αποδεχθεί το συμφωνημένο πλαίσιο; Θα επαναφέρει τη συζήτηση στη διζωνική δικοινοτική ομοσπονδία; Θα αποδεχθεί την πολιτική ισότητα όπως αυτή έχει συμφωνηθεί; Θα είναι διατεθειμένη να συζητήσει τα δύσκολα ζητήματα της ασφάλειας, των εγγυήσεων και της αποχώρησης στρατευμάτων; Εκεί θα κριθούν όλα.

Η μεγάλη παγίδα

Η μεγαλύτερη παγίδα για την Ελληνοκυπριακή πλευρά θα ήταν να θεωρήσει ότι επειδή ο Γκουτέρες ανακοίνωσε νέα 5+1, η διαδικασία έχει ήδη κερδηθεί. Δεν έχει. Αντίθετα, τώρα αρχίζει η πραγματική διπλωματική μάχη.

Η Λευκωσία πρέπει να αξιοποιήσει την προσωπική εμπλοκή του Γενικού Γραμματέα, τη σημερινή κινητικότητα των Ηνωμένων Εθνών και το ενδιαφέρον της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Κομισιόν έχει ήδη δηλώσει ετοιμότητα να διαδραματίσει ενεργό ρόλο στη διαδικασία επίλυσης. Ταυτόχρονα, όμως, πρέπει να αποφύγει δύο άκρα: ούτε αφελή αισιοδοξία ούτε μόνιμη καχυποψία. Η 5+1 πρέπει να αντιμετωπιστεί ως ευκαιρία αλλά και ως σκληρή διαπραγματευτική δοκιμασία.

Το Κυπριακό μπαίνει σε νέα φάση

Το σημαντικότερο στοιχείο των σημερινών εξελίξεων είναι ότι το Κυπριακό φαίνεται να περνά από τη φάση της απλής διερεύνησης στη φάση της προετοιμασίας μιας πιθανής ουσιαστικής διαδικασίας.

Αλλά το «πιθανής» δεν πρέπει να διαγραφεί. Ο Γκουτέρες θέλει να συγκαλέσει 5+1. Η Ολγκίν εργάζεται για τη δημιουργία των προϋποθέσεων. Οι δύο ηγέτες θα συναντηθούν στις 26 Αυγούστου. Οι συγκλίσεις καταγράφονται και αξιολογούνται. Τα ΜΟΕ βρίσκονται στο επίκεντρο. Η μεθοδολογία της επόμενης διαπραγμάτευσης συζητείται. Και οι εγγυήτριες δυνάμεις καλούνται να τοποθετηθούν. Αυτό είναι το πραγματικό σκηνικό. Όχι μια ήδη συμφωνημένη πενταμερής. Όχι μια έτοιμη διαδικασία. Αλλά ένα παράθυρο ευκαιρίας που μπορεί να οδηγήσει σε ουσιαστικές συνομιλίες, ή να κλείσει ξανά. Γιατί σήμερα υπάρχει κάτι που έλειπε για μεγάλο χρονικό διάστημα, προσωπική εμπλοκή του Γενικού Γραμματέα, ενεργός ειδική απεσταλμένη, κινητικότητα στις δύο κοινότητες, ενδιαφέρον των εγγυητριών και διάθεση της Ευρωπαϊκής Ένωσης να συνδράμει. Αυτό δεν εγγυάται λύση. Εγγυάται όμως μια ευκαιρία. Και η ευθύνη της Λευκωσίας είναι να μετατρέψει την ευκαιρία σε στρατηγική.

Η 5+1 δεν πρέπει να γίνει αυτοσκοπός. Πρέπει να γίνει το όχημα για την επιστροφή σε μια πραγματική, δομημένη, χρονικά προσδιορισμένη και προσανατολισμένη σε αποτέλεσμα διαπραγμάτευση. Με σαφείς κόκκινες γραμμές, αλλά και με σαφείς στόχους. Με αξιοποίηση των συγκλίσεων, αλλά χωρίς εκπτώσεις στις βασικές αρχές. Με ΜΟΕ που θα οικοδομούν εμπιστοσύνη, αλλά δεν θα υποκαθιστούν τη λύση. Και, κυρίως, με την Τουρκία να καλείται να αποδείξει έμπρακτα ότι είναι έτοιμη να επιστρέψει στο τραπέζι της ουσιαστικής διαπραγμάτευσης.

Συμπερασματικά, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν θα γίνει η 5+1. Το κρίσιμο ερώτημα είναι γιατί θα γίνει. Αν γίνει απλώς για να διαπιστωθεί ακόμη μία φορά η αδυναμία συμφωνίας, θα πρόκειται για μία ακόμη χαμένη ευκαιρία. Αν γίνει με προετοιμασία, συγκεκριμένη μεθοδολογία, σαφή χρονοδιάγραμμα, αξιοποίηση των συγκλίσεων, των αποφάσεων του ΟΗΕ, του διεθνούς και ευρωπαϊκού δικαίου και των αρχών και κεκτημένου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και πραγματική πολιτική βούληση, μπορεί να αποτελέσει την αρχή μιας πιο κρίσιμης από ποτέ προσπάθειας για λύση του Κυπριακού.

*Πανεπιστημιακός-Ανθρωπολόγος, πρώην Πρύτανης