Επιστροφή από τη Σοβιετική Ένωση
Homo Sovieticus! Αλήθεια, πόσοι θυμούνται ακόμη αυτόν τον όρο, τον οποίο δημιούργησε τo 1982 ο Σοβιετικός συγγραφέας Αλεξάντερ Ζηνόβιεφ, προκειμένου να χαρακτηρίσει με σαρκαστικό, αλλά και με κριτικό πνεύμα, εκείνη την τυποποιημένη κατηγορία Σοβιετικών ανθρώπων, η οποία εξέφραζε έναν συγκεκριμένο τρόπο σκέψεως και δράσεως επί του οποίου ηδράζετο το πρώην κομμουνιστικό μπλοκ;
Προσφάτως, ξαναδιάβασα την ελληνική μετάφραση του γνωστού βιβλίου του Γάλλου Νομπελίστα, Αντρέ Ζιντ (1869 – 1951), «Επιστροφή από τη Σοβιετική Ένωση» (Εκδόσεις Ολκός), το οποίο αποτελεί μία πρώιμη, πλην όμως καίρια κριτική για το κομμουνιστικό σύστημα της Σοβιετικής Ενώσεως και μία πρόβλεψη για τον ξεπεσμό ενός κοινωνικοπολιτικού συστήματος, που σταδιακώς οδήγησε σε αυτό που σαρκαστικώς ο Ζηνόβιεφ ονόμασε Homo Sovieticus.
Το βιβλίο περιλαμβάνει τις εντυπώσεις, τους φιλοσοφικούς στοχασμούς και τις πολιτικές παρατηρήσεις που ο Αντρέ Ζιντ διετύπωσε μετά το ταξίδι του στη Σοβιετική Ένωση. Επίσης, η ελληνική έκδοση συμπληρώνεται με το βιβλίο «Διορθώσεις στο Επιστροφή από τη Σοβιετική Ένωση», το οποίο, πρωτοτύπως, εξεδόθη το 1937 για να απαντήσει σε όσους τον είχαν κατηγορήσει για την κριτική που ήσκησε στο κομμουνιστικό σύστημα της Σοβιετικής Ενώσεως. «Είχα προειδοποιήσει από την αρχή γι’ αυτό το θέμα τους νέους κομμουνιστές φίλους μου: δεν θα γίνω ποτέ ένα ήσυχο μέλος, ένα μέλος βολικό. Οι ‘‘διανοούμενοι’’ που γίνονται κομμουνιστές πρέπει να θεωρούνται από το Κόμμα ‘‘ασταθή στοιχεία’’», γράφει εισαγωγικώς ο Ζιντ για να προσδιορίσει τον χαρακτήρα της κριτικής του που θα ακολουθήσει, για να συμπληρώσει «Νοιάζομαι για την αλήθεια. Αν το Κόμμα την εγκαταλείψει, εγκαταλείπω πάραυτα το Κόμμα».
Επισκεπτόμενος τη Σοβιετική Ένωση, ο Ζιντ διεπνέετο από το πνεύμα της Οκτωβριανής Επαναστάσεως, το οποία διεχέετο τότε σε ολόκληρο τον πλανήτη. Ο Γάλλος λογοτέχνης χαρακτήρισε τη Σοβιετική Επανάσταση ως «πείραμα χωρίς προηγούμενο, που πλημμύρισε την καρδιά μας με την ελπίδα και απ’ όπου περιμέναμε τεράστια πρόοδο, μία ανάταση ικανή να συμπαρασύρει ολόκληρη την ανθρωπότητα». Μετά το ταξίδι του στη Σοβιετική Ένωση, ο Ζιντ ανακάλυπτε με πικρία ότι το όραμα καταποντίστηκε και το πείραμα, για το οποίο μιλούσε, δημιούργησε μία δικτατορία με θύμα τον άνθρωπο. «Ναι: δικτατορία του ενός άνδρα, όχι πια των ενωμένων προλεταριάτων». Έτσι ξεδιπλωνόταν εμπράκτως η Σοβιετική Ένωση στα μάτια του Γάλλου διανοούμενου κομμουνιστή.
Οι σελίδες του βιβλίου αποκαλύπτουν μία πολυεπίπεδη κριτική προσέγγιση του σοβιετικού μοντέλου, με οικονομικά και στατιστικά δεδομένα, μαρτυρίες και πηγές, από έναν αυστηρό ερευνητή, πλην όμως απογοητευμένο κομμουνιστή διανοούμενο, ο οποίος πίστεψε πολύ στην αξία της Επαναστάσεως.
Ο Ζιντ αναζητεί στο ταξίδι του την Επανάσταση, αλλά ματαίως. Η Επανάστασις ξέπεσε, ασχολούμενη περισσότερο με την υπέρβαση των καπιταλιστικών δομών και την προετοιμασία του ανθρώπου για τη νέα παραγωγή παρά για τη βελτίωση της ποιότητας της ζωής του, όπως αρχικά ηυαγγελίζετο. Η παραγωγή απεδείχθη ασύντακτη, κατά τον συγγραφέα, ενώ η ελευθερία ήταν είδος προς εξαφάνιση. Συμπεραίνει ότι το σταλινικό καθεστώς λειτουργούσε με βάση τον φόβο της αναγεννημένης Γερμανίας και του τροτσκισμού, καταργώντας τη λαϊκή βούληση, την οποία υποτίθεται ότι υπηρετούσε.
Ο Ζιντ εντοπίζει το αόρατο αυταρχικό καθεστώς στα συμπτώματα της συμπεριφοράς τού σοβιετικού λαού και ευλόγως αναρωτιέται αν είναι οι ίδιοι άνθρωποι που πραγματοποίησαν την επανάσταση. Στο ερώτημα που τον βασανίζει, δίδει συντετριμμένος την κατηγορηματική απάντηση: όχι. Τονίζει ότι το κομμουνιστικό καθεστώς τούς εξαπατά καλλιεργώντας την ψευδή γνώση ότι τους προστατεύει από τον έξω κόσμο, ο οποίος τους εχθρεύεται και ο οποίος δυστυχεί γιατί δεν έκανε ακόμη κομμουνιστική επανάστασή. Έτσι ο Ζιντ εξηγεί ότι η σοβιετική κοινωνία ζει στην πλάνη μιας ψευδαισθήσεως, καταδικασμένη σε μια μορφή εσωτερικής εξορίας, για να ευγνωμονεί το σύστημα και τους εκπροσώπους του που την προστατεύουν από το μη χείρον. Ένας κόσμος που ζει μονίμως με τον φόβο. Οι απαστράπτουσες παρελάσεις της νεολαίας, τα έργα «τέχνης» των συμμορφουμένων προς το σύστημα καλλιτεχνών, καταρρέουν μπροστά στο αστυνομικό κράτος, στον χαφιεδισμό, στις εργατικές εκδουλεύσεις και στην εξαπάτηση που προσφέρει το σύστημα.
Το βιβλίο του Αντρέ Ζιντ είναι ένα έργο το οποίο, αν και μεταφράστηκε καθυστερημένως στην ελληνική γλώσσα, μας υπενθυμίζει ότι ποτέ δεν είναι αργά να γνωρίσουμε τη μακαρία ευδαιμονία των ψευδαισθήσεων, την οποία δημιούργησε ο μύθος του «τέλους της Ιστορίας» και η οποία κράτησε -και, για κάποιους, εξακολουθεί ακόμη να κρατεί- «φυλακισμένες» στις ψυχώσεις μιας δικτατορίας τρεις γενιές ανθρώπων, τόσο εντός όσο και εκτός της πρώην Σοβιετικής Ενώσεως.
