Θαλάσσια πάρκα: Η ενδεδειγμένη απάντηση στην τουρκική πρόκληση

Η Αθήνα δεν πρέπει να παγιδευθεί σε έναν φαύλο κύκλο αντιδράσεων - χρειάζεται στρατηγική ψυχραιμία, ενεργητική διπλωματία, πλήρης αξιοποίηση του Διεθνούς Δικαίου και διαμόρφωση από την ίδια του στρατηγικού περιβάλλοντος.

Η απόφαση της Τουρκίας να προχωρήσει στη δημιουργία δύο εθνικών θαλάσσιων πάρκων, στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο, πέραν της οικολογικής διάστασης, εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική διαμόρφωσης τετελεσμένων και προβολής τουρκικών θέσεων σχετικά με τις θαλάσσιες δικαιοδοσίες. Ιδιαίτερη σημασία αποκτά το θαλάσσιο πάρκο στην περιοχή Φετιγιέ–Κας, καθώς η περιοχή βρίσκεται απέναντι από το Καστελλόριζο και αγγίζει τον πυρήνα των ελληνοτουρκικών διαφορών στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η Αθήνα ορθώς αντέδρασε, επισημαίνοντας ότι καμιά μονομερής τουρκική διοικητική πράξη δεν μπορεί να δημιουργήσει δικαιώματα πέραν των ορίων της τουρκικής δικαιοδοσίας ούτε να προδικάσει το καθεστώς των θαλάσσιων ζωνών. Το ζήτημα, όμως, δεν εξαντλείται σε μια ανακοίνωση του Ελληνικού Υπουργείου Εξωτερικών. Η ουσία βρίσκεται στην επόμενη ημέρα και, κυρίως, στο κατά πόσον η Ελλάδα θα περιορισθεί σε αμυντικές αντιδράσεις ή θα αναλάβει την πρωτοβουλία να διαμορφώσει η ίδια το στρατηγικό πλαίσιο που θα εξελίσσεται η αντιπαράθεση.

Δεν είναι μόνο περιβαλλοντική υπόθεση

Η προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος αποτελεί αυτονόητη προτεραιότητα για κάθε σύγχρονο κράτος. Η Ελλάδα, μάλιστα, ως χώρα με τεράστια ακτογραμμή, χιλιάδες νησιά και ιδιαίτερα ευαίσθητα θαλάσσια οικοσυστήματα, έχει κάθε λόγο να πρωταγωνιστεί στην προστασία της Μεσογείου. Επομένως, η Αθήνα δεν πρέπει να επιτρέψει στην Άγκυρα να παρουσιάσει την Ελληνική αντίδραση ως αντίθεση στην περιβαλλοντική προστασία.

Εδώ απαιτείται ιδιαίτερα προσεκτικός χειρισμός. Η Ελλάδα πρέπει να δηλώσει με απόλυτη σαφήνεια ότι δεν αμφισβητεί την ανάγκη δημιουργίας θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών ούτε την περιβαλλοντική συνεργασία μεταξύ των δύο χωρών. Εκείνο που αμφισβητεί είναι η προσπάθεια χρησιμοποίησης περιβαλλοντικών μέτρων ως εργαλείου για την προβολή ή την έμμεση κατοχύρωση μονομερών διεκδικήσεων. Η διάκριση αυτή είναι κρίσιμη. Η Αθήνα πρέπει να παραμείνει υπέρ της προστασίας του θαλάσσιου πλούτου, αλλά ταυτόχρονα να επιμένει ότι η περιβαλλοντική πολιτική δεν μεταβάλλει το καθεστώς κυριαρχίας ή κυριαρχικών δικαιωμάτων και δεν μπορεί να χρησιμοποιείται για την παραγωγή νέων νομικών δεδομένων.

Η Τουρκία επιδιώκει, μεταξύ άλλων, να μεταφέρει τη συζήτηση από το καθαρά νομικό επίπεδο σε ένα πεδίο όπου οι μονομερείς πράξεις μπορούν να δημιουργούν σταδιακά πολιτικά και διοικητικά δεδομένα. Η Ελλάδα δεν πρέπει να της προσφέρει αυτή την ευκαιρία.

Το Καστελλόριζο στο επίκεντρο

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτεί η περιοχή του Καστελλορίζου. Η επιλογή της Τουρκίας να θεσμοθετήσει θαλάσσιο πάρκο στην περιοχή Φετιγιέ–Κας προσλαμβάνει αναπόφευκτα γεωπολιτική διάσταση, ανεξάρτητα από τις περιβαλλοντικές αιτιολογήσεις που προβάλλονται.

Το Καστελλόριζο αποτελεί διαχρονικά ένα από τα πιο ευαίσθητα σημεία της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης στην Ανατολική Μεσόγειο. Η τουρκική στρατηγική έχει επανειλημμένως αμφισβητήσει την έκταση των θαλάσσιων δικαιωμάτων του Ελληνικού συμπλέγματος. Ως εκ τούτου, η Αθήνα οφείλει να καταστήσει απολύτως σαφές ότι καμιά τουρκική διοικητική πράξη, κανένας χάρτης και καμιά μονομερής οριοθέτηση δεν μπορεί να προδικάσει το καθεστώς των Ελληνικών θαλάσσιων δικαιωμάτων. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα πρέπει να μετατρέψει κάθε τουρκική κίνηση σε αφορμή στρατιωτικής αντιπαράθεσης. Το αντίθετο. Η αποτελεσματικότερη Ελληνική απάντηση είναι η ψύχραιμη και συστηματική νομική κατοχύρωση των θέσεών της.

Το Καστελλόριζο δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως «εξαίρεση» ή ως ενοχλητική λεπτομέρεια στην Ελληνική στρατηγική. Πρέπει να αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της συνολικής Ελληνικής επιχειρηματολογίας για τα δικαιώματα των νησιών σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας.

Όχι σε μια μηχανιστική «ανταπόδοση»

Η Αθήνα θα πρέπει, ταυτόχρονα, να αποφύγει μια άλλη παγίδα, την απάντηση στην τουρκική κίνηση με σειρά αντίστοιχων συμβολικών ενεργειών, αποκλειστικά για λόγους ανταπόδοσης.

Η δημιουργία θαλάσσιων πάρκων στην Ελλάδα πρέπει να συνεχισθεί, αλλά να στηρίζεται σε επιστημονικά, περιβαλλοντικά και νομικά κριτήρια. Η χώρα έχει κάθε δικαίωμα να προστατεύσει τα θαλάσσια οικοσυστήματά της και να εφαρμόσει τις ευρωπαϊκές και διεθνείς περιβαλλοντικές της υποχρεώσεις. Δεν χρειάζεται, όμως, να εμφανίζεται ότι δημιουργεί προστατευόμενες περιοχές απλώς και μόνο για να απαντήσει στην Τουρκία. Μια τέτοια τακτική θα ήταν στρατηγικά αδύναμη. Θα μετέτρεπε την περιβαλλοντική πολιτική σε πεδίο ανταγωνισμού και θα επέτρεπε στην Άγκυρα να εμφανίσει τις δύο χώρες ως ισοδύναμα υπεύθυνες για μια νέα ένταση.

Η Ελλάδα έχει πολύ ισχυρότερο επιχείρημα. Μπορεί να αποδείξει ότι οι δικές της περιβαλλοντικές πολιτικές εντάσσονται σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό και διεθνές πλαίσιο προστασίας της φύσης και δεν συνιστούν εργαλεία αναθεώρησης συνόρων ή θαλάσσιων δικαιοδοσιών.

Διεθνοποίηση του ζητήματος

Η δεύτερη βασική παράμετρος της Ελληνικής αντίδρασης πρέπει να είναι η διεθνοποίηση. Όχι, όμως, με την έννοια της δημιουργίας ενός ακόμη επικοινωνιακού μετώπου, αλλά με την έννοια της θεσμικής και νομικής καταγραφής κάθε τουρκικής ενέργειας.

Η Ελλάδα πρέπει να ενημερώσει συστηματικά την Ευρωπαϊκή Ένωση, τα Ηνωμένα Έθνη και τους αρμόδιους διεθνείς οργανισμούς. Κάθε τουρκική διοικητική πράξη που αφορά θαλάσσιες περιοχές πρέπει να καταγράφεται, να αναλύεται και, όπου απαιτείται, να αντιμετωπίζεται με επίσημη ελληνική δήλωση. Χρειάζεται, επομένως, μια ολοκληρωμένη νομική μελέτη, που θα εξετάζει τις ακριβείς συντεταγμένες των τουρκικών πάρκων, το καθεστώς των συγκεκριμένων θαλάσσιων περιοχών και τη συμβατότητα των τουρκικών μέτρων με το Διεθνές Δίκαιο.

Η Ελλάδα δεν πρέπει να αρκεσθεί στο να δηλώνει ότι «δεν αναγνωρίζει» μια τουρκική ενέργεια. Πρέπει να εξηγεί με ακρίβεια γιατί δεν την αναγνωρίζει, ποια διάταξη του διεθνούς δικαίου παραβιάζεται, ποια ελληνικά δικαιώματα επηρεάζονται και, κυρίως, ποιο είναι το νομικό καθεστώς που η Ελλάδα θεωρεί ότι ισχύει. Η διαφορά είναι ουσιώδης. Η πρώτη προσέγγιση είναι πολιτική αντίδραση. Η δεύτερη είναι στρατηγική νομικής κατοχύρωσης.

Ανάγκη εθνικής θαλάσσιας στρατηγικής

Το σημαντικότερο, όμως, είναι να εγκαταλείψει η Αθήνα τη λογική της αποσπασματικής αντίδρασης. Τα θαλάσσια πάρκα είναι ένα μόνο επεισόδιο ενός ευρύτερου τουρκικού σχεδιασμού.

Η Ελλάδα χρειάζεται μια Εθνική Θαλάσσια Στρατηγική, που θα συνδέει το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας με την οριοθέτηση ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας, τη θαλάσσια χωροταξία, την προστασία του περιβάλλοντος, την ενέργεια, την αλιεία, την έρευνα και διάσωση, την ασφάλεια των υποθαλάσσιων υποδομών και τη γεωπολιτική της Ανατολικής Μεσογείου. Μόνο μέσα από μια τέτοια συνολική στρατηγική μπορεί η Αθήνα να περάσει από την παθητική αντιμετώπιση των τουρκικών κινήσεων στην ενεργητική διαμόρφωση του θαλάσσιου περιβάλλοντος.

Η Τουρκία έχει επενδύσει επί χρόνια στη δημιουργία ενός συνεκτικού αφηγήματος γύρω από τη «Γαλάζια Πατρίδα». Η Άγκυρα έχει κατορθώσει να εντάξει επιμέρους πολιτικές, χάρτες, δηλώσεις και διοικητικές πράξεις σε ένα ενιαίο στρατηγικό αφήγημα. Η Ελλάδα δεν μπορεί να απαντά σε αυτό με μεμονωμένες ανακοινώσεις. Χρειάζεται το δικό της συνεκτικό αφήγημα με περιεχόμενο το Διεθνές Δίκαιο, το ευρωπαϊκό κεκτημένο, την προστασία του περιβάλλοντος, την σταθερότητα και συνεργασία, χωρίς παραχώρηση κυριαρχικών δικαιωμάτων.

Συνεργασία όπου είναι δυνατόν, κόκκινες γραμμές όπου απαιτείται

Παράλληλα, η Αθήνα δεν πρέπει να κλείσει την πόρτα στην περιβαλλοντική συνεργασία με την Τουρκία. Θα μπορούσε, μάλιστα, να προτείνει ένα Ελληνοτουρκικό πλαίσιο επιστημονικής συνεργασίας για την προστασία του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου, υπό την προϋπόθεση ότι μια τέτοια συνεργασία δεν θα προδικάζει ζητήματα κυριαρχίας, ΑΟΖ ή Υφαλοκρηπίδας. Μια τέτοια πρωτοβουλία θα ήταν διπλωματικά έξυπνη. Θα αφαιρούσε από την Τουρκία τη δυνατότητα να παρουσιάζει την Ελλάδα ως αρνητική απέναντι στην περιβαλλοντική προστασία και θα έδινε στην Αθήνα τη δυνατότητα να εμφανισθεί ως δύναμη πρωτοβουλίας και περιφερειακής υπευθυνότητας.

Η Ελλάδα πρέπει να είναι ανοικτή στη συνεργασία, αλλά απολύτως σαφής στις κόκκινες γραμμές της. Αυτό είναι και το ουσιαστικό μήνυμα που πρέπει να εκπέμψει η Αθήνα, δηλαδή συνεργασία για το περιβάλλον, διάλογος για όσα μπορούν να συμφωνηθούν, Διεθνές Δίκαιο για τις διαφορές και αποφασιστικότητα για την προάσπιση των κυριαρχικών δικαιωμάτων.

Η Ελλάδα να διαμορφώνει το πλαίσιο

Η τουρκική κίνηση με τα θαλάσσια πάρκα είναι, επομένως, μια ακόμη δοκιμασία της ελληνικής στρατηγικής. Το ζητούμενο δεν είναι να κερδίσει η Αθήνα έναν ακόμη γύρο δηλώσεων. Ούτε να δημιουργηθεί μια νέα επικοινωνιακή αντιπαράθεση. Το πραγματικό ζητούμενο είναι να μην επιτραπεί στην Τουρκία να μετατρέψει μια περιβαλλοντική πρωτοβουλία σε εργαλείο σταδιακής κανονικοποίησης των μονομερών διεκδικήσεών της.

Η Ελλάδα διαθέτει ισχυρά πλεονεκτήματα:, Το Διεθνές Δίκαιο, την ιδιότητα του κράτους-μέλους της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τη συμμετοχή της στους διεθνείς θεσμούς, την επιστημονική της επάρκεια και, κυρίως, τη δυνατότητα να παρουσιάσει μια πολιτική που συνδυάζει την προστασία του περιβάλλοντος με τη σταθερότητα και τον σεβασμό της διεθνούς νομιμότητας. Εκεί πρέπει να επενδύσει.

Η ενδεδειγμένη ελληνική απάντηση δεν είναι ούτε η υποχώρηση ούτε η υπερβολή. Δεν είναι η σπασμωδική «ανταπόδοση», αλλά ούτε και η αδράνεια. Είναι η στρατηγική ψυχραιμία. Η Αθήνα πρέπει να καταγράψει, να τεκμηριώσει, να διεθνοποιήσει, να οικοδομήσει συμμαχίες και να προχωρήσει η ίδια, με σχέδιο και συνέπεια, στην προστασία και αξιοποίηση του θαλάσσιου χώρου της. Γιατί στη σημερινή συγκυρία το κρίσιμο δεν είναι απλώς να απαντά η Ελλάδα σε κάθε τουρκική κίνηση. Το κρίσιμο είναι να μην επιτρέψει στην Άγκυρα να καθορίζει την ατζέντα.

Συμπερασματικά, η Ελλάδα χρειάζεται να περάσει από την πολιτική της αντίδρασης στην πολιτική της πρωτοβουλίας. Από την αντιμετώπιση των τουρκικών κινήσεων στην οικοδόμηση μιας δικής της, μακρόπνοης θαλάσσιας στρατηγικής. Αυτός είναι ο ασφαλέστερος και πιο αποτελεσματικός δρόμος για να προστατεύσει τα συμφέροντά της χωρίς να διολισθήσει σε έναν νέο κύκλο έντασης. Και, τελικά, αυτή είναι η πραγματική πρόκληση των θαλάσσιων πάρκων:,Όχι να απαντήσει η Ελλάδα στην Τουρκία με τον ίδιο τρόπο, αλλά να αποδείξει ότι μπορεί να διαμορφώσει η ίδια το στρατηγικό περιβάλλον μέσα στο οποίο θα κριθούν οι εξελίξεις στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.

*Πανεπιστημιακός-Ανθρωπολόγος, πρώην Πρύτανης