Για σεξουαλικά υγιείς εφήβους

ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΔΙΑΠΑΙΔΑΓΩΓΗΣΗ
Το πρόγραμμα «I’M SET», για παιδιά 12-15 χρονών, στο νέο αναλυτικό πρόγραμμα Αγωγής Υγείας του Υπουργείου Παιδείας, για τη Μέση Εκπαίδευση
Λήδα Κουρσουμπά: «Μια από τις μεγάλες απορίες του Γραφείου μου είναι γιατί η Αγωγή Υγείας, που θα έπρεπε να ξεκινά από το νηπιαγωγείο, σταματά στη Γ ́ Γυμνασίου και δεν προχωρεί στο Λύκειο»...
«Η αποδόμηση των έμφυλων στερεοτύπων, μέσα από την εκπαίδευση, παίζει τεράστιο ρόλο στην πρόληψη και καταπολέμηση της αντρικής βίας κατά των γυναικών, η οποία έχει πάρει απαράδεκτα τεράστιες διαστάσεις»
Η προώθηση της σεξουαλικής υγείας των εφήβων ηλικίας 12-15 χρονών, μέσα από την εφαρμογή της περιεκτικής σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης, όπως προκύπτει στο νέο αναλυτικό πρόγραμμα Αγωγής Υγείας του Υπουργείου Παιδείας, για τη Μέση Εκπαίδευση, είναι ο στόχος του προγράμματος I’M SET (Implementing Mandatory Sexuality Education for Teens in Cyprus - Εφαρμογή Υποχρεωτικής Σεξουαλικής Διαπαιδαγώγησης των Εφήβων στην Κύπρο), που παρουσιάστηκε την περασμένη εβδομάδα (13 Οκτωβρίου 2015), σε διάσκεψη Τύπου στο Σπίτι της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη Λευκωσία.

Τη διάσκεψη οργάνωσαν, με την υποστήριξη του Γραφείου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στην Κύπρο, οι εταίροι του προγράμματος - ο Κυπριακός Σύνδεσμος Οικογενειακού Προγραμματισμού, που είχε την ευθύνη του συντονισμού, το Γραφείο της Επιτρόπου Προστασίας των Δικαιωμάτων του Παιδιού, το Μεσογειακό Ινστιτούτο Μελετών Κοινωνικού Φύλου, το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου και ο Σύνδεσμος Σεξουαλικής και Αναπαραγωγικής Υγείας και Δικαιωμάτων της Νορβηγίας, Sex og Politikk. Το πρόγραμμα χρηματοδοτείται από την Ισλανδία, το Λίχτενσταϊν και τη Νορβηγία, μέσω του Χρηματοδοτικού Μηχανισμού του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου και την Κυπριακή Δημοκρατία.
Εγχειρίδιο σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης
Ένα σημαντικό αποτέλεσμα του προγράμματος, είναι το «Εγχειρίδιο σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης για τα παιδιά Α ́- Γ ́ Γυμνασίου», που αναμένεται να ολοκληρωθεί σύντομα και απευθύνεται στους εκπαιδευτές. Πρόκειται για καθηγητές των μαθημάτων της Βιολογίας και της Οικιακής Οικονομίας, που ασχολούνται ως επί το πλείστον με θέματα σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης, στο αντικείμενο της Αγωγής Υγείας στη Μέση Εκπαίδευση. Σύμφωνα με την επιστημονική σύμβουλο του προγράμματος, Δώρα Γεωργίου, το Εγχειρίδιο «ετοιμάζεται και θα πρέπει να αξιολογηθεί από το Υπουργείο Παιδείας για να τυπωθεί, να δημοσιευτεί και να χρησιμοποιείται πλέον σε κάθε σχολείο στην Κύπρο. Στόχος μας είναι το κάθε σχολείο να έχει πέντε αντίγραφα του Εγχειριδίου, το οποίο θα υπάρχει και σε ηλεκτρονική μορφή, για όποιον εκπαιδευτικό θέλει να το χρησιμοποιήσει».
Μια πρόκληση και μια ευκαιρία
Όπως επεσήμανε η Επίτροπος για την Προστασία των Δικαιωμάτων του Παιδιού, Λήδα Κουρσουμπά, «τα ερευνητικά δεδομένα του προγράμματος “I’MSET” αναδεικνύουν, με επιστημονικό, πλέον, τρόπο, τις ελλείψεις και την αναποτελεσματικότητα των υφιστάμενων προγραμμάτων, όπως αυτά εφαρμόζονται στη δημόσια εκπαίδευση. Αυτό θα πρέπει να μας προβληματίσει όλους. Δυστυχώς, είμαι υποχρεωμένη να σημειώσω ότι, η κοινωνική πραγματικότητα μάς προλαβαίνει, καθημερινά, υπενθυμίζοντάς μας, ως πολιτεία και ως κοινωνία, την ανάγκη για εφαρμογή αποτελεσματικών προγραμμάτων σε θέματα σεξουαλικής υγείας. Τα ερευνητικά δεδομένα καταδεικνύουν, εμφανώς, μια συνεχή παραβίαση του δικαιώματος του παιδιού στη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση και, κατά συνέπειαν, και άλλων δικαιωμάτων και καταγράφουν, πέρα από τις ελλείψεις, τις ανάγκες και τις εισηγήσεις των παιδιών και των εκπαιδευτικών. Τα δεδομένα αποτελούν μια μεγάλη πρόκληση και μια εξαιρετική ευκαιρία αναθεώρησης του τρόπου σκέψης και δράσης της πολιτείας, όσον αφορά τη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση».
Η ουσιαστική εμπλοκή των παιδιών
Η Λήδα Κουρσουμπά αναφέρθηκε στη διαδικασία που ακολουθήθηκε στο πρόγραμμα, την οποία χαρακτήρισε «βέλτιστη πρακτική, που διασφαλίζει και, ταυτόχρονα, προωθεί τα δικαιώματα του παιδιού». Εξήγησε ότι το πρόγραμμα προέβλεπε την άμεση και ουσιαστική εμπλοκή των παιδιών σε διάφορα στάδια, «με έμπρακτη εφαρμογή δύο βασικών αρχών, οι οποίες διέπουν την εφαρμογή όλων των προνοιών της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα του Παιδιού: την Αρχή του Συμφέροντος του Παιδιού και την Αρχή της Συμμετοχής. Τα παιδιά, στη συγκεκριμένη περίπτωση, ήταν μέλη της Ομάδας Εφήβων Συμβούλων της Επιτρόπου και είχαν την ευκαιρία, αρχικά, να εκφράσουν τις απόψεις τους για το θέμα της σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης. Αυτές καταγράφηκαν και λήφθηκαν σοβαρά υπόψη από τους ειδικούς, στη μετέπειτα ανάπτυξη των δραστηριοτήτων που περιλαμβάνει το Εγχειρίδιο.
Η διαδικασία προέβλεπε, στη συνέχεια, την εμπλοκή των παιδιών σε πιλοτική εφαρμογή των δραστηριοτήτων και, μέσα από αυτήν, έλαβαν τις γνώσεις και τις απαραίτητες πληροφορίες, για να είναι σε θέση να εκφράσουν ενημερωμένες απόψεις. Τα παιδιά, ως οι τελικοί αποδέκτες των προγραμμάτων σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης, κλήθηκαν να αξιολογήσουν τις δραστηριότητες που προτάθηκαν για το Εγχειρίδιο Σεξουαλικής Διαπαιδαγώγησης. Θέλω να επισημάνω ότι η εμπλοκή των παιδιών στην αξιολόγηση οποιωνδήποτε προγραμμάτων απευθύνονται σε αυτά, δεν θα πρέπει να μας φοβίζει. Αντιθέτως, θα πρέπει να επιδιώκεται, ώστε οι αποφάσεις που λαμβάνονται, να οδηγούν σε πιο αποτελεσματικές και εφαρμόσιμες επιλογές».
Οι πέντε δράσεις του προγράμματος
Το πρόγραμμα είχε πέντε κύριες δράσεις, όπως είπε η συντονίστρια της ομάδας των εμπειρογνωμόνων που το δημιούργησε, κοινωνιολόγος-ψυχολόγος Δώρα Γεωργίου. «Πρώτη δράση ήταν η έρευνα για τις ανάγκες των παιδιών και δεύτερη ήταν η δημιουργία του εκπαιδευτικού Εγχειριδίου, βασισμένου στην εμπειρογνωμοσύνη των εμπλεκόμενων φορέων, στην εκτενή επισκόπηση της επιστημονικής βιβλιογραφίας και έρευνας και στην εμπλοκή της ομάδας στόχου. Τρίτη δράση ήταν τα εκπαιδευτικά εργαστήρια για καθηγητές Βιολογίας και Οικιακής Οικονομίας. Τέταρτη δράση ήταν το πιλοτάρισμα του Εγχειριδίου, από κάποιους εκπαιδευτές, που δοκίμασαν το υλικό με μια ομάδα παιδιών, για να διαπιστωθεί η λειτουργικότητα του υλικού. Τέλος, πέμπτη δράση, θα είναι η αναθεώρηση, δημοσίευση και η κυκλοφορία του Εγχειριδίου στα σχολεία».
Η αυτοεκτίμηση και η επικοινωνία
Παρουσιάζοντας τα κύρια σημεία της βιβλιογραφικής ανασκόπησης, η Δώρα Γεωργίου τόνισε ότι «η περιεκτική σεξουαλική διαπαιδαγώγηση δεν οδηγεί στην εμπλοκή σε σεξουαλικές σχέσεις. Αντίθετα, η βιβλιογραφία και όλα τα ερευνητικά ευρήματα δείχνουν ότι η διαπαιδαγώγηση αυτή, που δεν γίνεται αντιληπτή, μόνο ως πρόληψη αρνητικών καταστάσεων, περιλαμβάνει και μια θετική πτυχή, αφού τα παιδιά μαθαίνουν θέματα αυτοεκτίμησης και δεξιότητες επικοινωνίας, με τη σεξουαλικότητα να θεωρείται θετική προοπτική του ανθρώπου».
Πρόσθεσε ως δεύτερο σημείο τη διαπίστωση ότι «η βιωματική προσέγγιση είναι η πιο αποτελεσματική στη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση, γιατί τα παιδιά χρειάζονται να συμμετέχουν στη διαδικασία μάθησης και όχι να παπαγαλίζουν». Ανέφερε ως τρίτο σημείο, το γεγονός ότι «η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση προσφέρει πρόληψη, έναντι σεξουαλικά μεταδιδόμενων λοιμώξεων, ανεπιθύμητης εγκυμοσύνης, σεξουαλικής και έμφυλης βίας και αυξάνει την αποτελεσματικότητα διαπραγμάτευσης στις σχέσεις».
Σεξουαλική και έμφυλη βία
Παρουσιάζοντας κάποια ευρήματα από την ανάλυση της υφιστάμενης κατάστασης, με βάση τους δείκτες της σεξουαλικής υγείας, η Δώρα Γεωργίου ανέφερε ότι στην Κύπρο «υπάρχει αύξηση της σεξουαλικής και έμφυλης βίας, αύξηση βίας στην οικογένεια, αυξητική τάση σεξουαλικά μεταδιδόμενων λοιμώξεων στην ηλικιακή ομάδα 15-24 (όπως είναι τα χλαμύδια, που θεραπεύονται και πολύ εύκολα), υψηλά ποσοστά σεξουαλικής κακοποίησης παιδιών και παιδικής πορνογραφίας, ανησυχητικά ποσοστά διατροφικών διαταραχών, χαμηλό ποσοστό χρήσης προφύλαξης από εφήβους, έλλειψη στοιχείων για τον βαθμό ανεπιθύμητων εγκυμοσυνών και εκτρώσεων». Πρόσθεσε ότι «το ένα τρίτο των παιδιών στη Μέση Εκπαίδευση νιώθουν λίγη ή καθόλου ασφάλεια στο σχολείο και μέχρι 12,3% έχουν υποστεί σχολικό σεξουαλικό εκφοβισμό, περίπου 50% έχουν εκφοβισμό μέσω του διαδικτύου, ενώ υπάρχουν υψηλά ποσοστά ομοφοβίας και περιθωριοποίησης του “διαφορετικού”».
Φόβοι και λανθασμένες αντιλήψεις
Όπως επεσήμανε η Δώρα Γεωργίου, «αξιολογώντας τις ανάγκες των εφήβων 13-15 χρονών και με βάση δύο ομάδες εστίασης, με εκπαιδευτικούς και με εφήβους, διαπιστώσαμε ότι τα παιδιά 13 ετών έχουν λανθασμένες αντιλήψεις σχετικά με κάποιους μύθους, όπως το γεγονός ότι ένα κορίτσι δεν μπορεί να μείνει έγκυος στην πρώτη της σεξουαλική επαφή, καθώς επίσης και το γεγονός ότι ένα άτομο δεν μπορεί να προσβληθεί με τον ιό του HIV από την πρώτη σεξουαλική επαφή. Οι έφηβοι 14 ετών θεωρούν πως τα θέματα της σεξουαλικότητας σχετίζονται άμεσα με την εφηβεία, τις σωματικές αλλαγές και τις αλλαγές στην ψυχοσύνθεσή τους, καθώς και με αρνητικές καταστάσεις, όπως η σεξουαλική παρενόχληση, τα σεξουαλικά μεταδιδόμενα νοσήματα και η ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη.

Οι έφηβοι φοβούνται ό,τι αφορά τη σεξουαλική ωρίμανση, καθώς δεν ξέρουν τι πρόκειται να τους συμβεί, φοβούνται ό,τι έχει συνδεθεί με τη σεξουαλικότητα, όπως η βία, η κακοποίηση, ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες και ασθένειες. Τα παιδιά της ηλικίας αυτής βιώνουν την απόρριψη ή την αποδοχή, βάσει της εξωτερικής τους εμφάνισης. Τα παιδιά 15 ετών αναφέρθηκαν στους κινδύνους που υφίστανται σε περίπτωση σεξουαλικής επαφής και πιστεύουν ότι η κυπριακή κουλτούρα ενδεχομένως να στιγματίσει ένα νεαρό κορίτσι, στην περίπτωση ανεπιθύμητης εγκυμοσύνης. Σύμφωνα με τα λεγόμενά τους, η ενημέρωση αποτελεί σημαντικό παράγοντα αποτροπής τέτοιων προβλημάτων.
Συναισθήματα και σχέσεις
«Πάντως, πέρα από θέματα ανατομίας και αναπαραγωγής, τα παιδιά θέλουν να μάθουν για συναισθήματα και σχέσεις», είπε η Δώρα Γεωργίου και συνέχισε: «Ένα 13χρονο αγόρι, μιλώντας για το μάθημα της Αγωγής Υγείας, είπε ότι τον βοήθησε αρκετά. “Μάθαμε για την εφηβεία, για το άγχος στο σχολείο, για το σώμα και τις σωματικές αλλαγές και το πώς να τις αντιμετωπίσεις γενικά. Μάθαμε για τις τρίχες κάτω από τις μασχάλες, για την ακμή, για τα σπυράκια, για τον ιδρώτα και πώς να τα αντιμετωπίζουμε”.

Ένα 14χρονο κορίτσι, μιλώντας για τους εφήβους, είπε ότι “νιώθουν ότι συμβαίνει κάτι διαφορετικό από τους άλλους και δεν καταλαβαίνουν ότι όλοι παθαίνουν τα ίδια. Είναι λες και ντρέπονται οι περισσότεροι και είναι πιο κλειστοί, κλείνονται περισσότερο στον εαυτό τους”. Ένα 15χρονο κορίτσι είπε ότι “οι περισσότεροι που έχουν κάνει σεξ σε αυτήν την ηλικία, το έκαναν είτε γιατί το έκαναν οι φίλοι τους, ή επειδή τους απείλησε ο σύντροφός τους ότι θα φύγει και να πάει να βρει άλλη”. Τα παιδιά δεν αντιλαμβάνονται τι σημαίνει ελεύθερη και πληροφορημένη συγκατάθεση και συχνά αποδέχονται τέτοιες συμπεριφορές. Επίσης έχουν μια τάση να ρίχνουν το φταίξιμο στο θύμα - “αν το κορίτσι δεν μπορούσε να αντισταθεί στην πίεση, φταίει”».
Είναι εύρημα του προγράμματος, ότι «οι εκπαιδευτικοί της Βιολογίας και της Οικιακής Οικονομίας θεωρούν ότι το μάθημα αυτό είναι απαραίτητο, θέλουν να το διδάσκουν, χρειάζονται στήριξη και περισσότερη εκπαίδευση, ενώ ανάμεσα στα γενικά συμπεράσματα θεωρούνται σημαντικότερα τα ακόλουθα:
* Τα παιδιά και οι εκπαιδευτικοί πιστεύουν στη σημαντικότητα της σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης και θέλουν να εφαρμοστεί αποτελεσματικά και συστηματικά.
* Η παραδοσιακή διδακτική προσέγγιση, δεν λειτουργεί.
* Είναι απαραίτητοι και οι δυο κλάδοι - Βιολογίας και Οικιακής Οικονομίας για την εφαρμογή της περιεκτικής σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης.
* Τα κοινωνικά και συναισθηματικά θέματα είναι εξίσου σημαντικά με τα βιολογικά/ανατομικά θέματα.
Ούτε μια ώρα στο Λύκειο!
Απαντώντας σε ερώτηση της Αλεξάνδρας Ατταλίδου, «κατά πόσον το θέμα της σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης, που τώρα διδάσκεται στη Βιολογία και την Οικιακή Οικονομία, θα έπρεπε να διδάσκεται από κάποιους πιο ειδικούς για θέματα φύλου, όπως ψυχολόγους», η εκπαιδευτικός Αγγελική Ανδρέου, εκ μέρους του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, σχολίασε ότι «κάθε ειδικότητα έχει να προσφέρει κάτι διαφορετικό. Το πρόγραμμα σπουδών των καθηγητών και καθηγητριών της Οικιακής Οικονομίας αγγίζει πολλά από αυτά τα θέματα και είναι λανθασμένη η εικόνα που έχουμε για την Οικιακή Οικονομία, ότι αφορά μόνο τη μαγειρική».

Παίρνοντας στη συνέχεια τον λόγο η Εύα Νεοφύτου, Επιθεωρήτρια Οικιακής Οικονομίας Μέσης Γενικής Εκπαίδευσης, παρατήρησε ότι «το μάθημα της Οικιακής Οικονομίας περιλαμβάνει άλλα θέματα, από εκείνα που περιελάμβανε όταν ήμασταν εμείς στο σχολείο - ή και τα παιδιά μας. Το περιεχόμενο σπουδών των καθηγητών Οικιακής Οικονομίας περιλαμβάνει όλους τους τομείς της Αγωγής Υγείας, γι’ αυτό και το Υπουργείο Παιδείας την ανάθεσε στον κλάδο της Οικιακής Οικονομίας, αφού ταυτίζεται το περιεχόμενο σπουδών, με το αναλυτικό πρόγραμμα.

»Οι εκπαιδευτικοί Οικιακής Οικονομίας πέρασαν από αμέτρητες ώρες επιμόρφωσης σε θέματα αγωγής υγείας, ειδικά για τη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση των παιδιών. Εκείνο που πρέπει να σας ανησυχεί, δεν είναι ότι το πρόγραμμα αγωγής υγείας και σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης των παιδιών το ανάλαβε ο κλάδος της Οικιακής Οικονομίας και της Βιολογίας, αλλά πρέπει να σας ανησυχεί ότι στο Λύκειο δεν αφιερώνεται ούτε μια ώρα για την Αγωγή Υγείας.

»Δεν έπρεπε να υπάρχει μέσα στον κοινό κορμό, της Α ́ τάξης του Λυκείου, μια τουλάχιστον περίοδος, για τα θέματα αυτά; Το μάθημα της Οικογενειακής Αγωγής, που περιλαμβάνει αυτά τα θέματα, μπήκε με απόφαση του Υπουργείου Παιδείας, στη δέσμη “Υπηρεσίες”. Πόσα παιδιά επιλέγουν τις “Υπηρεσίες” και πόσα από τα παιδιά που τις επιλέγουν, θα επιλέξουν την Οικογενειακή Αγωγή για να έχουν ενημέρωση γι’ αυτά τα θέματα;».
Λήδα Κουρσουμπά: «Μια από τις μεγάλες απορίες του Γραφείου μου είναι γιατί η Αγωγή Υγείας, που θα έπρεπε να ξεκινά από το νηπιαγωγείο, σταματά στη Γ ́ Γυμνασίου και δεν προχωρεί στο Λύκειο»...
Να αποδεσμευτούμε από ταμπού
Είπαν στη διάρκεια της διάσκεψης Τύπου:
- Αλεξάνδρα Ατταλίδου, εκπρόσωπος Τύπου του Γραφείου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στην Κύπρο:
«Η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση στους εφήβους, όπως και πολλά άλλα θέματα στην Κύπρο, αποτελούν ακόμα ταμπού. Είναι όμως επιτακτικό να αποδεσμευτούμε από ταμπού και προκαταλήψεις του παρελθόντος».
- Τζόζη Χριστοδούλου, Συντονίστρια Πολιτικής του Μεσογειακού Ινστιτούτου Μελετών Κοινωνικού Φύλου:
«Ο ρόλος μας ως κορίτσια και αγόρια κατασκευάζεται από την οικογένεια, το σχολείο, τα ΜΜΕ, τη θρησκεία, τον κοινωνικό μας κύκλο και πρέπει ν’ αποτελεί σημαντικό κομμάτι της εκπαίδευσης, αφού το φύλο και η σεξουαλικότητα είναι από τις σημαντικότερες διαστάσεις της ζωής μας. Η αποδόμηση των έμφυλων στερεοτύπων, μέσα από την εκπαίδευση, παίζει τεράστιο ρόλο στην πρόληψη και καταπολέμηση της αντρικής βίας κατά των γυναικών (σωματική, σεξουαλική, ψυχολογική/λεκτική, οικονομική), η οποία έχει πάρει απαράδεκτα τεράστιες διαστάσεις».
- Μαρία Επαμεινώνδα, Εκτελεστική Διευθύντρια του Κυπριακού Συνδέσμου Οικογενειακού Προγραμματισμού:

«Όταν ακούς... είτε διαβάζεις το ακρωνύμιο του προγράμματος “I’MSET”, αυτόματα στο μυαλό σου έρχονται οι λέξεις: είμαι έτοιμος, είμαι έτοιμη. Πόσο έτοιμα λοιπόν είναι τα παιδιά μας να παίρνουν ενημερωμένες αποφάσεις και να απολαμβάνουν τη σεξουαλικότητά τους σωματικά, συναισθηματικά, ατομικά και στις σχέσεις τους; Μέσα από το πρόγραμμα επιδιώξαμε να δώσουμε κάποιες απαντήσεις στο ερώτημα αυτό, έχοντας ως στόχο την προώθηση των σεξουαλικών δικαιωμάτων των εφήβων».