Διεθνή

Η δαμόκλειος σπάθη ενός πυρηνικού Αρμαγεδδώνα

Το αδιέξοδο της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία φουντώνει τα εφιαλτικά σενάρια ενός πυρηνικού πολέμου

Με τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία να βρίσκεται επί του παρόντος σε αδιέξοδο, Δυτικοί κυρίως αναλυτές εκφράζουν ανησυχία για ένα σενάριο στρατηγικής ήττας που μπορεί να οδηγήσει τον Βλαντιμίρ Πούτιν σε χρήση πυρηνικών όπλων. Η δήλωση του εκπροσώπου του Κρεμλίνου Ντμίτρι Πεσκόφ την Τρίτη (22/3), ότι «η Ρωσία θα χρησιμοποιούσε πυρηνικά όπλα μόνον εάν απειλείτο η ίδια η ύπαρξή της», πάγωσε εκ νέου τη διεθνή κοινή γνώμη, που φοβάται τυχόν «λάθος» στη σύγκρουση. Ασφαλώς και στην πορεία για έναν πυρηνικό πόλεμο θα πρέπει να υπάρξει ένα ντόμινο εξελίξεων από το πάτημα του κουμπιού. Μια κλιμακούμενη σύγκρουση μεταξύ πυρηνικών δυνάμεων - αλλά και ένα ατύχημα, ένας χάκερ, ένας τρομοκράτης ή ένας ανεύθυνος ηγέτης - θα μπορούσε να οδηγήσει στην έκρηξη πυρηνικών όπλων. Το σίγουρο είναι πως, μετά από τριάντα περίπου χρόνια, οι πιθανότητες σύγκρουσης μεταξύ των μεγαλύτερων πυρηνικών δυνάμεων του κόσμου είναι σήμερα αυξημένες και αναζητούνται λύσεις.

Το ρωσικό πυρηνικό δόγμα

Ορισμένοι πολιτικοί και ειδικοί των ΗΠΑ εκφράζουν ανησυχία ότι τα μικρότερα όπλα και από τις δύο πλευρές απειλούν να ανατρέψουν την παγκόσμια ισορροπία του πυρηνικού τρόμου.

Όπως αναφέρουν οι New York Times, ο παγκόσμιος αγώνας για τα μικρότερα όπλα εντείνεται. Αν και τέτοια όπλα είναι λιγότερο καταστροφικά για τα πρότυπα του Ψυχρού Πολέμου, οι σύγχρονες εκτιμήσεις δείχνουν ότι το ισοδύναμο μισής βόμβας στη Χιροσίμα, εάν πυροδοτηθεί στο κέντρο του Μανχάταν, θα σκοτώσει ή θα τραυματίσει μισό εκατομμύριο ανθρώπους.

Η υπόθεση εναντίον αυτών των όπλων είναι ότι υπονομεύουν το πυρηνικό ταμπού και καθιστούν τις καταστάσεις κρίσης ακόμη πιο επικίνδυνες. Η λιγότερο καταστροφική φύση τους, λένε οι επικριτές, μπορεί να τροφοδοτήσει την ψευδαίσθηση του ατομικού ελέγχου, ενώ στην πραγματικότητα η χρήση τους μπορεί ξαφνικά να ξεσπάσει σε έναν πλήρη πυρηνικό πόλεμο. Μια προσομοίωση που επινοήθηκε από ειδικούς στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον ξεκινά με τη Μόσχα να εκτοξεύει πυρηνική προειδοποιητική βολή. Το ΝΑΤΟ απαντά με ένα μικρό χτύπημα και ο πόλεμος που ακολούθησε αποφέρει περισσότερα από 90 εκατομμύρια θύματα τις πρώτες του ώρες.

Το δόγμα του ατομικού πολέμου της Ρωσίας έγινε γνωστό ως «κλιμάκωση για αποκλιμάκωση» - που σημαίνει ότι τα επιτιθέμενα στρατεύματά τους θα εκτόξευαν ένα πυρηνικό όπλο για να οδηγήσουν τον επιτιθέμενο σε υποχώρηση ή υποταγή. Η Μόσχα άσκησε επανειλημμένα την τακτική σε ασκήσεις πεδίου. Το 1999, για παράδειγμα, μια μεγάλη άσκηση προσομοίωσε μια επίθεση του ΝΑΤΟ στο Καλίνινγκραντ, τον ρωσικό θύλακα στη Βαλτική Θάλασσα. Η άσκηση είχε τις ρωσικές δυνάμεις σε αταξία, έως ότου η Μόσχα εκτόξευσε πυρηνικά όπλα στην Πολωνία και τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Πώς μειώνεται ένας πυρηνικός πόλεμος

«Αν όφειλε ο τρόμος του πολέμου να τρέψει τη λογική του ανθρώπου σε κάποια κατεύθυνση, αυτή θα ήταν η τελεσίδικη παραίτηση από τα πυρηνικά όπλα. Όλοι οι άλλοι δρόμοι οδηγούν στους κρατήρες», έγραφε ήδη από το 1984 ο Έλληνας φιλόσοφος Δημήτρης Λιαντίνης στο βιβλίο του Homo Educandus.

Ο πιο πάνω στοχασμός είναι σήμερα πιο επίκαιρος από ποτέ. Επιστήμονες και πολιτικοί επιστήμονες σημειώνουν πως, δεδομένου του εξαιρετικά δύσκολου σεναρίου εξαφάνισης, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα, των πυρηνικών, είναι σημαντικό να δούμε ότι υπάρχουν πρόσθετοι τρόποι που μπορούν να μειώσουν την πιθανότητα να υποστεί ο κόσμος τη φρίκη ενός πυρηνικού Αρμαγεδδώνα. Ακολουθούν ορισμένα βασικά σενάρια όπως τα διατυπώνουν αναλυτές.

Ένας πιο ειρηνικός κόσμος: Πολλές περιοχές του κόσμου, στις οποίες οι πρόγονοί μας έκαναν ανελέητους πολέμους για αμέτρητες γενιές, είναι εξαιρετικά ειρηνικές στην εποχή μας. Η άνοδος της δημοκρατίας, το διεθνές εμπόριο, η διπλωματία και η αλλαγή της πολιτιστικής στάσης ενάντια στην εξύμνηση του πολέμου είναι μερικοί από τους παράγοντες που πιστώνονται γι’ αυτήν την εξέλιξη. Κάνοντας τον κόσμο ένα πιο ειρηνικό μέρος, αυτό θα μειώσει τον κίνδυνο πυρηνικής αντιπαράθεσης. Οι προσπάθειες που μειώνουν την πιθανότητα οποιουδήποτε πολέμου μειώνουν την πιθανότητα πυρηνικού πολέμου.

Πυρηνικές συνθήκες: Αρκετές συνθήκες μη διάδοσης ήταν καθοριστικές για την επίτευξη της μεγάλης μείωσης των πυρηνικών αποθεμάτων. Ωστόσο, βασικές συνθήκες - όπως η Συνθήκη για τις Πυρηνικές Δυνάμεις Μέσου Βεληνεκούς (INF) μεταξύ των ΗΠΑ και της Ρωσίας - έχουν ανασταλεί και θα μπορούσαν να επιτευχθούν πρόσθετες συμφωνίες.

Η Συνθήκη του ΟΗΕ για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Όπλων, η οποία τέθηκε σε ισχύ το 2021, είναι μια πρόσφατη εξέλιξη προς αυτήν την κατεύθυνση.

Μικρότερα πυρηνικά αποθέματα: Η περαιτέρω μείωση των αποθεμάτων θεωρείται σημαντικός και εφικτός στόχος από τους ειδικούς. Θεωρείται εφικτός, επειδή τα μικρότερα αποθέματα θα εξακολουθούσαν να παρέχουν τα αποτρεπτικά οφέλη από τα πυρηνικά όπλα. Και είναι σημαντικό, καθώς μειώνει τον κίνδυνο ατυχημάτων και την πιθανότητα ένας πιθανός πυρηνικός πόλεμος να βάλει τέλος στον πολιτισμό μας.

Καλύτερη παρακολούθηση, καλύτερος έλεγχος: Ο κίνδυνος μπορεί να μειωθεί περαιτέρω με προσπάθειες για καλύτερο έλεγχο των πυρηνικών όπλων. Ομοίως, καλύτερα συστήματα παρακολούθησης θα μείωναν την πιθανότητα ψευδών συναγερμών.

Συνθήκη για Μη Διάδοση των Πυρηνικών Όπλων (NPT)

Μία από τις πιο επικίνδυνες και εκτεταμένες επιπτώσεις της εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία είναι η ανατροπή της Συνθήκης για τη Μη Διάδοση των Πυρηνικών Όπλων (NPT) - ίσως η πιο κρίσιμη πολυμερής συμφωνία για την επιβίωση της ανθρωπότητας. Όπως σημειώνει το Foreign Affairs, από την πρώτη της επίθεση στην Ουκρανία το 2014, οι ενέργειες της Ρωσίας έχουν θέσει τη λογική της συνθήκης για την αποτροπή της εξάπλωσης των ατομικών όπλων στο περιθώριο. Επειδή η Ουκρανία κάποτε διέθετε πυρηνικά όπλα, αλλά τα εγκατέλειψε όταν εντάχθηκε στην NPT το 1994, η ανανεωμένη επιθετικότητα της Ρωσίας την κάνει να φαίνεται σαν ο σκοπός της συνθήκης είναι ουσιαστικά να κρατήσει τις αδύναμες χώρες ανυπεράσπιστες και λεία των κρατών που διαθέτουν πυρηνικά όπλα. Υπενθυμίζεται ότι ο Ρώσος Πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν στην αρχή του πολέμου ανακοίνωσε ότι είχε θέσει τις πυρηνικές δυνάμεις της χώρας του σε επιφυλακή και εξέπεμψε δυσοίωνες απειλές σε όποιον τολμούσε να μπει εμπόδιο στη Ρωσία.

Σε αυτό το πλαίσιο, το Foreign Policy σημειώνει πως «μεσαίες δυνάμεις που δεν προστατεύονται από μεγαλύτερες συμμαχίες, όπως το ΝΑΤΟ, μπορούν να μάθουν τρία απλά μαθήματα. Πρώτον, είναι καλό να έχουν πυρηνικά όπλα - είτε για να προωθήσουν τα σχέδιά τους σε έδαφος άλλης χώρας είτε για να αποτρέψουν ακριβώς μια τέτοια επίθεση. Δεύτερον, δεν είναι καλό για ένα κράτος να δίνει τα όπλα του. Τρίτον, δεν έχει νόημα να βασιζόμαστε σε συνθήκες, μνημόνια, διαβεβαιώσεις και άλλες δηλώσεις - ακόμα κι αν έχουν επικυρωθεί πλήρως, νομικά δεσμευτικές και υποστηρίζονται από τις κυβερνήσεις των πιο ισχυρών χωρών του κόσμου».