Η αντίστροφη περιφορά του σύμπαντος και τα θνητά γένη

Στους διαλόγους που ασχολούνται με την πολιτική φιλοσοφία, ο Πλάτωνας εντάσσει μύθους οι οποίοι αναπαριστούν την κατάσταση του ανθρώπου πριν από τη συγκρότηση της πολιτικής κοινότητας. Μέσα από αυτή τη μέθοδο επιδιώκει να διερευνήσει την αναγκαιότητα της πολιτικής και την προέλευση της δικαιοσύνης. Δύο εμβληματικά παραδείγματα αποτελούν ο μύθος του Κρόνου στον Πολιτικό και ο μύθος της δημιουργίας των ζώων στον Πρωταγόρα.

Οι δύο μύθοι, παρά τις διαφορές τους, φωτίζουν την ίδια θεμελιώδη αλήθεια, ότι ο άνθρωπος, ως ον εκ φύσεως ατελές και ευάλωτο, δεν μπορεί να επιβιώσει ούτε να συγκροτήσει κοινότητα χωρίς τη δικαιοσύνη και την πολιτική τάξη. Στον Πολιτικό η έμφαση δίνεται στην ιστορικοκοσμολογική μετάβαση από τη θεϊκή καθοδήγηση στην ανθρώπινη αυτονομία, ενώ στον Πρωταγόρα στη φυσική ανεπάρκεια του ανθρώπου έναντι των ζώων και στην καθολικότητα της πολιτικής αρετής. Και οι δύο μύθοι, ωστόσο, συγκλίνουν στην ανάδειξη της πολιτικής και της δικαιοσύνης ως θεμελίων της ανθρώπινης επιβίωσης.

Ο μύθος του Κρόνου στον Πολιτικό

Ο μύθος που αφηγείται ο Ξένος από την Ελέα στον Πολιτικό αναφέρεται στην περίφημη αντίστροφη περιφορά του σύμπαντος, η οποία ερμηνεύεται ως εναλλαγή κοσμικών εποχών υπό την κυριαρχία διαφορετικών θεών. Στην εποχή του Κρόνου ο κόσμος κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση και όταν η πορεία αυτή ολοκληρώνεται, το σύμπαν αλλάζει κατεύθυνση και αρχίζει η εποχή του Δία.

Κατά την περίοδο του Κρόνου οι άνθρωποι ζουν κάτω από την άμεση φροντίδα των θεών. Οι ίδιοι οι θεοί κυβερνούν και καθοδηγούν την ανθρώπινη ζωή, όπως οι ποιμένες τα κοπάδια. Η γη αποδίδει μόνη της τους καρπούς της χωρίς καλλιέργεια, τα ζώα προσφέρονται πρόθυμα για τροφή και δεν υπάρχει ανάγκη για εργασία, τέχνες ή τεχνολογία. Οι άνθρωποι ζουν μέσα σε αφθονία, ειρήνη και αρμονία. Ακόμη και ο κύκλος της ζωής είναι διαφορετικός, αφού οι άνθρωποι γεννιούνται ως γέροντες και με την πάροδο του χρόνου ξαναγίνονται νεότεροι, ώσπου να καταλήξουν βρέφη και να εξαφανιστούν αθόρυβα, χωρίς ασθένειες ή βίαιο θάνατο. Η ανατροπή αυτή του βιολογικού κύκλου εντάσσεται στην ευρύτερη αντίστροφη φορά του σύμπαντος.

Όταν όμως το σύμπαν αλλάξει πορεία και εισέλθει στην εποχή του Δία, η θεϊκή καθοδήγηση παύει. Οι θεοί αποσύρονται και οι άνθρωποι αφήνονται να φροντίσουν μόνοι τους για την επιβίωσή τους. Η γη δεν προσφέρει πλέον τα αγαθά της χωρίς κόπο και η εργασία γίνεται αναγκαία, ενώ οι τέχνες και η τεχνολογία πρέπει να επινοηθούν. Η φυσική φθορά και οι ασθένειες επανέρχονται, αφού ο άνθρωπος είναι πλέον θνητός με τον τρόπο που τον γνωρίζουμε σήμερα. Με την απουσία της θεϊκής φροντίδας γεννιέται η ανάγκη της πολιτικής, καθώς οι άνθρωποι πρέπει να συγκροτήσουν κοινωνίες, να θεσπίσουν νόμους και να επιδιώξουν τη δικαιοσύνη μέσω της δικής τους φρόνησης.

Η κοσμική αυτή ανατροπή φανερώνει τον βαθύτερο στόχο του διαλόγου, ο οποίος είναι να δείξει ότι η πολιτική αποτελεί την κατεξοχήν αναγκαία τέχνη όταν ο άνθρωπος παύει να τελεί υπό την άμεση φροντίδα των θεών. Στην εποχή του Κρόνου η θεϊκή παρουσία εξασφάλιζε την αρμονία χωρίς νόμους, ενώ στην εποχή του Δία η ευθύνη για τη διατήρηση της τάξης μεταφέρεται στον ίδιο τον άνθρωπο.

Ο μύθος της δημιουργίας των ζώων στον Πρωταγόρα

Στον Πρωταγόρα ο σοφιστής αφηγείται έναν μύθο προκειμένου να αποδείξει ότι η πολιτική αρετή μπορεί να διδαχθεί και μάλιστα ότι είναι καθολική. Σύμφωνα με τον μύθο, υπήρξε κάποτε μια εποχή όπου υπήρχε ο κόσμος αλλά όχι τα θνητά γένη. Έτσι, οι θεοί αποφασίζουν να δημιουργήσουν τα ζώα και τον άνθρωπο από τα σπλάχνα της γης. Ο Δίας αναθέτει στον Επιμηθέα και τον Προμηθέα την αποστολή να μοιράσουν σε κάθε είδος τις ιδιότητες που θα εξασφάλιζαν την επιβίωσή του.

Ο Επιμηθέας αναλαμβάνει πρώτος την κατανομή και μοιράζει στα ζώα τις ιδιότητες που εξασφαλίζουν την επιβίωσή τους, όπως δύναμη, ταχύτητα, φυσικά όπλα ή αμυντικούς μηχανισμούς, φροντίζοντας να διατηρείται η ισορροπία ανάμεσα στα είδη. Όταν όμως έρχεται η σειρά του ανθρώπου, τα εφόδια έχουν εξαντληθεί και το ανθρώπινο γένος μένει γυμνό, άοπλο και αδύναμο.

Ο Προμηθέας, βλέποντας την αδυναμία του ανθρώπου, ανεβαίνει στον Όλυμπο και κλέβει από τον Ήφαιστο τη φωτιά και από την Αθηνά Εργάνη την έντεχνη σοφία. Χάρη σε αυτά, οι άνθρωποι αρχίζουν να κατασκευάζουν εργαλεία, να ντύνονται, να χτίζουν κατοικίες και να αναπτύσσουν τον πολιτισμό. Ωστόσο, οι τέχνες και η τεχνολογία δεν αρκούν για την κοινωνική συμβίωση. Οι άνθρωποι, ζώντας χωρίς θεσμούς, στρέφονται ο ένας εναντίον του άλλου και καταστρέφονται από τις συγκρούσεις.

Αντιλαμβανόμενος την απειλή αφανισμού του ανθρώπινου γένους, ο Δίας αποφασίζει να δώσει στους ανθρώπους δύο νέα δώρα, την αἰδῶ και τη δίκη. Αυτές οι ιδιότητες δεν δίνονται, όπως οι άλλες τεχνικές δεξιότητες, σε λίγους ειδικούς, αλλά μοιράζονται σε όλους ανεξαιρέτως. Χωρίς την καθολική συμμετοχή σε αυτές, δεν θα μπορούσε να υπάρξει η πόλις. Ο Δίας ορίζει ακόμη ότι όποιος δεν μετέχει σε αἰδῶ και δίκη πρέπει να τιμωρείται αυστηρά, καθώς είναι επικίνδυνος για την κοινωνία.

Ο μύθος φανερώνει ότι ο άνθρωπος, ως ον εκ φύσεως ανεπαρκές, σώζεται κυρίως μέσω της πολιτικής αρετής, η οποία θεμελιώνεται στην καθολική συμμετοχή στη δικαιοσύνη και στον σεβασμό.

Σύνδεση των μύθων

Η σύγκριση των δύο μύθων αναδεικνύει την κοινή τους φιλοσοφική θέση, ότι η δικαιοσύνη και η πολιτική αποτελούν αναγκαίες προϋποθέσεις της ανθρώπινης κοινότητας. Και στις δύο αφηγήσεις ο άνθρωπος εμφανίζεται ως ον ανεπαρκές, είτε λόγω της απουσίας θεϊκής φροντίδας είτε λόγω της φυσικής του γύμνιας, και χρειάζεται την πολιτική αρετή για να επιβιώσει συλλογικά.

Στον Πολιτικό η πολιτική προκύπτει ως αναγκαιότητα από τη στιγμή που αποσύρεται η θεϊκή καθοδήγηση. Οι άνθρωποι καλούνται να συγκροτήσουν μόνοι τους κοινωνίες, νόμους και τάξη. Η πολιτική αναδεικνύεται έτσι ως η θεμελιώδης τέχνη της συλλογικής ζωής, που απαιτεί φρόνηση και μέριμνα, ώστε να αναπληρωθεί η χαμένη θεϊκή αρμονία.

Στον Πρωταγόρα ο Δίας χαρίζει στους ανθρώπους την αἰδῶ και τη δίκη, που αποτελούν τα θεμέλια της πολιτικής αρετής και καθιστούν δυνατή την κοινωνική συμβίωση. Ο μύθος τονίζει ότι η πολιτική δεν μπορεί να περιορίζεται σε λίγους ειδικούς, αφού η συμμετοχή όλων είναι όρος ύπαρξης της πόλης. Αν οι άνθρωποι παραβλέψουν τη δικαιοσύνη ή την αἰδῶ, η κοινωνία οδηγείται στην αναρχία και την καταστροφή.

Η κοινή αυτή φιλοσοφική θέση σηματοδοτεί το πέρασμα από μια προ-πολιτική κατάσταση, όπου η τάξη ήταν είτε αυτόματη είτε εξασφαλισμένη από τους θεούς, σε μια νέα μορφή οργάνωσης που στηρίζεται σε θεσμούς και νόμους. Ο νόμος εμφανίζεται πλέον ως έντεχνη και συλλογική απάντηση των ανθρώπων στην ανάγκη για αυτοσυντήρηση και συμβίωση.

Έτσι, και οι δύο μύθοι συγκλίνουν στην ίδια θεμελιώδη διαπίστωση, ότι ούτε η αφθονία ούτε η τεχνική επάρκεια αρκούν χωρίς δικαιοσύνη και πολιτική οργάνωση. Η πολιτική αναδεικνύεται ως η κατεξοχήν ανθρώπινη απάντηση στην αδυναμία του ανθρώπου, είτε αυτή προκύπτει από την απουσία των θεών είτε από τη φυσική του γύμνια.

Αθανάσιος Στυλιανού
*Δικηγόρος
astylianou@stylianoullc.com