28η Οκτωβρίου: Το «Όχι» που έγινε σύμβολο αντίστασης

Ογδόντα έξι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από το ιστορικό «Όχι» της 28ης Οκτωβρίου 1940, την άρνηση που σηματοδότησε την είσοδο της Ελλάδας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου. Η επέτειος τιμά την αντίσταση απέναντι στις αξιώσεις της φασιστικής Ιταλίας και έναν αγώνα που παραμένει σημείο αναφοράς για τον Ελληνισμό.

Στην Κύπρο, η μνήμη εκείνης της αντίστασης αποκτά ιδιαίτερο βάρος. Πενήντα δύο χρόνια μετά την τουρκική εισβολή του 1974, η συνεχιζόμενη κατοχή κρατά ανοιχτό το ζήτημα της ελευθερίας, της κυριαρχίας και της αποκατάστασης των δικαιωμάτων του κυπριακού λαού. Η σύνδεση του Έπους του ’40 με το Κυπριακό έχει αποτυπωθεί επανειλημμένα στον πολιτικό λόγο, με διαφορετικές προσεγγίσεις ως προς τη λύση και τη στρατηγική για την επίτευξή της.

Χαρακτηριστικές είναι οι διακηρύξεις που είχαν εκδώσει κόμματα και πολιτικοί σχηματισμοί το 2015, κατά την 75η επέτειο του «Όχι». Η αναδρομή σε εκείνες τις τοποθετήσεις αναδεικνύει τόσο τις κοινές αναφορές στην αντίσταση και την ελευθερία όσο και τις διαφορετικές πολιτικές αναγνώσεις των διδαγμάτων του 1940.

Το τελεσίγραφο στις τρεις τα ξημερώματα

Η ιστορική αφετηρία βρίσκεται στη Δευτέρα, 28 Οκτωβρίου 1940. Στις 3:00 τα ξημερώματα, ο Ιταλός Πρέσβης στην Αθήνα, Εμμανουέλε Γκράτσι, επέδωσε στον τότε Πρωθυπουργό Ιωάννη Μεταξά, στην κατοικία του στην Κηφισιά, το τελεσίγραφο της ιταλικής κυβέρνησης.

Η Ρώμη απαιτούσε να επιτραπεί η ελεύθερη διέλευση των στρατευμάτων της και η κατάληψη στρατηγικών σημείων της ελληνικής επικράτειας. Ζητούσε, επίσης, από την ελληνική κυβέρνηση να δώσει τις αναγκαίες εντολές ώστε να μην προβληθεί αντίσταση, προειδοποιώντας ότι διαφορετικά θα χρησιμοποιούσε ένοπλη βία.

Η απάντηση του Μεταξά δόθηκε στα γαλλικά: «Alors, c’est la guerre» — «Λοιπόν, αυτό σημαίνει πόλεμο». Η απόρριψη των ιταλικών απαιτήσεων πέρασε στην ιστορία με μία λέξη: «Όχι».

Ακολούθησε η ιταλική επίθεση και η έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου. Η 28η Οκτωβρίου καθιερώθηκε ως εθνική επέτειος στην Ελλάδα και την Κύπρο, ενώ τιμάται και από τις ελληνικές κοινότητες του εξωτερικού.

Η ελευθερία ως κοινό σημείο αναφοράς

Στις διακηρύξεις του 2015, η υπεράσπιση της ελευθερίας αποτελούσε τον βασικό συνδετικό κρίκο ανάμεσα στο 1940 και την Κύπρο. Τα κόμματα αναγνώριζαν στην ελληνική αντίσταση ένα παράδειγμα που ξεπερνούσε τα όρια της ιστορικής μνήμης, συνδέοντάς το με τις εκκρεμότητες και τις διεκδικήσεις του κυπριακού Ελληνισμού.

Ο ΔΗΣΥ είχε αναδείξει τη συμβολή της Ελλάδας στον αγώνα κατά του ναζιστικού ολοκληρωτισμού, τονίζοντας ότι η ιστορική αυτή προσφορά έπρεπε να αξιοποιηθεί και ως οδηγός πολιτικής συμπεριφοράς απέναντι στις απειλές.

Στην προσέγγισή του, το ζητούμενο ήταν η μετατροπή της ιστορικής παρακαταθήκης σε συνείδηση, δράση και υπεύθυνη πολιτική στάση. Συνέδεε, παράλληλα, τον αγώνα του κυπριακού Ελληνισμού με τα δικαιώματα για τα οποία είχε πολεμήσει ο ελληνικός λαός κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Το ΑΚΕΛ είχε δώσει έμφαση στον αντιφασιστικό χαρακτήρα της επετείου. Χαρακτήριζε την 28η Οκτωβρίου φωτεινό ορόσημο για τον ελληνικό λαό και την πάλη της ανθρωπότητας ενάντια στον φασισμό και τον ναζισμό, υπογραμμίζοντας ότι η ελληνική αντίσταση έστειλε το μήνυμα πως οι δυνάμεις αυτές δεν ήταν αήττητες.

Μεταφέροντας το δίδαγμα στην Κύπρο, προέτασσε την ενότητα και τη συνέχιση του αγώνα για ελευθερία, με συνέπεια στις αρχές λύσης και στον στρατηγικό στόχο της Διζωνικής Δικοινοτικής Ομοσπονδίας.

Τα όρια των υποχωρήσεων

Ιδιαίτερο βάρος στην υπεράσπιση της Κυπριακής Δημοκρατίας και στους κινδύνους μιας κακής λύσης είχε δώσει το ΔΗΚΟ. Στη διακήρυξή του υποστήριζε ότι η επέτειος υπενθύμιζε την υποχρέωση διαφύλαξης της ελευθερίας και της δημοκρατίας, ιδανικών για τα οποία είχαν γίνει μεγάλες θυσίες.

Το κόμμα παρουσίαζε το «Όχι» ως απάντηση όταν απειλούνται το Έθνος και το κράτος, καλώντας όσους ήταν διατεθειμένοι να αποδεχθούν μια επιζήμια διευθέτηση να αντλήσουν διδάγματα από την ιστορική εμπειρία.

Η ΕΔΕΚ, από την πλευρά της, είχε συνδέσει την επέτειο με την ευθύνη κατανόησης των διαχρονικών μηνυμάτων του 1940. Με αναφορά στην ημικατεχόμενη Κύπρο και στις οικονομικές και κοινωνικές δυσκολίες εκείνης της περιόδου, προέτασσε την αξιοπρέπεια και τον πατριωτισμό ως στοιχεία της πορείας του τόπου. Η διακήρυξή της κατέληγε με την ευχή «Καλή Λευτεριά».

Λύση με δικαιώματα για όλους

Στη δημοκρατική διάσταση μιας λύσης του Κυπριακού είχε επικεντρωθεί η τότε Συμμαχία Πολιτών. Αντιμετώπιζε την επέτειο ως υπενθύμιση του αγώνα για την προάσπιση της δημοκρατίας και τον σεβασμό της ελευθερίας κρατών και λαών.

Στη δική της τοποθέτηση, μια δίκαιη λύση όφειλε να διασφαλίζει τη συνέχεια της Κυπριακής Δημοκρατίας, τις δημοκρατικές ελευθερίες και τα ανθρώπινα δικαιώματα, χωρίς φυλετικές ή άλλες διακρίσεις.

Έθετε, μάλιστα, ειδικά το ζήτημα των δικαιωμάτων των Ελληνοκυπρίων που θα διέμεναν στο τουρκοκυπριακό συνιστών κράτος και των Τουρκοκυπρίων που θα διέμεναν στο ελληνοκυπριακό. Η στέρηση δικαιωμάτων ή ελευθεριών λόγω της κοινότητας στην οποία ανήκει ένας πολίτης παρουσιαζόταν ως κατάφωρη παραβίαση της δημοκρατίας.

Το Κίνημα Οικολόγων είχε υπογραμμίσει ότι η ελευθερία και η δημοκρατία απαιτούν θυσίες, αγώνα και συνεχή προσπάθεια. Καλούσε τον Ελληνισμό της Κύπρου να αντλήσει παραδείγματα από το 1940, αλλά και να προβληματιστεί για τις ευθύνες του παρόντος.

Σε ό,τι αφορούσε το Κυπριακό, υποστήριζε έναν συνεχή και διεκδικητικό αγώνα ενάντια στα κατοχικά δεδομένα, με στόχο μια δίκαιη και βιώσιμη λύση, στηριγμένη στις αρχές του Διεθνούς Δικαίου και της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η έμφαση στη διεκδίκηση

Το τότε ΕΥΡΩΚΟ είχε υιοθετήσει μια ιδιαίτερα έντονη διατύπωση για την τουρκική πολιτική. Υποστήριζε ότι ο επεκτατισμός δεν αντιμετωπίζεται με ευχολόγια, υποχωρήσεις ή εκπτώσεις από δικαιώματα και θέσεις αρχών, αλλά με ενότητα, αντίσταση και αγώνα.

Στη διακήρυξή του κατηγορούσε την Άγκυρα για απουσία διάθεσης ουσιαστικής συνεργασίας προς μια ευρωπαϊκή και δημοκρατική λύση. Αντιπαρέβαλλε την ανάγκη συλλογικότητας, διεκδίκησης και προσήλωσης στην απελευθέρωση, καλώντας Κύπρο και Ελλάδα να ενεργήσουν από κοινού απέναντι στον κίνδυνο κατάργησης της Κυπριακής Δημοκρατίας και δημιουργίας δύο ισότιμων εθνικών κρατών.

Η μνήμη και το σημερινό διακύβευμα

Οι διακηρύξεις εκείνης της περιόδου αποτυπώνουν διαφορετικές αντιλήψεις για την πορεία επίλυσης του Κυπριακού. Κοινή τους αφετηρία, ωστόσο, ήταν η σύνδεση της 28ης Οκτωβρίου με την υπεράσπιση της ελευθερίας και την απόρριψη της επιβολής διά της ισχύος.

Σήμερα, 86 χρόνια μετά το «Όχι», η ιστορική επέτειος συναντά μια Κύπρο που εξακολουθεί να βιώνει τις συνέπειες της εισβολής και της κατοχής. Η τιμή προς όσους αντιστάθηκαν το 1940 συνοδεύεται από το διαρκές ερώτημα πώς η μνήμη, η ενότητα και η προσήλωση στις αρχές μπορούν να υπηρετήσουν τον αγώνα για ελευθερία και μια δίκαιη λύση.