Γιατί καίγεται η Ευρώπη

Οι νέοι βγήκαν ξανά στους δρόμους. Στο Παρίσι καίνε τα ίδια τους τα σχολεία. Στη Μαδρίτη διαδηλώνουν για τη στέγη. Στις Βρυξέλλες οργίζονται για τις περικοπές. Κρατούν παλαιστινιακές σημαίες, γεμίζουν τις λεωφόρους με αναμμένα σκουπίδια, συγκρούονται με την Aστυνομία, και μας λένε ότι το κάνουν για την παιδεία και για το μέλλον τους. Ο Νάιαλ Φέργκιουσον, στο Free Press, υποστηρίζει ότι έχουν το σωστό ένστικτο και τον λάθος εχθρό. Έχει δίκιο.

Ας πούμε πρώτα τι δεν είναι αυτό. Δεν είναι η δεύτερη κρίση της Ευρωζώνης. Η πρώτη ξεκίνησε το 2009 από το ελληνικό χρέος και απλώθηκε παντού. Τώρα υπάρχει γαλλική δημοσιονομική κρίση, που μπορεί επίσης να απλωθεί, όμως η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα έμαθε το μάθημά της το 2011 και το 2012. Ο Μάριο Ντράγκι υποσχέθηκε να κάνει ό,τι χρειαστεί για να σώσει το ευρώ, και τα εργαλεία υπάρχουν. Άρα δεν είναι χρηματοπιστωτικός πανικός, αλλά πολλές πολιτικές κρίσεις μαζί.

Κοιτάξτε το ημερολόγιο. Η Γαλλία εκλέγει Πρόεδρο στις 18 Απριλίου, και η Μαρίν Λε Πεν ίσως κερδίσει επιτέλους με την τέταρτη προσπάθεια. Στην Ισπανία ο σοσιαλιστής Πέδρο Σάντσεθ προκήρυξε εκλογές για τις 29 Νοεμβρίου και μάλλον θα χάσει. Στη Γερμανία ο καγκελάριος Μερτς παραπαίει, ενώ η ακροδεξιά AfD κερδίζει τη μία περιφέρεια μετά την άλλη. Στην Ιταλία η Τζόρτζια Μελόνι βλέπει τους δικούς της ψηφοφόρους να φεύγουν προς έναν φανερά φασιστικό σχηματισμό. Το έδαφος υποχωρεί κάτω από κάθε κυβέρνηση της Ευρώπης την ίδια στιγμή.

Οι αναμμένοι κάδοι είναι ο αντιπερισπασμός. Οι απόηχοι του 1789, του 1848, του 1871 και του 1968 είναι δελεαστικοί, όμως η αλήθεια του 2026 είναι σχεδόν η αντίστροφη. Στις παλιές επαναστάσεις οι νέοι ήταν πολλοί και τράνταζαν την τάξη. Σήμερα οι νέοι είναι λίγοι, και χάνουν. Νιώθουν ότι τους ληστεύουν. Δεν ξέρουν ποιος.

Να η απάντηση. Δεν είναι ο Τραμπ. Δεν είναι ο Νετανιάχου. Δεν είναι ο μετανάστης, ούτε ο δισεκατομμυριούχος. Είναι οι παππούδες τους.

Ο πόλεμος που εξαπέλυσαν ο Τραμπ και ο Νετανιάχου κατά του Ιράν στο τέλος Φεβρουαρίου συνεχίζεται μετά από εφτά μήνες. Οι Χούθι χτύπησαν τον αγωγό της Σαουδικής Αραβίας, και η Φρουρά της Επανάστασης μπορεί ακόμη να πνίξει τα στενά. Το αποτέλεσμα είναι ένα πετρελαϊκό σοκ, αληθινό αλλά ηπιότερο από εκείνα του 1973 και του 1979. Το κρίσιμο είναι ότι τα επιτόκια γύρισαν εκεί που ήταν πριν από την κατάρρευση του 2008.

Τώρα οι αριθμοί. Η Γαλλία δανειζόταν δεκαετώς με 3,22% πριν από τον πόλεμο. Την Παρασκευή το επιτόκιο ήταν 4,87%. Αύξηση πάνω από μιάμιση μονάδα, δηλαδή το κόστος δανεισμού ανέβηκε κατά το ήμισυ. Είναι σοβαρό όταν το χρέος φτάνει ήδη το 119% του προϊόντος. Αν η παράλυτη Εθνοσυνέλευση δεν ψηφίσει προϋπολογισμό, το έλλειμμα του 2027 θα αγγίξει το 6,5%.

Κάποιος θα πει ότι τα επιτόκια ανέβηκαν παντού. Το αμερικανικό δεκαετές ξεπέρασε το 5% την Παρασκευή, πιο ψηλά από το γαλλικό, και το έλλειμμα θα είναι περίπου ίδιο. Η διαφορά είναι η ανάπτυξη. Η Αμερική τρέχει με 6,3% ονομαστικά, η Γαλλία με 1,9%. Όταν η ανάπτυξη νικά το επιτόκιο, επιβιώνεις. Όταν συμβαίνει το αντίθετο, πηγαίνεις στα βράχια. Στη λάθος πλευρά βρίσκονται η Γαλλία, η Ιταλία και η Βρετανία.

Τι πήγε στραβά; Εδώ μπαίνουν η γιαγιά και ο παππούς. Η κρίση είναι στη ρίζα της κρίσης των γενεών, που την χειροτερεύει το αντανακλαστικό να δανείζεσαι και να ξοδεύεις σε κάθε αναποδιά. Τα κράτη πρόνοιας της Ευρώπης σχεδιάστηκαν για οικογένειες με δύο και τρία παιδιά και προσδόκιμο ζωής 62 ετών. Τώρα έχουν ένα παιδί και προσδόκιμο 79. Από το 1960 η αναλογία των ηλικιωμένων προς τους εργαζόμενους διπλασιάστηκε. Η γονιμότητα έπεσε από 3,3 σε 1,5.

Η νεότητα μετρά λιγότερο από άλλοτε. Η ηλικία που επαναστατεί, από 15 ως 24, ήταν το 16% της Γαλλίας το 1968. Σήμερα είναι 12%. Στη Νότια Κορέα έπεσε κάτω από 10%. Στην Ινδία ανέβηκε, γι’ αυτό εκεί τα φοιτητικά κινήματα ρίχνουν κυβερνήσεις, ενώ στη Γαλλία μετακινούν σκουπίδια.

Ο ένοχος δεν είναι η σύνταξη που επινόησε ο Μπίσμαρκ το 1889. Οι περισσότερες χώρες συγκράτησαν το κόστος των συντάξεων. Το πραγματικό βάρος είναι η περίθαλψη των γερασμένων όταν αρρωσταίνουν. Η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή βλέπει τις δαπάνες γήρανσης να φτάνουν το ένα τέταρτο του προϊόντος ώς το 2070, και πολύ υψηλότερα αν ξεφύγει το κόστος υγείας.

Η συνήθεια από κάτω είναι απλή. Οι πολιτικοί δωροδοκούν τους γέρους, γιατί είναι πολλοί και ψηφίζουν. Οι δαπάνες για τους άνω των 65 ανέβηκαν κατά δυόμισι μονάδες στη Βρετανία από το 2000 και σχεδόν τρεις στη Γαλλία. Συμφέρει πλέον να είσαι συνταξιούχος παρά εργαζόμενος. Όταν ο Μακρόν θέλησε να ανεβάσει τα όρια ηλικίας, ακούστηκε ξανά το «στα όπλα πολίτες», και έπεσαν δύο κυβερνήσεις.

Και η Αμερική τα ίδια. Το ένα τρίτο της επιδείνωσης του ελλείμματος από το 2007 οφείλεται στη γήρανση. Ο πλούτος αυξήθηκε 37% για τους άνω των 75 και έπεσε 23% για τους κάτω των 35. Οι υπερήλικες είναι η πλουσιότερη ομάδα, και ένας από αυτούς κάθεται στον Λευκό Οίκο. Ο κόσμος ανήκει στους μπούμερ. Οι νέοι απλώς τον νοικιάζουν.

Η τραγωδία είναι ότι η Ευρώπη δεν τολμά καν να πει τη φράση που θα την σώσει. Κανείς δεν λέει ότι πρέπει να μεταρρυθμίσουμε τα προνόμια των γερασμένων για να μη χρεοκοπήσουμε. Η Αριστερά προσφέρει σοσιαλισμό και κατηγορεί τον δισεκατομμυριούχο. Η Δεξιά προσφέρει εθνικοσοσιαλισμό και κατηγορεί τον μετανάστη. Στα άκρα συναντιούνται, και πάντα φταίει το Ισραήλ. Τίποτα από αυτά δεν αγγίζει το πρόβλημα.

Έτσι τίποτα δεν θα αλλάξει. Δεν υπάρχει Ευρωπαίος Μιλέι να περικόψει το κράτος για να ελευθερώσει τους νέους. Το ευρώ θα αδυνατίσει, ο πληθωρισμός θα γυρίσει, τα επιτόκια θα ανέβουν. Η άμυνα θα πεινάσει ενώ τα ρωσικά drones πλησιάζουν, εν μέρει επειδή τόσα αμυντικά χρήματα πηγαίνουν στις συντάξεις αποστράτων. Οι νέοι θα κάψουν κι άλλα, κι αν όχι τα σχολεία τους, τότε ξενοδοχεία προσφύγων και συναγωγές, καθώς όλο και περισσότεροι στρέφονται στην ακροδεξιά.

Ο Χάγιεκ κάποτε προέβλεψε ότι μια γενιά που ζει εξαναγκάζοντας τους νέους θα καταλήξει στην εγκατάλειψη. Έκανε λάθος. Στην Ευρώπη οι γέροι κέρδισαν ολοκληρωτικά τον πόλεμο των γενεών. Αυτό που βλέπουμε στους δρόμους δεν είναι επανάσταση. Είναι το τελευταίο τίναγμα ενός ονείρου.

*Επίκουρος Καθηγητής Νομικής στο Λονδίνο με εξειδίκευση στα Ανθρώπινα Δικαιώματα, Δημόσιο Διεθνές Δίκαιο και Φιλοσοφία Δικαίου