Ήρωας γεννιέσαι, δεν γίνεσαι
Κυριάκος Μάτσης: Η αξία της θυσίας του φωτίζεται μέσα από τον τρόπο με τον οποίο έζησε.
Υπάρχουν επέτειοι που μας επιστρέφουν σε μια συγκεκριμένη ημερομηνία της Ιστορίας. Η 19η Νοεμβρίου 1958 είναι μία από αυτές. Στο Δίκωμο, ο Κυριάκος Μάτσης περνά στην αθανασία, σε ηλικία μόλις 32 ετών, επιλέγοντας να υπερασπιστεί μέχρι τέλους την ελευθερία και τις αρχές του. Εξήντα οκτώ χρόνια μετά, η μνήμη του παραμένει άρρηκτα συνδεδεμένη με την τελευταία του μάχη. Ωστόσο, το πραγματικό μέγεθος της προσωπικότητάς του αναδεικνύεται όταν κοιτάξουμε πέρα από εκείνη τη νύχτα. Όταν γνωρίσουμε τον άνθρωπο που έζησε πριν γίνει σύμβολο.
Ήρωας γεννιέσαι, δεν γίνεσαι και στην περίπτωση του Κυριάκου Μάτση, ο ηρωισμός είχε ήδη διαμορφωθεί μέσα από μια ολόκληρη πορεία: από τις ρίζες του στο Παλαιχώρι και τις σπουδές του στην Αμμόχωστο, μέχρι τις πνευματικές αναζητήσεις της Θεσσαλονίκης, την κοινωνική του δράση και την αταλάντευτη προσήλωσή του στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Γεννημένος στις 23 Ιανουαρίου 1926 στο Παλαιχώρι, σε αγροτική οικογένεια, γνώρισε από παιδί τον μόχθο της κυπριακής υπαίθρου και τις δυσκολίες των ανθρώπων της. Στα δεκατρία του χρόνια απομακρύνθηκε από την οικογένειά του για να συνεχίσει τη μόρφωσή του στο Ελληνικό Γυμνάσιο Αμμοχώστου, το οποίο, εξαιτίας του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, είχε μεταστεγαστεί στο Τρίκωμο. Η αγάπη για τη γνώση, η εθνική συνείδηση και η κοινωνική ευαισθησία συνυπήρχαν ήδη στα νεανικά του γραπτά.
Τον Οκτώβριο του 1946 εισήχθη στη Γεωπονική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Εκεί, παράλληλα με τις σπουδές του, καλλιέργησε έναν ιδιαίτερα γόνιμο πνευματικό κόσμο. Μελετούσε φιλοσοφία, Ιστορία και λογοτεχνία, κρατούσε ημερολόγια, συνομιλούσε μέσα από τις σημειώσεις του με μεγάλους στοχαστές και υποβαλλόταν σε αυστηρή αυτοκριτική. Η αλήθεια, η εντιμότητα, η παιδεία και η κοινωνική δικαιοσύνη αποτελούσαν σταθερούς άξονες της σκέψης του.
Ο Μάτσης καταζητούμενος.
«Αγωνίζομαι για τον λαό, τον βλέπω αμόρφωτο και θέλω να τον μορφώσω. Τον βλέπω αδικημένο και θέλω να τον δικαιώσω», έγραφε. Για τον Μάτση, η μόρφωση είχε ουσιαστικό νόημα όταν μετατρεπόταν σε προσφορά προς τον άνθρωπο και την κοινωνία. Η προσωπική καλλιέργεια δεν ήταν αυτοσκοπός· ήταν ευθύνη.
Αυτές οι αρχές αποτυπώνονταν και στην καθημερινή του συμπεριφορά. Μια μαρτυρία του συμφοιτητή του Σταύρου Παπά διασώζει ένα περιστατικό που φωτίζει με μοναδικό τρόπο τον χαρακτήρα του. Όταν ένας άρρωστος φοιτητής χρειάστηκε κλινοσκεπάσματα, ο Κυριάκος τού παραχώρησε όλα τα δικά του. Ο ίδιος έμεινε ξάγρυπνος, αδυνατώντας να κοιμηθεί από το ψύχος. Το επόμενο πρωί, ωστόσο, παρουσιάστηκε κανονικά στις παραδόσεις. Μια απλή πράξη αλληλεγγύης, μα αποκαλυπτική για τον άνθρωπο που έβαζε την ανάγκη του άλλου πάνω από τη δική του άνεση.
Το ίδιο ήθος φανερώνεται και σε μια άλλη, λιγότερο γνωστή πτυχή της ζωής του. Το 1948, όταν ο συμφοιτητής του Γιάννης Δρουσιώτης, με διαφορετικές πολιτικές πεποιθήσεις, βρέθηκε αντιμέτωπος με τη δικαιοσύνη και τον κίνδυνο απέλασης, ο Μάτσης στάθηκε στο πλευρό του και τον υπερασπίστηκε. Στο ημερολόγιό του κατέγραψε μια θέση που αποκαλύπτει το εύρος της σκέψης του: «Έμαθα στη ζωή ν’ αγαπώ, να εκτιμώ τους ιδεολόγους αγωνιστές που ξέρουν ν’ αγωνιστούν για ένα ιδανικό, αδιάφορο ποιο είναι αυτό, αρκεί να το πιστεύουν».
Η στάση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Η ιδεολογική διαφωνία δεν ακύρωνε για εκείνον την ανθρώπινη αξιοπρέπεια ούτε τον σεβασμό προς την ειλικρινή πίστη ενός άλλου ανθρώπου. Η δικαιοσύνη και η ανθρωπιά αποτελούσαν αξίες που υπερέβαιναν τις παρατάξεις.
Αργότερα, στα κρατητήρια της Κοκκινοτριμιθιάς, η ίδια διάθεση προσφοράς εκφράστηκε με διαφορετικό τρόπο. Ο Μάτσης οργάνωσε σχολείο για τους νεότερους κρατουμένους και δημιούργησε βιβλιοθήκη, μετατρέποντας τον χώρο της κράτησης σε τόπο μάθησης και πνευματικής καλλιέργειας. Ακόμη και μέσα στις συνθήκες της αιχμαλωσίας, η παιδεία παρέμενε γι’ αυτόν πράξη ελευθερίας.
Σε ηλικία τριών ετών με τους γονείς και τ' αδέλφια του.
Η πίστη του στις αρχές του δοκιμάστηκε και από την πρόταση του Βρετανού κυβερνήτη Χάρντινγκ. Η προσφορά πεντακοσίων χιλιάδων λιρών, γης στην Αυστραλία ή τη Νέα Ζηλανδία και εγγυήσεων ασφαλείας, με αντάλλαγμα πληροφορίες για τον Διγενή, έλαβε μια απάντηση που συμπύκνωνε ολόκληρη την ηθική του συγκρότηση: «Εξοχότατε, λυπούμαι, γιατί δεν έχετε αντιληφθεί με ποιον συνομιλείτε. Πρέπει να ξέρετε ότι εμείς “ου περί χρημάτων τον αγώνα ποιούμεθα, αλλά περί αρετής”».
Αυτή η φράση δεν ήταν μια εντυπωσιακή απάντηση της στιγμής. Ήταν η φυσική έκφραση ενός ανθρώπου που είχε ήδη ορίσει το προσωπικό του μέτρο. Είχε σπουδάσει, είχε προοπτικές, όνειρα και τη δυνατότητα να ακολουθήσει μια διαφορετική ζωή. Επέλεξε, όμως, να θέσει τις γνώσεις και τις δυνάμεις του στην υπηρεσία της πατρίδας και του αγώνα της ΕΟΚΑ.
Τη νύχτα της 19ης Νοεμβρίου 1958, όταν οι βρετανικές δυνάμεις περικύκλωσαν το κρησφύγετό του στο Δίκωμο, ο Μάτσης διέταξε τους δύο συναγωνιστές του να παραδοθούν. Για τον ίδιο είχε ήδη πάρει την απόφασή του. «Αν θα βγω, θα βγω πυροβολώντας», ήταν η φράση με την οποία σφράγισε την πορεία του. Η τελευταία του πράξη έφερε την ίδια συνέπεια που χαρακτήριζε κάθε προηγούμενη επιλογή του.
Μελέτη στο Παλαιχώρι.
Ίσως, τελικά, εκεί βρίσκεται το ουσιαστικότερο μήνυμα της ζωής του. Ο Κυριάκος Μάτσης δεν έγινε ήρωας τη νύχτα που έπεσε στο Δίκωμο. Είχε ήδη διαμορφώσει τον χαρακτήρα του μέσα από τη μελέτη, την αυτοπειθαρχία, την προσφορά, την αλληλεγγύη, την υπεράσπιση της δικαιοσύνης και την αφοσίωση στην αλήθεια. Η θυσία του ήταν η κορύφωση μιας ζωής που είχε ως σταθερό προσανατολισμό την αρετή.
Εξήντα οκτώ χρόνια μετά, αξίζει να θυμόμαστε τον Κυριάκο Μάτση ολόκληρο. Τον φοιτητή που μελετούσε φιλοσοφία, τον νέο που παραχωρούσε τα σκεπάσματά του σε έναν άρρωστο συμφοιτητή, τον άνθρωπο που υπερασπιζόταν έναν ιδεολογικό αντίπαλο, τον κρατούμενο που δίδασκε τους νεότερους, τον αγωνιστή που απέρριψε τον πλούτο και την προσωπική ασφάλεια. Γιατί η ιστορία του δεν περιορίζεται στην τελευταία του μάχη. Βρίσκεται σε κάθε επιλογή που έκανε όσο ζούσε. Και αυτή ακριβώς η ζωή είναι που δίνει στη θυσία του το βαθύτερο νόημά της.
*Διδάκτωρ Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας
Πανεπιστήμιο Κύπρου