Κύπρος: Πρωταθλήτρια στην ανάπτυξη, ουραγός στην αναπηρία

Η Κύπρος καταγράφει από τις υψηλότερες επιδόσεις ανάπτυξης στην ΕΕ, όμως στις παροχές αναπηρίας βρίσκεται στον πάτο -δεύτερο χαμηλότερο, πάνω μόνο από τη Μάλτα- και το χαμηλότερο μερίδιο επί των κοινωνικών παροχών. Το αποτέλεσμα φαίνεται στους δείκτες: 31% των ατόμων με αναπηρία κινδυνεύουν από φτώχια ή κοινωνικό αποκλεισμό, έναντι 13,3% όσων δεν έχουν περιορισμούς.
Η κυπριακή οικονομία «γράφει» θετικούς τίτλους στην Ευρώπη: στο τέλος του 2025 η ετήσια αύξηση του ΑΕΠ καταγράφηκε στο 4,5%, από τις υψηλότερες στην ΕΕ (στο ίδιο «flash» ήταν δεύτερη, πίσω από την Ιρλανδία, μεταξύ των χωρών με διαθέσιμα στοιχεία). Την ίδια ώρα, όμως, η κοινωνική πολιτική για την αναπηρία μοιάζει να κινείται σε άλλο σύμπαν: η Κύπρος δαπανά 0,64% του ΑΕΠ για επιδόματα αναπηρίας (ο μέσος όρος της ΕΕ είναι 1,92%) και οι οικονομικές πιέσεις για τα άτομα με αναπηρία είναι συστηματικά μεγαλύτερες. Το «παράδοξο» δεν είναι θεωρητικό: είναι μετρήσιμο - και, για χιλιάδες νοικοκυριά, καθημερινό.

Η βιτρίνα της ανάπτυξης και η «σκιά» της κοινωνικής πολιτικής

Τα στοιχεία της Eurostat για το Δ’ τρίμηνο του 2025 δείχνουν την εικόνα της οικονομίας να επιταχύνει: η Κύπρος καταγράφει +4,5% σε ετήσια βάση, ενώ για το σύνολο του 2025 εμφανίζει ετήσια αύξηση +3,4%. Σε επίπεδο ΕΕ, οι αντίστοιχοι ρυθμοί είναι αισθητά χαμηλότεροι (στο ίδιο δελτίο, η ΕΕ εμφανίζεται με πολύ πιο ήπια ετήσια μεταβολή). Αυτή η «ανάγνωση» ενισχύει το αφήγημα μιας οικονομίας που αντέχει, αναπτύσσεται και «κλείνει το μάτι» στην ευρωπαϊκή κανονικότητα. Μόνο που η ευημερία δεν μοιράζεται αυτόματα, ούτε ισόποσα. Και όταν η συζήτηση κατεβαίνει από το ΑΕΠ στις αντοχές του νοικοκυριού -ειδικά εκεί όπου υπάρχουν πρόσθετα έξοδα λόγω αναπηρίας- η εικόνα αλλάζει άρδην.

Πού βρίσκεται η Κύπρος στην ΕΕ: Οι παροχές αναπηρίας σε αριθμούς

Στο ευρωπαϊκό σύστημα ESSPROS (κοινωνικές παροχές), η Κύπρος το 2024 (προκαταρκτικές/«early estimates») δίνει συνολικά για κοινωνικές παροχές 19,14% του ΑΕΠ, όταν ο μέσος όρος της ΕΕ είναι 27,34%. Η διαφορά δεν είναι «λεπτομέρεια»: μιλάμε για ένα πολύ πιο «λεπτό» κοινωνικό κράτος σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.

Στην αναπηρία, ειδικά, η απόσταση γίνεται κραυγαλέα:

• Κύπρος: 0,64% του ΑΕΠ για παροχές αναπηρίας.
• ΕΕ: 1,92% του ΑΕΠ.
• Μόνο η Μάλτα εμφανίζεται χαμηλότερα (0,56%), ενώ η Κύπρος είναι η δεύτερη χαμηλότερη (μαζί με την Ιρλανδία στο ίδιο ποσοστό).

Ακόμη πιο αποκαλυπτικό είναι το μερίδιο των παροχών αναπηρίας μέσα στο σύνολο των κοινωνικών παροχών:

• Κύπρος: 3,32% (το χαμηλότερο ποσοστό στην ΕΕ στο συγκεκριμένο σύνολο).
• ΕΕ: 7,02%.

Με απλά λόγια: Ακόμη κι αν κάποιος δεχθεί ότι η Κύπρος «έτσι κι αλλιώς» δίνει συνολικά λιγότερα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο σε κοινωνικές παροχές, στην αναπηρία δίνει αναλογικά ακόμη λιγότερα.

Ο λογαριασμός στην τσέπη: Το χάσμα της καθημερινότητας

Η Eurostat, μέσω EU-SILC, μετρά συστηματικά πώς ζουν τα άτομα με (αυτοαναφερόμενους) περιορισμούς στην καθημερινή δραστηριότητα. Και τα ευρήματα για την Κύπρο είναι καθαρά: το «κόστος» δεν είναι μόνο ιατρικό - είναι οικονομικό και κοινωνικό.

Το 2024, στην Κύπρο:

• 27,6% των ατόμων με αναπηρία δήλωσαν δυσκολία «να τα βγάλουν πέρα», έναντι 18,0% όσων δεν έχουν περιορισμούς (χάσμα +9,6 μονάδες).
• 46,6% δεν μπορούσαν ν’ αντέξουν οικονομικά μία εβδομάδα διακοπές, έναντι 29,4% χωρίς περιορισμούς (χάσμα +17,2 μονάδες).
• 43,9% δεν θα μπορούσαν να καλύψουν ένα απρόσμενο έξοδο, έναντι 31,7% χωρίς περιορισμούς (χάσμα +12,2 μονάδες).
• 15,2% ζούσαν σε νοικοκυριό που καθυστέρησε πληρωμές (ενοίκιο/στεγαστικό, λογαριασμούς κ.λπ.), έναντι 10,7% χωρίς περιορισμούς (χάσμα +4,5 μονάδες).

Δεν πρόκειται για «γκρίνια», ούτε για αόριστη αίσθηση. Είναι μετρήσιμη, επαναλαμβανόμενη πίεση. Και σε μια χώρα με υψηλό ρυθμό ανάπτυξης, αυτό είναι πολιτικά και ηθικά δύσκολο να εξηγηθεί.

Φτώχια με «ειδική σήμανση»: Όταν η αναπηρία γίνεται ρίσκο αποκλεισμού

Στους δείκτες φτώχιας/αποκλεισμού, η Κύπρος δείχνει ένα από τα πιο έντονα χάσματα μεταξύ ατόμων με και χωρίς αναπηρία.

Το 2024, στην Κύπρο:

• Κίνδυνος φτώχιας ή κοινωνικού αποκλεισμού (AROPE): 31,0% με αναπηρία, 13,3% χωρίς (χάσμα +17,7 μονάδες).
• Κίνδυνος φτώχιας: 26,6% με αναπηρία, 11,3% χωρίς (χάσμα +15,3 μονάδες).

Κι εδώ υπάρχει ένα στοιχείο που «καίει» τη συζήτηση για την επάρκεια των μεταβιβάσεων: για τα άτομα με αναπηρία στην Κύπρο, ο κίνδυνος φτώχιας πριν από τις κοινωνικές μεταβιβάσεις ήταν 65,0% και μετά τις μεταβιβάσεις πέφτει στο 26,6%. Οι μεταβιβάσεις μειώνουν τον κίνδυνο, αλλά το τελικό επίπεδο παραμένει υψηλό - ένδειξη ότι το «δίχτυ» πιάνει, αλλά δεν αρκεί.

Εργασία: Το αόρατο τείχος

Η συζήτηση για επιδόματα καταλήγει αναπόφευκτα στην εργασία: αν η ένταξη στην αγορά εργασίας είναι φραγμένη, τότε τα επιδόματα γίνονται μόνιμη σανίδα σωτηρίας - και κάθε έλλειμμα επάρκειας μετατρέπεται σε φτώχια.

Το 2024, στην Κύπρο (ηλικίες 15–64):

• Ανεργία: 8,0% για άτομα με αναπηρία, 4,8% για άτομα χωρίς (χάσμα +3,2 μονάδες).
• Εκτός εργατικού δυναμικού: 48,9% για άτομα με αναπηρία, 17,8% για άτομα χωρίς (χάσμα +31,1 μονάδες).

Το δεύτερο νούμερο είναι κομβικό: δείχνει ότι για σχεδόν τους μισούς πολίτες με αναπηρία σε παραγωγική ηλικία, το ζήτημα δεν είναι απλώς «βρες δουλειά», αλλά ένα πλέγμα εμποδίων (προσβασιμότητα, μετακίνηση, υποστήριξη, εργοδοτικές πρακτικές, αλλά και φόβος απώλειας παροχών). Όταν η «έξοδος» από την εξάρτηση των επιδομάτων δεν είναι ρεαλιστική, τότε το ύψος και η αρχιτεκτονική των παροχών γίνονται καθοριστικά.

Τι μετρά η Ευρώπη - και γιατί η εικόνα παραμένει δυσάρεστη για την Κύπρο

Δύο όμως διευκρινίσεις είναι αυτές που έχουν τη μεγαλύτερη σημασία:

1. Τα στοιχεία για κοινωνικές παροχές (ESSPROS early estimates) είναι προκαταρκτικά και αναθεωρούνται.
2. Η «αναπηρία» στις στατιστικές EU-SILC αποτυπώνεται μέσω περιορισμών δραστηριότητας (GALI) και αφορά κυρίως ιδιωτικά νοικοκυριά, άρα δεν καταγράφει πλήρως ιδρυματικές δομές.

Ακόμα κι έτσι, το μοτίβο είναι συνεπές: χαμηλές δαπάνες στην αναπηρία + μεγάλα χάσματα φτώχιας/οικονομικής πίεσης + υψηλή έξοδος από την αγορά εργασίας. Αυτά μαζί περιγράφουν όχι ένα «μεμονωμένο πρόβλημα», αλλά ένα δομικό ερώτημα: πώς γίνεται μια οικονομία που τρέχει, ν’ αφήνει τόσο μεγάλο κομμάτι των πιο ευάλωτων πολιτών της να σπρώχνεται στο περιθώριο;

Τα ερωτήματα που δεν απαντώνται με ευχές

Αν η Κύπρος θέλει να σταθεί σοβαρά στην ευρωπαϊκή σύγκριση, χρειάζεται μετρήσιμες απαντήσεις, όχι γενικόλογες διακηρύξεις:

Πρώτον, στόχος σύγκλισης: Γιατί οι παροχές αναπηρίας μένουν στο 0,64% του ΑΕΠ όταν η ΕΕ είναι στο 1,92%; Ποιο είναι το χρονοδιάγραμμα και ποια η δημοσιονομική πρόβλεψη για βελτίωση;

Δεύτερον, επάρκεια και ακρίβεια: Όταν 46,6% δεν αντέχουν ούτε μία εβδομάδα διακοπών και 43,9% δεν μπορούν να καλύψουν απρόσμενο έξοδο, είναι προφανές ότι το πραγματικό διαθέσιμο εισόδημα «σπάει» γρηγορότερα. Πώς αποτιμάται θεσμικά το πρόσθετο κόστος της αναπηρίας;

Τρίτον, εργασία χωρίς παγίδες: Με 48,9% εκτός εργατικού δυναμικού, η Πολιτεία δεν μπορεί να μιλά για «ένταξη» μόνο με προγράμματα-βιτρίνα. Τι αλλάζει σε προσβασιμότητα, υποστηριζόμενη απασχόληση και κανόνες παροχών, ώστε η εργασία να μην τιμωρείται;

Η Κύπρος μπορεί να συνεχίσει να πανηγυρίζει για τους ρυθμούς ανάπτυξης. Όμως, όσο οι παροχές αναπηρίας παραμένουν στον πάτο της ΕΕ και οι δείκτες φτώχιας/αποκλεισμού για τα άτομα με αναπηρία μένουν διπλάσιοι από τον υπόλοιπο πληθυσμό, η «επιτυχία» θα έχει πάντα μια δεύτερη ανάγνωση: ότι το ΑΕΠ ανεβαίνει, αλλά το κοινωνικό συμβόλαιο δεν ακολουθεί.