Η απόλυτη ελευθερία έκφρασης και η ατομική ευθύνη

Οι τελευταίες διαφωνίες για το δικαίωμα της ελεύθερης άποψης κάποιων που με τον λόγο ή την τέχνη τους προκαλούν το δημόσιο αίσθημα έφεραν στη μνήμη μου την παιδιόθεν αντίληψη που σχημάτισα για το δικαίωμα ελευθερία εκφράσεως. Θυμούμαι τα χρόνια που ήμουν μαθητής στο δημοτικό σχολείο στη δεκαετία του 1950 είχε καταγραφεί έντονα στη μνήμη και τη συνείδησή μου μια ρήση, που ήταν αναρτημένη σε πινακίδα σε σωματείο του χωριού μου. Η επιγραφή έλεγε: «Διαφωνώ με την άποψή σου, αλλά θα υπερασπιστώ μέχρι θανάτου το δικαίωμά σου να την εκφράζεις ελεύθερα». Και από κάτω είχε το όνομα Βολταίρος. Αργότερα έμαθα πως η φράση αυτή αποδίδεται στον Βολταίρο, επειδή εκφράζει την πίστη, τους αγώνες και τις διώξεις που υπέστη, επειδή πίστευε και αγωνιζόταν για την ελευθερία της έκφρασης.

Από τότε θεωρώ ότι η φράση αυτή με εκφράζει απόλυτα. Προσωπικά αναγνωρίζω το δικαίωμα έκφρασης όλων, χωρίς κανένα περιορισμό και υποσημειώσεις, ναι μεν, αλλά, κ.λπ. Κανένας, μα κανένας πιστεύω ότι έχει δικαίωμα να περιορίζει την ελευθερία της έκφρασης οποιουδήποτε. Είναι αδιανόητη κάθε εξωτερική απαγόρευση στην έκφραση. Είναι αδιανόητος ο περιορισμός της ελευθερίας της έκφρασης ακόμα και αν προέρχεται από το ίδιο το άτομο που έχει την άποψη, αλλά δεν την εκφράζει από φόβο, εξαναγκασμό ή βλαβερές συνέπειες για τον ίδιο και το περιβάλλον του. Όλοι πρέπει να ενεργούμε με τρόπο, ώστε ο καθένας να είναι και να νιώθει απόλυτα ελεύθερος να εκφράσει μιαν άποψη, όσο απαράδεκτη και να την θεωρούν οι άλλοι.

Ένας περιορισμός που μπορώ να κατανοήσω και ν’ αποδεχθώ είναι η απόφαση εκείνου που έχει μιαν άποψη, να κρίνει ελεύθερα και χωρίς φόβο, ότι είναι καλύτερα να μην την εκφράσει, επειδή η διατύπωση και η έκφραση της άποψής του θα έχει αποτέλεσμα που ούτε ο ίδιος το επιθυμεί ή το επιδιώκει. Κατά τα άλλα αναγνωρίζω το απόλυτο δικαίωμα της έκφρασης, έστω και αν είναι ύβρις, λιβελογράφημα ή προσβολή για κάποιον ή τις αρχές και τις αξίες του. Η προσωπική ευθύνη είναι ο μόνος περιορισμός στην έκφρασή της.

Αν η άποψη κάποιου είναι απαράδεκτη ή υβριστική ή προσβλητική, προσωπικά του αναγνωρίζω το δικαίωμα να την εκφράζει. Ο πρώτος που ζημιώνει σε τέτοια περίπτωση είναι πρώτα ο ίδιος. Όλοι οι άλλοι έχουμε το αναφαίρετο δικαίωμα να εκφράσουμε και να υποστηρίξουμε την αντίθετη άποψη, για να τεκμηριώσουμε το, κατά τη γνώμη μας, λάθος της άποψης και να εκμηδενίζουμε το αποτέλεσμά της. Ακόμα πιο αυστηρά μπορούμε να μη δώσουμε σημασία στην άποψη με την οποία διαφωνούμε, δείχνοντας την περιφρόνησή μας προς τον εκφραστή της. Αυτό νομίζω είναι πιο αποτελεσματικό στην περίπτωση ύβρεων.

Αν η άποψη κάποιου περιέχει ψεύδη ή προσωπικές ύβρεις, ή ψεύδη, ή λίβελο ή είναι αντίθετη με την νομοθεσία ή περιέχει ποινικό αδίκημα, ή προσβάλλει αξίες και αρχές κάποιων, μπορούν να διεκδικήσουν μέσω δικαστηρίου την επιβολή ποινής στον εκφραστή της άποψης και απολογία, αλλά όχι ποινικοποίηση της άποψης.

Υπάρχουν αρκετές περιπτώσεις, στις οποίες κάποιος μπορεί να τιμωρηθεί για το αποτέλεσμα της έκφρασης κάποιας άποψης, αλλά ουδέποτε η τιμωρία μπορεί να είναι στέρηση του δικαιώματος της ελευθερίας εκφράσεως.

Ένας άλλος περιορισμός που μπορώ ν’ αποδεχθώ, είναι κάποιος να προτιμά να μη διατυπώσει ή να εκφράσει κάποιαν άποψη, επειδή εκτός από την προσωπική του ιδιότητα, έχει άλλη ιδιότητα, με την οποία εκπροσωπεί ή εκφράζει τις θέσεις κάποιου συνόλου ή κάποιας Αρχής ή θεσμού τον οποίο υπηρετεί και μπορεί να δημιουργήσει λανθασμένες εντυπώσεις για τις θέσεις άλλων. Φυσικά αυτοί που μπορεί να θεωρηθεί ότι συμφωνούν με τις απόψεις που εκφράζει το άτομο, έχουν και δικαίωμα και υποχρέωση να διαχωρίσουν τη θέση τους και να απαιτήσουν τη δημοσιοποίηση διευκρινίσεων. Μπορούν ακόμα να υπερασπίσουν το δικαίωμα της έκφρασης της προσωπικής τους διαφορετικής άποψης με αποχώρηση ή δημοσιοποίηση της διαφωνίας τους.

Το δικαίωμα της ελευθερίας της προσωπικής άποψης και της έκφρασής της δεν επιδέχεται κανέναν περιορισμό. Όλοι έχουμε το δικαίωμα της ελεύθερης έκφρασης. Έχουμε όμως και την ευθύνη για την άποψη που εκφράζουμε. Καθένας πρέπει να γνωρίζει ότι η άποψή του είναι δυνατόν να του επιφέρει κάποια τιμωρία, αν με την έκφραση της άποψής του διαπράττει ποινικό ή αστικό αδίκημα. Η χειρότερη όμως τιμωρία είναι η περιφρόνηση μιας άποψης, όταν αυτή προκαλεί το κοινό αίσθημα και τη λογική. Και ίσως αυτή η περιφρόνηση να είναι η καλύτερη λογοκρισία, παρά οι αδικαιολόγητες φωνασκίες για δίωξη του ελευθέρως εκφραζομένου, επειδή πολλοί διαφωνούν με την άποψή του. Το φρόνημα και η άποψη, έστω και κατακριτέα, δεν διώκονται. Διώκεται μόνο η παράνομη πράξη και το ποινικό αδίκημα. Η άποψη, έστω και λανθασμένη, είναι απόλυτα σεβαστή.

Όσοι επιτίθενται εναντίον της ελεύθερης έκφρασης κάποιου επειδή διαφωνούν ή την θεωρούν λανθασμένη, ας αναλογιστούν τον Γαλιλαίο. Αυτός εξέφρασε μια επιστημονική άποψη, που τότε θεωρήθηκε απ’ όλους λανθασμένη, παράλογη, αμαρτωλή και απαράδεκτη. Ο Γαλιλαίος κινδύνευσε να καεί στην πυρά, επειδή πίστευε, και διακήρυξε, ότι η γη κινείται. Σήμερα, αιώνες μετά, η άποψη του Γαλιλαίου θεωρείται απόλυτα ορθή. Για τούτο και η ελευθερία της γνώμης δεν πρέπει να περιορίζεται, ούτε από την απόλυτη διαφωνία όλων.