Οι «Σταυραετοί» της Κύπρου

Στο πλαίσιο της πρόσφατης εκδήλωσης του Λυκείου Κύκκου Α’, αφιερωμένη στον Πενταδάκτυλο ως σύμβολο μνήμης και αγώνα, είχαμε την ιδιαίτερη τιμή να φιλοξενήσουμε τη Διδάκτορα Σύγχρονης και Νεότερης Ιστορίας του Πανεπιστημίου Κύπρου, Δόξα Κωμοδρόμου, με την επιστημονική της εισήγηση να αναδεικνύει ένα σημαντικό ιστορικό εύρημα, το οποίο παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στους εκπαιδευτικούς, μαθητές και μαθήτριες μέσα από την εκδήλωση του σχολείου μας. Το εύρημα αυτό αφορά την καθιέρωση των χαρακτηρισμών «Σταυραετός του Πενταδακτύλου» για τον Κυριάκο Μάτση και «Σταυραετός του Μαχαιρά» για τον Γρηγόρη Αυξεντίου. Όπως τεκμηριώθηκε μέσα από τη συστηματική έρευνά της στον Τύπο της εποχής, οι χαρακτηρισμοί αυτοί δεν αποδόθηκαν αμέσως μετά τη θυσία των ηρώων, αλλά διαμορφώθηκαν σταδιακά μέσα από τη συλλογική μνήμη και τον δημόσιο λόγο.

Κυριάκος Μάτσης – Σταυραετός του Πενταδακτύλου

Συγκεκριμένα, σύμφωνα με την κ. Κωμοδρόμου, για τον Κυριάκο Μάτση, δεν εντοπίζεται καμία αναφορά στον όρο «Σταυραετός του Πενταδακτύλου» τις πρώτες ημέρες μετά τη θυσία του, τον Νοέμβριο του 1958. Ο χαρακτηρισμός εμφανίζεται για πρώτη φορά έξι μήνες αργότερα και συγκεκριμένα στις 7 Μαΐου 1959 από την Εφημερίδα «Φιλελεύθερος» με τίτλο «Εξάμηνο μνημόσυνο του Σταυραετού του Πενταδακτύλου». Τη Δευτέρα, 18 Μαΐου 1959, η εφημερίδα «Αλήθεια» γράφει στο πρωτοσέλιδό της ότι η «Κύπρος απέτισε χθές οφειλόμενον φόρον τιμής προς έναν ξεχωριστόν τέκνον της, τον ηρωϊκόν αγωνιστήν και σταυραετόν του Πενταδακτύλου Κυριάκον Μάτσην, προς τιμήν του οποίου επιβλητικά μνημόσυνα ωργανώθηκαν εις πλείστα μέρη της Νήσου. Το επιβλητικώτερον απάντων έλαβε χώραν εις Κάτω Δίκωμον, εις το οποίον παρέστησαν πέντε και πλέον χιλιάδες λαού. Του μνημοσύνου προέστη ο Σ. Μητροπολίτης Κυρηνείας, Κυπριανός…».

Η εβδομαδιαία Εφημερίδα «Η Φωνή των Αγροτών», επίσης στις 18 Μαΐου 1959, γράφει: «Χιλιάδες λαού συνέρρευσαν χθες εις το Κάτω Δίκωμον και παρέστησαν εις επιβλητικόν εξάμηνον μνημόσυνον του σταυραετού του Πενταδακτύλου Κυριάκου Μάτση, το οποίον ετελέσθη χοροστατούντος του Σ. Μητροπολίτου Κυρηνείας κ. Κυπριανού…». Εκτενές ρεπορτάζ και την Τρίτη, 19 Μαΐου 1959 από τον «Φιλελεύθερο» υπό τον τίτλο: «Επιβλητικόν μνημόσυνον του ήρωος του Πενταδακτύλου Κυριάκου Μάτση ετελέσθη προχθές εις το Δίκωμον». Το άρθρο περιγράφει το επιβλητικό και μαζικό μνημόσυνο που τελέστηκε στο Δίκωμο προς τιμήν του Κυριάκου Μάτση και άλλων αγωνιστών της ΕΟΚΑ, με τη συμμετοχή χιλιάδων πολιτών, εκκλησιαστικών και κρατικών αξιωματούχων, συναγωνιστών και συγγενών του ήρωα. Μέσα σε κλίμα έντονης συγκίνησης, οι ομιλητές εξήραν τη θυσία, τον ηρωισμό και τα ιδανικά του Μάτση, τονίζοντας τη σημασία του αγώνα για ελευθερία και την ανάγκη διατήρησης της μνήμης του ως παράδειγμα για τις επόμενες γενιές, ενώ η τελετή ολοκληρώθηκε από καταθέσεις στεφάνων από τις Εκκλησιαστικές αρχές, τον Υπουργό Έργων και Συγκοινωνιών, Εκπροσώπους της τοπικής διοίκησης και δημόσιων υπηρεσιών, μέλη και αγωνιστές της ΕΟΚΑ, συγγενείς του Κυριάκου Μάτση, συμπεριλαμβανομένων των γονέων και άλλων μελών της οικογένειάς του και πολιτών από όλη την Κύπρο, που συμμετείχαν μαζικά για να τιμήσουν τη μνήμη του.

Από εκεί και πέρα, ο όρος αρχίζει να εμπεδώνεται σταδιακά στη συνείδηση του λαού, μέσα από δημοσιεύματα και λόγους της εποχής. Όπως ανέφερε η κα Κωμοδρόμου, εννέα μήνες αφότου ο Μάτσης πέρασε στην Αθανασία, γίνεται νέο μνημόσυνο στη μνήμη του, με τον «Φιλελεύθερο» στις 15 Αυγούστου 1959, να γράφει: «Το χρονικόν του επικού τετραετούς αγώνος. Πέντε σελίδες από το Ημερολόγιον του Σταυραητού του Πενταδακτούλου. Πώς ο Μάτσης ωργάνωσε την απόπειραν ανατινάξεως του Χάρτινγκ εις το Λήδρα Πάλας. Ο δραματικός διάλογός του με τον Κυβερνήτην εις Ομορφίταν». Μάλιστα η διδάκτωρ ιστορίας ανέλυσε την παρατήρηση και στην ορθογραφική συνήθεια της καθαρεύουσας λέγοντας ότι «στα επίσημα ή λόγια κείμενα της περιόδου, ήταν σύνηθες να διατηρούνται μορφές πιο κοντά στην ετυμολογία. Η λέξη «σταυραετός» προέρχεται από το «σταυρός» + «αετός». Η συνένωση μπορούσε να αποδοθεί ως «σταυραετός», αλλά η γραφή «σταυραητός» εμφανίζεται ως παραλλαγή που ακολουθεί παλαιότερες ή λόγιες αποτυπώσεις».

Γρηγόρης Αυξεντίου - Σταυραετός του Μαχαιρά

Αντίστοιχα, για τον Γρηγόρη Αυξεντίου, η έρευνα της ομιλήτριας κατέδειξε ότι ο χαρακτηρισμός «Σταυραετός του Μαχαιρά» δεν χρησιμοποιείται ούτε σε αυτή την περίπτωση αμέσως μετά τη θυσία του τον Μάρτιο του 1957, αλλά πέντε χρόνια αργότερα. Η πρώτη ξεκάθαρη καταγραφή του όρου εντοπίζεται στις 9 Μαρτίου 1962, σε δημοσίευμα της εφημερίδας «Φωνή των Αγροτών», όπου δημοσιεύεται απόσπασμα από την ομιλία που εκφώνησε στο μνημόσυνο του ήρωα, ο φιλόλογος, δοκιμιογράφος, ποιητής και φιλόσοφος Νίκος Σπανός, ο οποίος ανάμεσα σε άλλα είπε: «Ο Σταυραετός σε μια τέλεια έξαρση τόλμης και αρετής έκανε το πιο μεγάλο, το πιο τρανό του πέταγμα στην κορφή του Μαχαιρά…».

Κατά την επέτειο του μνημοσύνου του ήρωα στις 3 Μαρτίου 1965, η εφημερίδα «Φιλελεύθερος» γράφει: «Ετίμησαν την μνήμην του Γρηγόρη Αυξεντίου… του σταυραετού του Μαχαιρά». Στις 3 Μαρτίου 1967, ο Σάββας Μ. Ιακωβίδης, μαθητής τότε, γράφει στην εφημερίδα «Ελευθερία»: «Σαν μνημόσυνο στον Σταυραετό – το ολοκαύτωμα του Μαχαιρά».

Έτσι, επιβεβαιώνεται ότι και στις δύο περιπτώσεις, οι προσδιορισμοί αυτοί δεν υπήρξαν στιγμιαίες αποδόσεις, αλλά απόρροια μιας εξελικτικής διαδικασίας στη δημόσια σφαίρα. Το εύρημα αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο η ιστορική μνήμη οικοδομείται: όχι ως στατικό γεγονός, αλλά ως δυναμική διαδικασία που διαμορφώνεται μέσα από τον λόγο, την τελετουργία και τη συλλογική εμπειρία.

Βίοι παράλληλοι

Πέραν της χρονικής διάστασης της καθιέρωσης των όρων, η ομιλία της Δόξας Κωμοδρόμου ανέδειξε και τον βαθύ συμβολικό παραλληλισμό των δύο μορφών. Όπως ανέφερε χαρακτηριστικά: «ο Κυριάκος Μάτσης και ο Γρηγόρης Αυξεντίου δεν υπήρξαν μόνο κορυφαία στελέχη της ΕΟΚΑ· υπήρξαν φορείς ενός κοινού αγωνιστικού ήθους. Και οι δύο προτίμησαν τον θάνατο από την παράδοση. Και οι δύο μετέτρεψαν τον τόπο της θυσίας τους σε σύμβολο. Ο Μαχαιράς και ο Πενταδάκτυλος, δύο βουνά σε διαφορετικά γεωγραφικά σημεία της Κύπρου, μετασχηματίζονται ποιητικά σε «φτερά» του ίδιου αετού. Ο ένας ήρωας καίγεται στις φλόγες της θυσίας, ο άλλος χάνεται μέσα στη γη που υπερασπίστηκε. Μαζί, συγκροτούν μια ενότητα ουρανού και γης, πράξης και ιδέας, θυσίας και συνείδησης».

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η προσωπική σχέση των δύο αγωνιστών όπως παρουσιάστηκε από την ερευνήτρια. «Η γνωριμία και η φιλία τους στη Θεσσαλονίκη, η κοινή τους αγάπη για την Ελλάδα και η κοινή τους προσήλωση στον αγώνα για την ελευθερία της Κύπρου, ενισχύουν ακόμη περισσότερο τον ιστορικό και συμβολικό τους δεσμό. Δεν ήταν απλώς συναγωνιστές, ήταν συνοδοιπόροι σε έναν κοινό δρόμο, που κατέληξε σε συνειδητή θυσία». Και οι δυο ήρωες ταυτίζονται στη συνείδηση του λαού ως «Οι Σταυραετοί της Κύπρου». Καθολικά αναγνωρισμένοι, η ιστορία τούς καθιερώνει ως τους πρώτους των πρώτων του Αγώνα της ΕΟΚΑ. Ένωσαν τον Ελληνισμό μέσα από τα φτερά του σταυραετού τους.

Συλλογική μνήμη

Η ανάδειξη τέτοιων πτυχών της ιστορίας δεν έχει μόνο ακαδημαϊκή αξία. Έχει πρωτίστως παιδευτικό χαρακτήρα. Η ιστορική μνήμη, όταν τεκμηριώνεται και ερμηνεύεται, μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο διαμόρφωσης ενεργών πολιτών. Οι μορφές του Μάτση και του Αυξεντίου αποτελούν μέτρο και κριτήριο για το παρόν. Κυρίως σε μια εποχή όπου η κοινωνία δοκιμάζεται από φαινόμενα απαξίωσης αξιών και αποδυνάμωσης της συλλογικής ευθύνης, η στάση των ηρώων αυτών, αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα.

Το μήνυμα που αναδύεται είναι σαφές: η μνήμη δεν πρέπει να εξαντλείται σε επετειακές αναφορές. Οφείλει να μετατρέπεται σε συνείδηση και ευθύνη. Ως εκπαιδευτικό ίδρυμα, θεωρούμε χρέος μας να καλλιεργούμε αυτή τη συνείδηση. Να διδάσκουμε την ιστορία όχι ως αφήγηση γεγονότων, αλλά ως ζωντανή εμπειρία που διαμορφώνει στάσεις ζωής. Και να αναδεικνύουμε, μέσα από την έρευνα και τον διάλογο, εκείνες τις αλήθειες που φωτίζουν ουσιαστικά το παρελθόν.

Το εύρημα που παρουσιάστηκε στην εκδήλωσή μας μέσα από την ομιλία της κ. Δόξας Κωμοδρόμου, την οποία ευχαριστούμε θερμά, αποτελεί μια τέτοια συμβολή. Μια υπενθύμιση ότι ακόμη και έννοιες βαθιά ριζωμένες στη συλλογική συνείδηση έχουν τη δική τους ιστορία· μια ιστορία που αξίζει να ερευνάται, να τεκμηριώνεται και να μεταδίδεται. Ας κρατήσουμε ζωντανή αυτή τη μνήμη. Όχι ως στατική αναφορά, αλλά ως ενεργό οδηγό για το παρόν και το μέλλον του τόπου μας.

*Διευθυντής του Λυκείου Κύκκου Α’