Πότε ο Μακάριος εγκατέλειψε την Ένωση

Η πιο γνωστή αποκήρυξη της Ένωσης, ως τελικής έκβασης των αγώνων των Κυπρίων, από τον Μακάριο Γ΄ είναι οι δηλώσεις του προς την Barbara Castle τον Σεπτέμβρη 1958. Οι ιστορικές μαρτυρίες, όμως, δείχνουν ότι ο Μακάριος, παρά τους όρκους του, ουδέποτε εγκολπώθηκε ειλικρινά την ιδέα της Ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα. Βέβαια, υπό την πίεση του ενωτικού αιτήματος του ’50, όταν ανελάμβανε ως Αρχιεπίσκοπος, δεν είχε άλλη επιλογή παρά ν’ ακολουθήσει τη λαϊκή εντολή.

Από το 1954 μέχρι τον Δεκέμβριο 1956, ο Μακάριος προετοιμάζει σε στενό κύκλο το έδαφος εγκατάλειψης της Ένωσης. Σύμφωνα με τον Μητροπολίτη Άνθιμο, το 1954 οραματιζόταν στην Καντάρα «Εις ποίον παράδεισον θα μετετρέπετο η Κύπρος, εάν αντί της ενώσεως εβαδίζομεν προς την ανεξαρτησία!». Εμπλοκή είχε ο Μακάριος και στη σύλληψη του πλοιαρίου «Άγιος Γεώργιος» τον Ιανουάριο 1955, όταν εσκεμμένα επιβράδυνε την αναχώρηση του Αζίνα να προλάβει το πλοιάριο στη Ρόδο, γιατί δεν επιθυμούσε μεγάλης κλίμακας ένοπλη σύρραξη με τους Άγγλους. Τρεις μέρες μετά την έναρξη του Αγώνα ζητά από τον Αρχηγό της ΕΟΚΑ Γ. Γρίβα να διατάξει αναστολή δράσης και διαφωνεί με την ίδρυση ανταρτικών ομάδων. Ο ιστορικός Robert Holland επιβεβαιώνει ότι «η στάση του Μακαρίου δεν ήταν και τόσο αδιάλλακτη», μετά από δήλωσή του στον Άγγλο Αρχιδιάκονο τον Ιούλιο 1955, ότι «συμφωνούσε πλήρως μαζί του στο πόσο στείρο είχε καταντήσει το σύνθημα Ένωσις και μόνον Ένωσις», αλλά «δεν μπορούσε ανοικτά ν’ αποκηρύξει τη βία της ΕΟΚΑ δίχως να θέτει τη ζωή του σε κίνδυνο».

Τον Δεκέμβριο 1955 ο Μακάριος, σύμφωνα με αποχαρακτηρισμένο αμερικανικό έγγραφο το οποίο έχω δημοσιεύσει, επεδίωκε την ανεξαρτησία και όχι την Ένωση με την Ελλάδα. Ο Αμερικανός τότε Πρόξενος στη Λευκωσία Courtney ενημέρωνε τον Αμερικανό Υπουργό Εξωτερικών Dulles για την τότε στάση τού Αρχιεπισκόπου Μακαρίου ως προς τη λύση του Κυπριακού. «Ο απώτερος στόχος του Αρχιεπισκόπου είναι να επιτύχει την πλήρη ανεξαρτησία της Κύπρου με ελευθερία να κάνει τη δική της επιλογή - όχι απαραίτητα την Ένωση...».

Την πρόθεσή του να εγκαταλείψει τον αγώνα της ΕΟΚΑ για Ένωση, διαπίστωσαν οι Τορναρίτης και Pearson κατά τη μετάβασή τους στις Σεϋχέλλες τον Δεκέμβρη 1956. Αυτό επιβεβαίωσε στον γράφοντα και ο μ. Παπασταύρος, τονίζοντας τις συγκρούσεις που είχαν οι τρεις συνεξόριστοι μαζί του, όταν προσπαθούσε να τους πείσει περί τούτου.

Με την εγκατάστασή του στην Αθήνα μετά τις Σεϋχέλλες, τον Μάρτη 1957, κοινοποιεί την αυτόβουλη και αυθαίρετη εγκατάλειψη της Ένωσης σε ευρύτερο κύκλο, εν αγνοία του Αρχηγού της ΕΟΚΑ, και επιμένει, παρά τις σφοδρότατες αντιδράσεις μελών της Επιτροπής Ενωτικού Αγώνος, και άλλων παραγόντων. Εγκαταλείπει όμως και το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης, πότε; 1) Όταν στις 3.3.57 ο Αυξεντίου γινόταν ολοκαύτωμα για την Αυτοδιάθεση - Ένωση. 2) Όταν ο Παλληκαρίδης 11 μέρες μετά βάδιζε στην αγχόνη για την Ένωση. 3) Όταν ο Πετράκης Κυπριανού, 10 μέρες αργότερα, έπεφτε από αγγλικές σφαίρες για την Ένωση. 4) Όταν ο Διγενής είχε καταστήσει την Κύπρο μη κυβερνήσιμη αποικία. 5) Όταν 15 Βρετανοί βουλευτές και ο Λόρδος Strabolgi στη Βουλή των Λόρδων «χαστούκιζαν» την κυβέρνησή τους για την αδίστακτη πολιτική της έναντι της Κύπρου και 6) όταν ο τότε γερουσιαστής John F. Kennedy εκφωνούσε τον περίφημο περί αποικιοκρατίας λόγο του, καλώντας την κυβέρνηση ΗΠΑ να στηρίξει τον ΑΓΩΝΑ ΤΩΝ ΚΥΠΡΙΩΝ ΓΙΑ ΑΥΤΟΔΙΑΘΕΣΗ. Η εγκατάλειψη του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης από τον Μακάριο αποτελούσε την πρώτη πολιτική ήττα, με τη δεύτερη πολιτική ήττα τις Συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου. Αυτές οι αδιάσειστες μαρτυρίες και άλλες δείχνουν πόσο πολιτικά ανώριμος ήταν ο Μακάριος ώστε να διαχειριστεί τη μοίρα αυτού του λαού.

*Ερευνητής-συγγραφέας

Λονδίνο