H επιστροφή της θρησκείας ως εργαλείου «ήπιας ισχύος»

Η έντονη δημόσια αντιπαράθεση μεταξύ του Αμερικανού Προέδρου Ντόναλντ Τραμπ και του Πάπα Λέοντα δεν αποτελεί απλώς ένα ακόμη επεισόδιο πολιτικής πόλωσης. Αντιθέτως, είναι ο σημερινός καθρέφτης μιας βαθύτερης μετατόπισης: της επανεμφάνισης της θρησκείας ως κεντρικού παράγοντα στη διεθνή πολιτική. Σε μια εποχή κατά την οποία τα παραδοσιακά πολιτικο-ιδεολογικά ρεύματα χρεοκοπούν, η θρησκεία ως βαθύτερο συνεκτικό στοιχείο των λαών αναδύεται εκ νέου στην επιφάνεια και διεκδικεί ρόλο.

Η πιο πάνω σύγκρουση κορυφώθηκε όταν ο Τραμπ ανήρτησε, και στη συνέχεια διέγραψε, εικόνα στο Truth Social που τον παρουσίαζε ως μορφή του Ιησού, μια συμβολική κίνηση που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις και άνοιξε νέα μέτωπα στο ήδη τεταμένο κλίμα.

Η ένταση είχε ξεκινήσει νωρίτερα, όταν ο Αμερικανός Πρόεδρος επιτέθηκε προσωπικά στον Πάπα, χαρακτηρίζοντάς τον «αδύναμο» και «ανεπαρκή» στη διαχείριση της εξωτερικής πολιτικής με προεκτάσεις στο Ιράν. Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε και ο Αντιπρόεδρος Βάνς, ο οποίος αμφισβήτησε δημόσια τη θεολογική επάρκεια του Ποντίφικα, προκαλώντας περαιτέρω κλιμάκωση.

Σημειώνεται πως η Καθολική Εκκλησία επί αιώνες διδάσκει τη θεωρία του «δίκαιου πολέμου», σύμφωνα με την οποία η χρήση βίας δικαιολογείται μόνο ως έσχατη λύση και για αυτοάμυνα. Στο πλαίσιο αυτό, ο Πάπας Λέοντας επέλεξε μια διαφορετική στρατηγική. Απέφυγε την προσωπική αντιπαράθεση, απαντώντας με έμφαση στο μήνυμα του Ευαγγελίου και στην ανάγκη για ειρήνη. «Αλίμονο σε όσους χειραγωγούν τη θρησκεία και το ίδιο το όνομα του Θεού για δικό τους στρατιωτικό, οικονομικό και πολιτικό όφελος, σύροντας το ιερό στο σκοτάδι και στη βρομιά», έγραψε στο Χ αργά την Πέμπτη.

Από την εκκοσμίκευση στην «επιστροφή του ιερού»

Η σύγκρουση αυτή εντάσσεται σε ένα ευρύτερο φαινόμενο, τη λεγόμενη απο-εκκοσμίκευση της διεθνούς πολιτικής. Η κλασική θεωρία της εκκοσμίκευσης προέβλεπε ότι η θρησκεία θα περιοριζόταν σταδιακά στην ιδιωτική σφαίρα. Ωστόσο, από τα τέλη του 20ού αιώνα, και ακόμη πιο έντονα μετά την 11η Σεπτεμβρίου, παρατηρείται η αντίστροφη τάση. Η θρησκεία επιστρέφει ως στοιχείο ταυτότητας, ως εργαλείο πολιτικής νομιμοποίησης και ως παράγοντας διαμόρφωσης συμμαχιών.

Στη Δύση, αυτή η επιστροφή εκδηλώνεται κυρίως μέσα από την πολιτική της ταυτότητας. Η έννοια του «χριστιανικού πολιτισμού» χρησιμοποιείται ολοένα και περισσότερο ως αντίβαρο στην παγκοσμιοποίηση και στις μεταναστευτικές ροές. Η ρητορική αυτή είναι εμφανής μάλιστα σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης που επαναπροσδιορίζουν τη θρησκεία όχι μόνο ως πίστη, αλλά ως πολιτισμικό σύνορο.

Παράλληλα, οι ίδιες οι Δυτικές δομές εξουσίας προσαρμόζονται. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ενσωματώσει τη λεγόμενη «θρησκευτική διπλωματία», συνεργαζόμενη με θρησκευτικούς ηγέτες για ζητήματα ειρήνης, ενσωμάτωσης και αντιμετώπισης του εξτρεμισμού. Σε μια εποχή, λοιπόν, κατά την οποία οι εθνικές αξίες υπέστησαν «πολιτικούς διωγμούς» από τη μετα-μοντέρνα αναθεωρητική διανόηση, η θρησκευτική ταυτότητα επιστρέφει για να πάρει εκδίκηση, με ό,τι αυτό μπορεί να συνεπάγεται.

Θρησκεία, Κυπριακό και ποδόσφαιρο

Στην Κύπρο, δεν είναι τυχαίο που η Ιερά Σύνοδος αποφάσισε τον Ιανουάριο του 2026 να προσθέσει φέτος κατά την Ακολουθία του Επιταφίου Θρήνου, πέρα από τα καθιερωμένα εγκώμια της Μεγάλης Παρασκευής, νέους ικετευτικούς ύμνους που συνδέονται με το Κυπριακό. Οι ύμνοι αυτοί ακούστηκαν στο τέλος κάθε στάσης, ζητώντας τον τερματισμό της τουρκικής κατοχής και την επιστροφή των εκτοπισμένων.

Πρόσφατα, τα θρησκευτικά μηνύματα και σύμβολα εμφανίστηκαν και στα ποδοσφαιρικά πέταλα.

Σε πρόσφατο ποδοσφαιρικό αγώνα οι οπαδοί του Απόλλωνα Λεμεσού σήκωσαν πανό με το εξής σύνθημα: «Είμαστε όλοι στρατιώτες του Ιησού Χριστού, στεκόμαστε ενάντια στη ‘‘νέα τάξη πραγμάτων’’ - Μπράβο σας λεβέντες». Παράλληλα, οπαδοί του ΑΠΟΕΛ μετέφεραν στο γήπεδο σημαίες με την εικόνα του Ιησού Χριστού.

Χριστιανικά ευρωπαϊκά πέταλα

Φαινόμενα χρήσης θρησκευτικών συμβόλων σε ποδοσφαιρικούς αγώνες άρχισαν να εμφανίζονται έντονα και στην υπόλοιπη Ευρώπη.

Ο Ερυθρός Αστέρας βρέθηκε πρόσφατα στο επίκεντρο έντονης αντιπαράθεσης, όταν οι οπαδοί του (Delije) παρουσίασαν μεγάλο κορεό με τον Άγιο Συμεών τον Μυροβλύτη σε αγώνα του Europa League, οδηγώντας την UEFA στην επιβολή προστίμου περίπου 95.000 ευρώ, εκ των οποίων μέρος αφορούσε «ακατάλληλο μήνυμα». Η απόφαση πυροδότησε αντιδράσεις περί λογοκρισίας της θρησκευτικής έκφρασης, αν και η UEFA υποστήριξε ότι το ζήτημα σχετίζεται με προσβλητική γλώσσα και όχι με τα ίδια τα θρησκευτικά σύμβολα. Παρόμοια συζήτηση προέκυψε και στη Γαλλία, όταν οπαδοί της Lille OSC ανήρτησαν πανό με την Αγία Ιωάννα της Λωρραίνης, με την UEFA να εστιάζει και πάλι στο περιεχόμενο και όχι στο σύμβολο. Τα περιστατικά αναδεικνύουν την προσπάθεια της UEFA να διατηρήσει ουδετερότητα, αλλά και την αυξανόμενη αμφισβήτηση της εκκοσμίκευσης στον χώρο του ποδοσφαίρου.

Ευαγγελικός Σιωνισμός

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η επιρροή των ευαγγελικών κύκλων συνεχίζει να διαμορφώνει κρίσιμες πτυχές της εξωτερικής πολιτικής, ιδιαίτερα στη Μέση Ανατολή. Ο Χριστιανικός Σιωνισμός αποτελεί θεολογικό και πολιτικό ρεύμα, που στηρίζεται σε αυτούς τους ευαγγελικούς κύκλους στις ΗΠΑ. Η ιδεολογία αυτή, που ενισχύθηκε ιστορικά από τον William Blackstone τον 19ον αιώνα, συνδυάζει θρησκευτικές πεποιθήσεις με γεωπολιτικές θέσεις, οδηγώντας σε ισχυρή, συχνά άνευ όρων, στήριξη προς το Ισραήλ.

Στο Ισραήλ παρατηρείται άνοδος του θρησκευτικού σιωνισμού με ηγετικές μορφές να αντλούν νομιμοποίηση από θρησκευτικές αφηγήσεις. Το αποτέλεσμα είναι ένα περιβάλλον, όπου η θρησκεία δεν αποτελεί απλώς στοιχείο ταυτότητας, αλλά ενεργό μηχανισμό ισχύος. Η «δύναμη» των σιωνιστικών κομμάτων, με βάση τις τελευταίες δημοσκοπήσεις, είναι ουσιαστικά σχεδόν ολόκληρη η Κνεσέτ, αλλά όχι αρκετή για αυτοδύναμη κυβέρνηση.

Η περίπτωση της Κίνας

Η Κίνα παρουσιάζει ένα διπλό μοντέλο λειτουργίας. Στο εσωτερικό, ο Βουδισμός ελέγχεται αυστηρά από το κράτος, ενώ στο εξωτερικό προβάλλεται ως στοιχείο πολιτιστικής διπλωματίας και «αρμονικής» ταυτότητας.

Παράλληλα, υπό την πολιτική «εκκινεζισμού» του Xi Jinping, οι καθολικές κοινότητες αντιμετωπίζουν αυξανόμενη πίεση, επιτήρηση και περιορισμούς, ενώ εξαναγκάζονται να ενταχθούν στην κρατικά ελεγχόμενη Εκκλησία.

Παράλληλα, το κράτος ενισχύει τον ιδεολογικό έλεγχο, περιορίζει τη θρησκευτική εκπαίδευση (ιδίως για παιδιά), επιβάλλει αυστηρούς κανόνες στις δραστηριότητες και μετακινήσεις του κλήρου και εντείνει την παρακολούθηση.

Η θρησκεία στη Μέση Ανατολή

Αν στη Δύση η θρησκεία επανέρχεται, στη Μέση Ανατολή δεν έφυγε ποτέ. Αντιθέτως, από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979 στο Ιράν μέχρι σήμερα, αποτελεί βασικό πυλώνα κρατικής ισχύος και περιφερειακής στρατηγικής. Η Τεχεράνη χρησιμοποιεί το σιιτικό Ισλάμ ως εργαλείο επιρροής, ενώ χώρες όπως η Σαουδική Αραβία και η Τουρκία ενσωματώνουν τη θρησκεία στις γεωπολιτικές τους επιδιώξεις. Συγκεκριμένα, η Τουρκία, ιδιαίτερα υπό το ΑΚΡ, αξιοποιεί τη θρησκεία μέσω θεσμών όπως η Διεύθυνση Θρησκευτικών Υποθέσεων (Diyanet), ενισχύοντας την επιρροή της στον μουσουλμανικό κόσμο.

Ο Σκοτεινός Διαφωτισμός

Σε αυτό το πλαίσιο, αναδύεται και ένα λιγότερο ορατό, αλλά εξίσου σημαντικό, ρεύμα, που οι ερευνητές αποκαλούν «Σκοτεινός Διαφωτισμός» (Dark Enlightment). Πρόκειται για ένα ιδεολογικό σύμπλεγμα που συνδυάζει αντιφιλελευθερισμό, τεχνολογική αισιοδοξία και θρησκευτική μεταφυσική, αμφισβητώντας τα θεμέλια της φιλελεύθερης δημοκρατίας.

Oι οπαδοί του ρεύματος συνδέουν την τεχνολογία με μια χριστιανική εσχατολογία, προειδοποιώντας για κινδύνους παγκόσμιας διακυβέρνησης, που θα μπορούσαν να λάβουν «αντιχριστιανικό» χαρακτήρα. Σε αυτό προβάλλουν την έννοια του «Κατέχοντος», της δύναμης που καθυστερεί την έλευση του χάους, που επανέρχεται τόσο στη Δυτική όσο και στη ρωσική σκέψη, μέσω θεωρητικών όπως ο περιβόητος Αλεξάντερ Ντούγκιν.

Η σύγκλιση αυτή δεν είναι θεωρητική. Εκδηλώνεται σε φόρουμ, δίκτυα και πολιτικές πρακτικές που επιχειρούν να συνδυάσουν την τεχνολογική πρόοδο με αυταρχικές δομές και θρησκευτική νομιμοποίηση.

Η θρησκεία συνεπώς δεν είναι πλέον μια ιδιωτική υπόθεση, αλλά ένας γεωπολιτικός παράγοντας πρώτης γραμμής. Στη Δύση λειτουργεί ως εργαλείο πολιτισμικής άμυνας, στη Μέση Ανατολή ως μέσο ισχύος και επέκτασης και σε αναδυόμενα ιδεολογικά ρεύματα ως θεμέλιο ενός μετα-φιλελεύθερου κόσμου.