Η Ψυχοπαθολογία του ψηφιακού φθόνου και η αναγκαιότητα εξειδικευμένης νομοθετικής ρύθμισης για το Cyberbullying και Cyberstalking ενηλίκων

Η ραγδαία εξέλιξη των ψηφιακών πλατφορμών μεταμόρφωσε τον τρόπο με τον οποίο οι ενήλικοι κατασκευάζουν και αξιολογούν την κοινωνική τους ταυτότητα. Η Θεωρία της Κοινωνικής Σύγκρισης του Leon Festinger (1954) αποτελεί το θεμέλιο για την κατανόηση αυτών των συμπεριφορών. Ο άνθρωπος κατέχει μια έμφυτη τάση να αξιολογεί τις ικανότητες και την προσωπική του επιτυχία συγκρινόμενος με τους άλλους.

Τα σύγχρονα μέσα κοινωνικής δικτύωσης λειτουργούν ως τεχνητοί επιταχυντές αυτής της διαδικασίας. Οι χρήστες παρουσιάζουν μια συστηματικά φιλτραρισμένη και εξιδανικευμένη εκδοχή της πραγματικότητάς τους (Vogel et al., 2014). Η συνεχής έκθεση σε αυτή την ασύμμετρη πληροφορία αναγκάζει τον ενήλικο θεατή να προβαίνει σε ανοδική κοινωνική σύγκριση, ερχόμενος αντιμέτωπος με άτομα που φαινομενικά υπερέχουν.

Ο φθόνος είναι ένα σύνθετο, επώδυνο συναίσθημα που πηγάζει από τη συνειδητοποίηση ότι κάποιος άλλος κατέχει ένα προνόμιο ή αγαθό που το ίδιο το υποκείμενο στερείται. Στη σύγχρονη ψυχομετρία, ο φθόνος διαχωρίζεται δομικά μέσω της Κλίμακας Καλοήθους και Κακόβουλου Φθόνου (Benign and Malicious Envy Scale - BeMaS) των Lange & Crusius (2015):

• Καλοήθης Φθόνος (Benign Envy): Λειτουργεί ως εσωτερικό κίνητρο αυτοβελτίωσης. Οδηγεί το άτομο να μιμηθεί τον επιτυχημένο προκειμένου να φτάσει στο ίδιο επίπεδο.
• Κακόβουλος Φθόνος (Malicious Envy): Εμπεριέχει εχθρότητα, μνησικακία και την έντονη επιθυμία να απωλέσει ο άλλος το πλεονέκτημά του.

Στο ψηφιακό περιβάλλον, ο κακόβουλος φθόνος αξιολογείται με εξειδικευμένα εργαλεία όπως η Κλίμακα Ψηφιακού Φθόνου (Digital Envy Scale - DES). Λόγω του ναρκισσιστικού τραύματος που προκαλεί η επιτυχία του άλλου, ο φθονούμενος βιώνει μια βαθιά απειλή για την αυτοεκτίμησή του. Για να αντισταθμίσει το αίσθημα κατωτερότητας, επιστρατεύει αμυντικούς μηχανισμούς προβολής και επιθετικότητας, με στόχο τη μείωση της εσωτερικής γνωστικής του ασυμφωνίας.

Η μετάβαση από το συναίσθημα του φθόνου στην πράξη του εκφοβισμού διευκολύνεται από το Φαινόμενο της Ψηφιακής Αποσταστολής (από τον αγγλικό όρο distancing) (Suler, 2004). Η έλλειψη φυσικής επαφής αποσυνδέει τον δράστη από τις συνέπειες των πράξεών του.

• Τοξική αποσταστολή: Ο δράστης απελευθερώνει εχθρότητα που στον φυσικό κόσμο θα συγκρατούσε.
• Ανωνυμία και αορατότητα: Μειώνουν το αίσθημα προσωπικής ευθύνης και ενοχής.
• Γνωστική Αποσύνδεση: Ο δράστης δεν βλέπει τις εκφράσεις του προσώπου του θύματος, με αποτέλεσμα να υφίσταται μείωση της ενσυναίσθησης.

Ψυχομετρική Σύνδεση με τη Σκοτεινή Τριάδα (Dark Triad)

Οι ενήλικοι δράστες ψηφιακών επιθέσεων παρουσιάζουν υψηλά σκορ σε ψυχομετρικά εργαλεία όπως το Dark Triad Dirty Dozen (DTDD) των Jonason & Webster (2010), το οποίο μετρά:

(Σκοτεινή Τριάδα)

├── Ναρκισσισμός --> Ανάγκη επίδειξης ισχύος/Διαχείριση ανωτερότητας άλλου.

├── Μακιαβελισμός --> Στρατηγική ενορχήστρωση επιθέσεων για κοινωνική εξόντωση.

└── Ψυχοπάθεια --> Πλήρης απουσία μεταμέλειας / Σαδιστική ικανοποίηση (Schadenfreude).

Η άντληση χαράς από τη δυστυχία του άλλου λειτουργεί ως ο απόλυτος μηχανισμός ψυχικής ανταμοιβής για τον φθονούμενο θύτη (Crysel κ.ά., 2013).

Αντίθετα με την πεποίθηση ότι οι ενήλικοι διαθέτουν την ψυχική ανθεκτικότητα να "αγνοήσουν" τις διαδικτυακές επιθέσεις, οι επιπτώσεις στην ψυχική υγεία είναι βαθιές και τεκμηριώνονται από κλινικά εργαλεία (π.χ. κλίμακα κατάθλιψης CES-D, ερωτηματολόγιο άγχους STAI):

• Χρόνιο στρες και αγχώδεις διαταραχές: Λόγω της έλλειψης χωροχρονικών ορίων στο διαδίκτυο, το νευρικό σύστημα του θύματος βρίσκεται σε διαρκή υπερδιέγερση.
• Κλινική κατάθλιψη και Κοινωνική απόσυρση: Η συστηματική αποδόμηση της προσωπικότητας οδηγεί το άτομο στην απομόνωση.
• Εργασιακό Mobbing και Burnout: Όταν οι επιθέσεις μεταφέρονται σε επαγγελματικές πλατφόρμες, απειλείται άμεσα η οικονομική και επαγγελματική επιβίωση του ατόμου.

Υφιστάμενο Πλαίσιο

Η Κυπριακή Δημοκρατία έχει κάνει βήματα προόδου θεσπίζοντας τον περί της Προστασίας από Παρενόχληση και Παρενοχλητική Παρακολούθηση Νόμο του 2021 (Ν. 114(I)/2021). Ο νόμος αυτός ποινικοποιεί το stalking, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης για παρεμβολή στην προσωπική ζωή του θύματος, προβλέποντας ποινές φυλάκισης έως 2 ή 5 έτη. Παράλληλα, ο πρόσφατος Νόμος 42(I)/2025 εισήγαγε νέες προστασίες ενάντια στην παρενόχληση και τη βία στον εργασιακό χώρο.

Γιατί υπάρχει επιτακτική ανάγκη για νέα Νομική ρύθμιση;

Παρά τις νομοθετικές προσπάθειες, το νομικό σύστημα της Κύπρου παρουσιάζει σοβαρά κενά:

1. Απουσία αυτοτελούς ορισμού του Cyberbullying ενηλίκων: Οι υφιστάμενες ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες (όπως το Action Plan Against Cyberbullying της Ευρωπαϊκής Επιτροπής) επικεντρώνονται σχεδόν αποκλειστικά σε ανηλίκους και νεαρά άτομα έως 29 ετών. Δεν υπάρχει σαφής, αυτόνομος ποινικός ορισμός για τον ψηφιακό εκφοβισμό μεταξύ ενηλίκων στο κυπριακό δίκαιο.
2. Το Κριτήριο της επανάληψης: Για να στοιχειοθετηθεί αδίκημα βάσει του Ν. 114(I)/2021, η συμπεριφορά πρέπει να σημειωθεί τουλάχιστον δύο φορές. Ωστόσο, στο διαδίκτυο, μια και μόνο ανάρτηση (π.χ. διαρροή προσωπικών δεδομένων/φωτογραφιών με κίνητρο τον φθόνο) μπορεί να αναπαραχθεί χιλιάδες φορές, προκαλώντας μόνιμη βλάβη χωρίς να καλύπτεται επαρκώς από τον νόμο.
3. Δυσκολία απόδειξης του Ψυχικού δόλου: Ο νόμος απαιτεί ο δράστης να γνωρίζει ότι η συμπεριφορά του προκαλεί άγχος ή στενοχώρια. Οι δράστες που υποκινούνται από ψηφιακό φθόνο συχνά χρησιμοποιούν συγκεκαλυμμένη επιθετικότητα (micro-aggressions, έμμεσα σχόλια), καθιστώντας τη δικαστική απόδειξη του δόλου εξαιρετικά δυσχερή.
4. Ανωνυμία και έλλειψη συνεργασίας πλατφορμών: Αν και η Ευρωπαϊκή Πράξη για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA) επιβάλλει κανόνες, η διαδικασία άρσης του απορρήτου για ψεύτικα προφίλ (fake profiles) στην Κύπρο παραμένει χρονοβόρα, αφήνοντας τα θύματα απροστάτευτα κατά τη διάρκεια της κρίσης.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

• Crysel, L. C., Crosby, J. W., & Webster, G. D. (2013). The Dark Triad and Schadenfreude. Personality and Individual Differences, 54(8), 932-936.
• Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117-140.
• Jonason, P. K., & Webster, G. D. (2010). The Dirty Dozen: A concise measure of the Dark Triad. Psychological Assessment, 22(2), 420-432.
• Lange, J., & Crusius, J. (2015). Dispositional envy revisited: Unraveling the destructive and productive sides of envy. Personality and Social Psychology Bulletin, 41(2), 284-294.
• Suler, J. (2004). The online disinhibition effect. CyberPsychology & Behavior, 7(3), 321-326.
• Vogel, E. A., Rose, J. P., Roberts, L. R., & Eckles, K. (2014). Social comparison, social media, and self-esteem. Psychology of Popular Media Culture, 3(4), 206-222.

*Ψυχολόγος

Διδάκτορας Εξελικτικής-Σχολικής ψυχολογίας

Μ.Α Διοίκηση εκπαιδευτικών μονάδων

Msc Χρηματοοικονομικά και Ναυτιλιακά

Μ.Α ART therapist

Pgp Συμβουλευτική ψυχολογία

Ειδίκευση στη Συστημική θεραπεία και στη Γνωστική-Αναλυτική θεραπευτική αντιμετώπιση