510 περιστατικά βίας σε μία σχολική χρονιά

Έντονο προβληματισμό σε εκπαιδευτικούς, γονείς και αρμόδιες υπηρεσίες προκαλεί η εικόνα που καταγράφεται για την ενδοσχολική βία στην Κύπρο, καθώς η πρώτη παγκύπρια έκθεση της Ομάδας Ασφαλούς Σχολείου αποτυπώνει με αριθμούς και δεδομένα ένα φαινόμενο που φαίνεται ν’ αποκτά όλο και πιο σύνθετα χαρακτηριστικά.

Συγκεκριμένα, κατά τη σχολική χρονιά που ολοκληρώθηκε το καλοκαίρι του 2025, συνολικά 510 περιστατικά βίας καταγράφηκαν από 98 σχολικές μονάδες όλων των βαθμίδων εκπαίδευσης, αναδεικνύοντας όχι μόνο την έκταση του προβλήματος αλλά και την ανάγκη για πιο συντονισμένες παρεμβάσεις.

Η έκθεση, η οποία ετοιμάστηκε για πρώτη φορά στο πλαίσιο της νομοθετικής υποχρέωσης της ΟΑΣ, επιχειρεί να δώσει μια συνολική εικόνα για τα επίπεδα ενδοσχολικής βίας στην Κύπρο. Τα στοιχεία προέκυψαν μέσα από τη συστηματική συλλογή και επεξεργασία δεδομένων που συγκεντρώθηκαν κατά τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς και αξιοποιήθηκαν για την εξαγωγή συμπερασμάτων αλλά και εισηγήσεων πολιτικής προς τη Συντονιστική Επιτροπή Ασφαλούς Σχολείου και την Εθνική Συμβουλευτική Επιτροπή για θέματα ενδοσχολικής βίας.

Οι κοινωνικοί παράγοντες

Η έκθεση αντιμετωπίζει τη σχολική βία ως ένα πολυδιάστατο κοινωνικό και παιδαγωγικό φαινόμενο, το οποίο δεν περιορίζεται μόνο στις σχολικές αίθουσες αλλά επηρεάζεται από κοινωνικούς, οικογενειακούς και ψυχολογικούς παράγοντες. Όπως καταγράφεται, η αύξηση των περιστατικών δεν μπορεί να εξεταστεί αποκομμένα από την ευρύτερη άνοδο της νεανικής παραβατικότητας που παρατηρείται τα τελευταία χρόνια στην κυπριακή κοινωνία.

Από τα στοιχεία προκύπτει ότι τα περισσότερα περιστατικά εντοπίζονται στη Μέση Εκπαίδευση και κυρίως στα γυμνάσια. Συγκεκριμένα, από τα 98 σχολεία που ανταποκρίθηκαν στην εγκύκλιο του Υπουργείου Παιδείας, τα 49 ήταν σχολεία Μέσης Γενικής Εκπαίδευσης, τα οποία κατέγραψαν 328 περιστατικά βίας. Στη Δημοτική Εκπαίδευση συμμετείχαν 37 σχολεία με 108 περιστατικά, ενώ στη Μέση Τεχνική και Επαγγελματική Εκπαίδευση ανταποκρίθηκαν 10 σχολικές μονάδες με 72 περιστατικά. Στην Προσχολική Εκπαίδευση καταγράφηκαν δύο περιστατικά από δύο σχολεία.

Η χαμηλή συμμετοχή σχολείων στη διαδικασία καταγραφής αποτελεί από μόνη της ένα σημαντικό στοιχείο, καθώς μόλις το 13,19% των σχολικών μονάδων παγκυπρίως ανταποκρίθηκε στην εγκύκλιο. Παρόλα αυτά, οι αριθμοί που προέκυψαν κρίνονται ιδιαίτερα ανησυχητικοί και αποτυπώνουν ένα πρόβλημα που φαίνεται να είναι πολύ πιο εκτεταμένο απ’ όσο καταγράφεται επισήμως.

Οι επαρχίες με τα περισσότερα περιστατικά

Σε επαρχιακό επίπεδο, τα περισσότερα περιστατικά εντοπίστηκαν στη Λευκωσία και τη Λάρνακα. Ενδεικτικά, στη Λευκωσία 35 σχολεία κατέγραψαν 198 περιστατικά βίας, ενώ στη Λάρνακα 24 σχολεία παρουσίασαν 177 περιστατικά. Ακολουθούν η Λεμεσός με 83 περιστατικά, η Αμμόχωστος με 35 και η Πάφος με 17.

Τα δεδομένα δείχνουν ότι η βία στα σχολεία λαμβάνει πολλές μορφές. Η συχνότερη είναι η σωματική βία, με 293 καταγεγραμμένα περιστατικά που περιλαμβάνουν χτυπήματα, σπρωξίματα, κλοτσιές, γροθιές, τρικλοποδιές και καταστροφή περιουσίας. Πολύ συχνά είναι επίσης τα περιστατικά λεκτικής και μη λεκτικής βίας, τα οποία ανήλθαν στα 223 και περιλαμβάνουν βρισιές, απειλές, κοροϊδίες, χλευασμούς και προσβλητικές χειρονομίες.

Ιδιαίτερο προβληματισμό προκαλεί η αυξανόμενη παρουσία του ηλεκτρονικού εκφοβισμού, καθώς καταγράφηκαν 24 περιστατικά ηλεκτρονικής βίας, αριθμός που, σύμφωνα με ειδικούς, ενδέχεται να είναι πολύ μεγαλύτερος στην πραγματικότητα, αφού πολλά περιστατικά παραμένουν αδήλωτα. Παράλληλα, αναφέρθηκαν 20 περιστατικά κοινωνικής βίας, όπως διάδοση φημών και κοινωνική απομόνωση, καθώς και 16 περιστατικά σεξουαλικής βίας. Άλλα 58 περιστατικά αφορούσαν σοβαρές μορφές παραβατικότητας, όπως εμπρησμούς, κλοπές, κατοχή επικίνδυνων αντικειμένων και πλαστογραφία.

Παραβατικότητα, εκφοβισμός και ρατσιστικά περιστατικά

Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο σύνθετη όταν εξετάζονται οι κατηγορίες των περιστατικών. Συνολικά, 244 περιστατικά αφορούσαν παραβατική συμπεριφορά, 171 σχετίζονταν με συγκρούσεις μεταξύ μαθητών, ενώ 78 χαρακτηρίστηκαν ως περιστατικά εκφοβισμού. Παράλληλα, καταγράφηκαν 53 ρατσιστικά περιστατικά και 10 περιπτώσεις σεξουαλικής εκμετάλλευσης ή κακοποίησης.

Τα περιστατικά ρατσιστικής συμπεριφοράς φαίνεται να βασίζονται κυρίως σε χαρακτηριστικά που αφορούν την εμφάνιση, τη διαφορετικότητα και τις μαθησιακές ικανότητες των παιδιών. Σύμφωνα με τα δεδομένα της έκθεσης, η εμφάνιση αποτέλεσε βασικό κριτήριο σε 22 περιστατικά, ενώ σε άλλα τόσα περιστατικά καταγράφηκαν ως λόγοι οι κοινωνικές δεξιότητες, η προσωπικότητα ή οι μαθησιακές δυσκολίες των μαθητών. Η ετήσια αποτίμηση της Αντιρατσιστικής Πολιτικής του Υπουργείου Παιδείας αναφέρει ότι συχνότερα κίνητρα ρατσιστικής συμπεριφοράς ήταν το χρώμα του δέρματος και η εθνικότητα.

Πού εκδηλώνεται η σχολική βία

Οι χώροι όπου εκδηλώνεται η βία αποκαλύπτουν επίσης σημαντικές πτυχές του προβλήματος. Τα περισσότερα περιστατικά σημειώθηκαν στην αυλή των σχολείων, όπου καταγράφηκαν 230 περιστατικά, ενώ άλλα 170 συνέβησαν μέσα στις αίθουσες διδασκαλίας. Περιστατικά σημειώθηκαν επίσης σε σκάλες, αποδυτήρια, αλλά και διαδικτυακά. Εκτός σχολικού χώρου, περιστατικά βίας αναφέρθηκαν σε εκδρομές, σε σπίτια παιδιών, σε λεωφορεία αλλά και μέσω διαδικτύου.

Σύμφωνα με την έκθεση, στο 96% των περιπτώσεων εμπλέκονταν παιδιά από το ίδιο σχολείο, γεγονός που υποδηλώνει ότι οι συγκρούσεις αναπτύσσονται κυρίως εντός του σχολικού περιβάλλοντος και σχετίζονται άμεσα με τη σχολική καθημερινότητα και τις σχέσεις μεταξύ μαθητών.

Οι αιτίες πίσω από τη βία

Οι ειδικοί που συνέβαλαν στην έκθεση σημειώνουν ότι η ενδοσχολική βία δεν μπορεί να εξηγηθεί από έναν μόνο παράγοντα. Τα ποιοτικά δεδομένα της Υπηρεσίας Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας αναδεικνύουν ως βασικές αιτίες τις οικογενειακές δυσκολίες, την κοινωνική απομόνωση, την αδυναμία ένταξης στο σχολικό περιβάλλον και τις ψυχοκοινωνικές δυσκολίες που αντιμετωπίζουν αρκετά παιδιά.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στον ρόλο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Η συνεχής αναζήτηση αποδοχής μέσα από likes και προβολές φαίνεται να ενισχύει επιθετικές ή παραβατικές συμπεριφορές, ιδιαίτερα στις μικρότερες ηλικίες, ενώ η διαδικτυακή έκθεση δημιουργεί νέα πεδία σύγκρουσης και εκφοβισμού.

Το σχολείο ως μέρος της λύσης

Η έκθεση αναφέρει επίσης ότι αρκετά περιστατικά δεν εντοπίζονται εγκαίρως στο δημοτικό σχολείο, με αποτέλεσμα παιδιά που παρουσιάζουν δυσκολίες συμπεριφοράς να μεταφέρονται στο γυμνάσιο χωρίς να έχουν λάβει την απαραίτητη υποστήριξη. Ακόμη και στις περιπτώσεις όπου τα περιστατικά εντοπίζονται από το νηπιαγωγείο ή το δημοτικό, παρατηρείται ότι οι δυσκολίες συνεχίζουν να συνοδεύουν τα παιδιά σε όλη τη σχολική τους πορεία.

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και στον ρόλο του ίδιου του σχολείου ως παράγοντα πρόληψης ή ενίσχυσης της παραβατικότητας. Οι κακές παιδαγωγικές πρακτικές, το αρνητικό σχολικό κλίμα και η έλλειψη ουσιαστικής σχέσης εκπαιδευτικού-μαθητή μπορούν να λειτουργήσουν επιβαρυντικά. Αντίθετα, όπου οι εκπαιδευτικοί λειτουργούν υποστηρικτικά και ως μέντορες, παρατηρείται αισθητή μείωση της παραβατικής συμπεριφοράς.

Τα μέτρα που προωθούνται

Με βάση τα ευρήματα, η Ομάδα Ασφαλούς Σχολείου εισηγείται σειρά μέτρων που επικεντρώνονται κυρίως στην πρόληψη και στην έγκαιρη παρέμβαση. Μεταξύ άλλων, προτείνεται η ενίσχυση της επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών για διαχείριση συγκρούσεων και αναγνώριση πρώιμων ενδείξεων βίας, η δημιουργία ενιαίου μηχανισμού αναφοράς περιστατικών και η βελτίωση της συνεργασίας σχολείου και οικογένειας.

Προτείνεται, επίσης, η ενίσχυση των προγραμμάτων πρόληψης μέσα από βιωματικά εργαστήρια, ομάδες υποστήριξης γονέων και ενεργοποίηση μαθητών-παρατηρητών, ώστε να ενισχυθεί η κουλτούρα μηδενικής ανοχής στη βία.

Στο πλαίσιο αυτό, το Υπουργείο Παιδείας προχώρησε ήδη σε σειρά ενεργειών. Για πρώτη φορά δημιουργήθηκε ειδική ιστοσελίδα αφιερωμένη αποκλειστικά στα θέματα βίας και παραβατικότητας, όπου συγκεντρώνονται όλες οι δράσεις, τα πρωτόκολλα, οι οδηγίες και οι εγκύκλιοι που αφορούν τη διαχείριση περιστατικών.

Παράλληλα, έχουν ετοιμαστεί ειδικοί οδηγοί ανά βαθμίδα εκπαίδευσης, ενώ πραγματοποιούνται επιμορφωτικά προγράμματα για εκπαιδευτικούς και διευθυντικά στελέχη. Σημαντική θεωρείται επίσης η λειτουργία επιτροπών ασφαλούς σχολείου σε κάθε σχολική μονάδα, με στόχο τη συστηματική αντιμετώπιση των περιστατικών και την ενίσχυση της πρόληψης.

Μια κοινωνία που κινδυνεύει να συνηθίσει τη βία

Αναμφίβολα, η ενδοσχολική βία αποτελεί μιαν από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για το εκπαιδευτικό σύστημα της Κύπρου και απαιτεί μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, σταθερές πολιτικές και συνεχή αξιολόγηση. Τα όσα καταγράφονται πλέον δεν αποτελούν μεμονωμένα περιστατικά αλλά μια νέα, ανησυχητική κανονικότητα.

Μια γενιά μεγαλώνει μαθαίνοντας ότι οι διαφορές λύνονται με μπουνιές, κλοτσιές, απειλές και δημόσιο εξευτελισμό, ενώ ακόμη πιο ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι γύρω από κάθε περιστατικό δημιουργείται συχνά ένας κύκλος θεατών που δεν παρεμβαίνουν αλλά καταγράφουν τη βία με τα κινητά τους τηλέφωνα. Η μετατροπή της βίας σε «περιεχόμενο» για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δημιουργεί μια επικίνδυνη ανοχή απέναντι στο φαινόμενο, αφού ο θεατής μετατρέπεται σιωπηλά σε συμμέτοχο.

Συνεπώς, απαιτείται άμεσο και συντονισμένο σχέδιο δράσης σε όλα τα επίπεδα της εκπαίδευσης, ουσιαστική στήριξη των εκπαιδευτικών, καθοδήγηση των γονέων και λειτουργικές δομές πρόληψης και παρέμβασης μέσα στα σχολεία. Όσο η κοινωνία εξοικειώνεται με τη βία, τόσο αυξάνεται ο κίνδυνος να την αντιμετωπίσει ως κάτι φυσιολογικό. Και τότε το ζήτημα θ’ αντανακλά μια κοινωνία που σταδιακά χάνει τα όριά της και την ανοχή της απέναντι σε τέτοια φαινόμενα.