Στα σκουπίδια ρεύμα για 90.000 σπίτια

Το πρόβλημα της Κύπρου δεν είναι ότι δεν έχει ήλιο. Είναι ότι δεν έχει ακόμη το σύστημα για ν’ αξιοποιεί όλο το ρεύμα που μπορεί να παράγει από τον ήλιο. Την τετραετία 2022-2025, περίπου 542 GWh πράσινης ενέργειας από ΑΠΕ δεν αξιοποιήθηκαν λόγω περικοπών, επειδή το ηλεκτρικό σύστημα δεν μπορούσε κάθε φορά να τις απορροφήσει με ασφάλεια. Η ποσότητα αυτή αντιστοιχεί, με βάση μέση ετήσια κατανάλωση 6.000 kWh ανά νοικοκυριό, σε ρεύμα για περίπου 90.000 σπίτια για έναν χρόνο. Την ίδια ώρα, η χώρα συνέχισε να πληρώνει βαρύ λογαριασμό για ρύπους: €715,2 εκατ. για την περίοδο 2022-2024 και, με την εκτίμηση των €227,3 εκατ. για το 2025, σχεδόν €943 εκατ. στην τετραετία. Με απλά λόγια, η Κύπρος πετά στον κάλαθο των αχρήστων καθαρή ενέργεια που ήδη μπορεί να παραχθεί και συνεχίζει να πληρώνει ακριβά για ρυπογόνο ρεύμα.

Πράσινη μετάβαση στα χαρτιά, περικοπές στο μενού

Η πράσινη μετάβαση στην Κύπρο έχει πλέον δύο όψεις. Η πρώτη είναι αυτή που φαίνεται στις στέγες με φωτοβολταϊκά, στα μεγάλα έργα ΑΠΕ, στις χορηγίες και στις εξαγγελίες για φθηνότερο και καθαρότερο ρεύμα. Η δεύτερη είναι λιγότερο θεαματική, αλλά πολύ πιο αποκαλυπτική: πράσινη ενέργεια που υπάρχει ως δυνατότητα, αλλά δεν αξιοποιείται, επειδή το σύστημα δεν μπορεί πάντα να την απορροφήσει.

Αυτό είναι οι λεγόμενες περικοπές ΑΠΕ. Όταν υπάρχει μεγάλη παραγωγή από φωτοβολταϊκά, κυρίως τις ώρες έντονης ηλιοφάνειας, αλλά η ζήτηση δεν είναι αρκετά υψηλή και δεν υπάρχει επαρκής αποθήκευση, οι διαχειριστές του συστήματος περιορίζουν την παραγωγή για λόγους ασφάλειας και ευστάθειας. Η ίδια η ΑΗΚ εξηγεί ότι οι περικοπές μπορούν να γίνονται για να διασφαλίζεται η εύρυθμη, αξιόπιστη και ασφαλής λειτουργία του ηλεκτρικού συστήματος ή του δικτύου διανομής.

Τεχνικά, λοιπόν, οι περικοπές μπορεί να είναι αναγκαίες. Πολιτικά, όμως, το ερώτημα είναι πολύ πιο βαρύ: Γιατί η Κύπρος έφτασε στο σημείο να κόβει τόσο πολύ καθαρό ρεύμα, ενώ εξακολουθεί να πληρώνει ακριβά για καύσιμα και ρύπους;

Από τις 10 GWh στις 306 GWh

Τα στοιχεία της τετραετίας δείχνουν ότι το πρόβλημα δεν είναι μικρό, ούτε συγκυριακό. Το 2022 οι περικοπές πράσινης ενέργειας ήταν σχεδόν 10 GWh. Το 2023 ξεπέρασαν τις 59 GWh. Το 2024 έφτασαν περίπου τις 167 GWh. Και το 2025 εκτοξεύθηκαν στις 306 GWh. Δηλαδή, μέσα σε τέσσερα χρόνια, η ποσότητα πράσινης ενέργειας που δεν αξιοποιείται πολλαπλασιάστηκε.

Η εικόνα του 2025 είναι η πιο αποκαλυπτική. Σύμφωνα με τα στοιχεία CyprusGrid που δημοσιεύθηκαν από το pv magazine, η Κύπρος περιέκοψε 306 GWh καθαρής ενέργειας από μονάδες συνδεδεμένες στο δίκτυο διανομής, κυρίως φωτοβολταϊκά. Το ποσοστό έφτασε το 47,44% της ηλιακής παραγωγής και του βιοαερίου στο δίκτυο διανομής. Με απλά λόγια, σχεδόν η μισή πράσινη ενέργεια αυτής της κατηγορίας δεν αξιοποιήθηκε.

Αθροιστικά, για την περίοδο 2022-2025, οι περικοπές φτάνουν περίπου τις 542 GWh. Το νούμερο προκύπτει από την πρόσθεση των δημοσιευμένων μεγεθών: σχεδόν 10 GWh το 2022, πάνω από 59 GWh το 2023, περίπου 167 GWh το 2024 και 306 GWh το 2025. Δεν είναι σλόγκαν. Είναι αριθμητική αποτύπωση ενός συστήματος που έβαλε γρήγορα τον ήλιο στην παραγωγή, αλλά δεν έφτιαξε με την ίδια ταχύτητα τις υποδομές για να τον αξιοποιήσει.

Πώς βγαίνει το «ρεύμα για 90.000 σπίτια»

Η φράση «ρεύμα για 90.000 σπίτια» δεν σημαίνει ότι 90.000 νοικοκυριά έμειναν χωρίς ηλεκτρισμό. Σημαίνει ότι η ποσότητα πράσινης ενέργειας που δεν αξιοποιήθηκε αντιστοιχεί στην ετήσια κατανάλωση περίπου 90.000 οικιακών καταναλωτών.

Ο υπολογισμός είναι απλός. Οι 542 GWh ισοδυναμούν με 542.000.000 kWh. Αν ληφθεί ως βάση μια μέση ετήσια κατανάλωση 6.000 kWh ανά νοικοκυριό, τότε: 542.000.000 kWh ÷ 6.000 kWh = 90.333 νοικοκυριά. Άρα, στρογγυλεμένα, μιλάμε για περίπου 90.000 σπίτια για έναν χρόνο.

Η ίδια αναλογία επιβεβαιώνεται και από το στοιχείο του 2025. Οι 306 GWh που κόπηκαν εκείνη τη χρονιά αναφέρονται ως ποσότητα αρκετή για να καλύψει τις ετήσιες ανάγκες περίπου 51.000 νοικοκυριών. Αν διαιρεθούν οι 306 GWh με τα 51.000 νοικοκυριά, προκύπτει ξανά μέση ετήσια κατανάλωση 6.000 kWh ανά νοικοκυριό.

Ρεύμα με πραγματική οικονομική αξία

Η χαμένη πράσινη ενέργεια δεν είναι μόνο περιβαλλοντικό ζήτημα. Είναι και οικονομικό. Οι 542 GWh της περιόδου 2022-2025 έχουν αξία, ακόμη κι αν αυτή αλλάζει ανάλογα με τον τρόπο υπολογισμού.

Με συντηρητική χονδρική αποτίμηση, περίπου €101 ανά MWh, η αξία τους φτάνει περίπου τα €55 εκατ. Αν υπολογιστούν με βάση αξία αιχμής, περίπου €183 ανά MWh, πλησιάζουν τα €99 εκατ. Αν μεταφραστούν σε λιανικό ισοδύναμο λογαριασμών, με 25-30 σεντ ανά kWh, τότε η αξία μπορεί να κυμανθεί από περίπου €135 εκατ. μέχρι και πάνω από €160 εκατ. Οι τιμές των €101/MWh και €183/MWh χρησιμοποιούνται ως ενδεικτικά σημεία αναφοράς σε ανάλυση για την κυπριακή αγορά και την αξία της αποθήκευσης.

Η ουσία δεν είναι να παρουσιαστεί ένα ποσό ως απόλυτη αλήθεια. Η ουσία είναι ότι ακόμη και με τον πιο χαμηλό υπολογισμό, μιλάμε για δεκάδες εκατομμύρια ευρώ σε πράσινη ενέργεια που δεν αξιοποιήθηκε. Και με τη λογική του καταναλωτή, δηλαδή με τη λογική του λογαριασμού, το μέγεθος γίνεται ακόμη πιο βαρύ.

Ο λογαριασμός των ρύπων

Την ίδια ώρα που χάνεται πράσινο ρεύμα, η Κύπρος συνεχίζει να πληρώνει ακριβά για ρύπους. Η ηλεκτροπαραγωγή παραμένει σε μεγάλο βαθμό δεμένη με συμβατικά καύσιμα, κάτι που σημαίνει ότι η χώρα αγοράζει δικαιώματα εκπομπών. Το κόστος αυτό δεν μένει στη θεωρία. Μεταφέρεται στους λογαριασμούς και συντηρεί το υψηλό κόστος ηλεκτρικής ενέργειας.

Σύμφωνα με στοιχεία που επικαλείται η έκθεση του Γενικού Ελεγκτή για την ΑΗΚ, η δαπάνη για αγορά δικαιωμάτων εκπομπών ανήλθε σε €248 εκατ. το 2022, €256 εκατ. το 2023 και €211,2 εκατ. το 2024, με το ποσό του 2024 να αναφέρεται ως μη ελεγμένο. Δηλαδή, μόνο για την τριετία 2022-2024, ο λογαριασμός φτάνει τα €715,2 εκατ. Η ίδια αναφορά σημειώνει ότι το κόστος των δικαιωμάτων μετακυλίεται στον λογαριασμό του καταναλωτή.

Για το 2025, το συνολικό κόστος αγοράς δικαιωμάτων ρύπων από την ΑΗΚ υπολογίστηκε στα €227,3 εκατ.. Αν προστεθεί η εκτίμηση αυτή στα ποσά της τριετίας 2022-2024, τότε ο λογαριασμός της τετραετίας 2022-2025 πλησιάζει τα €943 εκατ.

Αυτός είναι ο δεύτερος πυλώνας του θέματος: την ίδια περίοδο που η Κύπρος άφησε ανεκμετάλλευτες περίπου 542 GWh πράσινης ενέργειας, ο λογαριασμός των ρύπων κινήθηκε κοντά στο €1 δισ.

Η αντίφαση που πληρώνει ο καταναλωτής

Η σύγκριση δεν σημαίνει ότι οι 542 GWh χαμένης πράσινης ενέργειας θα μηδένιζαν τον λογαριασμό των ρύπων. Αυτό θα ήταν τεχνικά λάθος. Σημαίνει, όμως, ότι κάθε καθαρή κιλοβατώρα που κόβεται είναι χαμένη ευκαιρία να μειωθεί η ανάγκη για συμβατική παραγωγή, καύσιμα και εκπομπές.

Ο καταναλωτής πληρώνει τον λογαριασμό από πολλές πλευρές. Πληρώνει το ρεύμα. Πληρώνει το κόστος των καυσίμων που χρησιμοποιούνται για συμβατική παραγωγή. Πληρώνει το κόστος των ρύπων. Και, την ίδια ώρα, βλέπει ότι μέρος της πράσινης ενέργειας που θα μπορούσε να μειώσει την πίεση στο σύστημα δεν αξιοποιείται.

Το πρόβλημα είναι ότι το δίκτυο, η αποθήκευση και η ευελιξία του συστήματος δεν προχώρησαν με τον ίδιο ρυθμό με τις εγκαταστάσεις φωτοβολταϊκών. Τα φωτοβολταϊκά παράγουν κυρίως τις ώρες της ημέρας. Όταν όμως η ζήτηση είναι χαμηλή και δεν υπάρχουν αρκετές μπαταρίες, το πλεόνασμα δεν μπορεί να κρατηθεί για το απόγευμα ή το βράδυ. Παράλληλα, οι συμβατικές μονάδες πρέπει να παραμένουν σε λειτουργία για λόγους σταθερότητας.

Έτσι φτάσαμε στη μεγάλη ενεργειακή αντίφαση: η Κύπρος επενδύει στον ήλιο, αλλά συνεχίζει να πληρώνει σαν να μην μπορεί να τον αξιοποιήσει πλήρως. Η πράσινη μετάβαση δεν κρίνεται μόνο από το πόσα φωτοβολταϊκά εγκαθίστανται. Κρίνεται από το πόση πράσινη ενέργεια αξιοποιείται πραγματικά.

Και, με βάση τα στοιχεία της τετραετίας, η απάντηση είναι σκληρή: ρεύμα για περίπου 90.000 σπίτια δεν αξιοποιήθηκε, την ώρα που ο λογαριασμός των ρύπων πλησιάζει το €1 δισ.