Κάνει καλό να βαριόμαστε; Η επιστήμη πίσω από το «δεν έχω τι να κάνω

Στον σύγχρονο κόσμο, η σιωπή μοιάζει με σφάλμα του συστήματος. Από τη στιγμή που ένα παιδί θα αφήσει το βλέμμα του να πλανηθεί στο κενό, μια αόρατη κοινωνική υστερία ενεργοποιείται: «Πρέπει κάτι να κάνει». Γεμίζουμε τα απογεύματά τους με οργανωμένες δραστηριότητες, αθλήματα, ξένες γλώσσες και, όταν όλα αυτά αποτύχουν, με τη λαμπερή, υπνωτική γάζα μιας ψηφιακής οθόνης. Κι όμως, αν ανατρέξουμε στα δικά μας καλοκαίρια, εκείνα τα μεγάλα, νωχελικά απογεύματα όπου ο χρόνος έμοιαζε να έχει πήξει, θα θυμηθούμε ότι οι πιο σπουδαίοι κόσμοι γεννήθηκαν ακριβώς τότε: όταν δεν είχαμε τίποτα να κάνουμε.

Αν προγραμματίζουμε κάθε λεπτό της ζωής ενός παιδιού, δεν του οργανώνουμε το μέλλον· του κλέβουμε το παρόν.

Η βαρεμάρα δεν είναι το χαμένο έδαφος της ανάπτυξης· είναι το έδαφος πάνω στο οποίο το παιδί μαθαίνει, επιτέλους, να στέκεται μόνο του. Η ιδέα ότι η παιδική ηλικία πρέπει να είναι ένα ασταμάτητο κυνήγι ερεθισμάτων αποτελεί μια σχετικά νέα κοινωνική κατασκευή, η οποία συχνά συγκρούεται με τη γνωστική νευροεπιστήμη.

Όταν ένα παιδί δεν είναι προσηλωμένο σε μια εξωτερική, δομημένη εργασία, ο εγκέφαλός του δεν απενεργοποιείται. Αντίθετα, ενεργοποιείται το Δίκτυο Προεπιλεγμένης Λειτουργίας (DMN). Πρόκειται για ένα πολύπλοκο δίκτυο αλληλοσυνδεόμενων εγκεφαλικών περιοχών που παίρνει τα ηνία όταν «χαζεύουμε».

Σύμφωνα με εμβληματικές έρευνες νευροαπεικόνισης (Raichle et al., 2001), το DMN είναι υπεύθυνο για την εσωτερική επεξεργασία, την αυτοαναστοχαστική σκέψη και τη δημιουργία βαθέος νοήματος. Ο εγκέφαλος σε κατάσταση «ηρεμίας» καταναλώνει σχεδόν την ίδια ενέργεια με έναν εγκέφαλο που λύνει μια μαθηματική άσκηση· απλώς τη στρέφει προς τα μέσα, χτίζοντας την αυτογνωσία. Όταν στερούμε από το παιδί τη βαρεμάρα, του στερούμε τα καύσιμα για να αναπτύξει αυτή την εσωτερική αρχιτεκτονική.

Η Δρ Teresa Belton (University of East Anglia), μέσα από ποιοτικές μελέτες για τη σχέση βαρεμάρας και δημιουργικότητας, διαπίστωσε ότι η πλήξη αποτελεί ένα ισχυρό ψυχολογικό κίνητρο. Η βαρεμάρα αναγκάζει το άτομο να κοιτάξει προς τα μέσα για να βρει λύση. Αν το περιβάλλον προσφέρει διαρκώς έτοιμα, ψηφιακά ερεθίσματα, η εσωτερική πηγή δημιουργικότητας μένει ανενεργή.

Σε μια κλασική μελέτη τους στο Cambridge Journal of Education, οι ερευνητές Sandi Mann και Rebekah Cadman (2014) απέδειξαν πειραματικά ότι οι δραστηριότητες που προκαλούν σκόπιμα βαρεμάρα αυξάνουν κατακόρυφα τις επιδόσεις των συμμετεχόντων σε μεταγενέστερα τεστ δημιουργικότητας. Η βαρεμάρα σπρώχνει το μυαλό στην αποκλίνουσα σκέψη (divergent thinking) — την ικανότητα να βλέπεις μια χάρτινη κούτα και να φαντάζεσαι ένα διαστημόπλοιο.

Σε εκτενή αναφορά της Αμερικανικής Ακαδημίας Παιδιατρικής (AAP) με τίτλο «The Importance of Play in Promoting Healthy Child Development», τονίζεται ότι ο μη δομημένος χρόνος είναι απαραίτητος για την απόκτηση κοινωνικο-συναισθηματικών δεξιοτήτων. Επιπλέον, ο εξελικτικός ψυχολόγος Peter Gray (2011) στο American Journal of Play συνδέει άμεσα τη δραματική μείωση του ελεύθερου χρόνου των παιδιών τις τελευταίες δεκαετίες με την κατακόρυφη άνοδο του παιδικού άγχους, της κατάθλιψης και της έλλειψης εσωτερικού κέντρου ελέγχου (locus of control).

Όταν ένα παιδί δεν μαθαίνει να διαχειρίζεται το κενό του, γίνεται ενήλικας που εξαρτάται από έναν αλγόριθμο για να νιώσει ζωντανός.

Το καλοκαίρι προσφέρει το ιδανικό πεδίο για να μετατρέψουμε τη δυσφορία της πλήξης σε δημιουργική και κριτική σκέψη. Ακολουθούν μερικές ιδέες που πυροδοτούν το μυαλό, χωρισμένες ανά ηλικιακή ομάδα:

Δημιουργικές ιδέες για ανάπτυξη και ενίσχυση Δημιουργικότητας και Κριτικής σκέψης:

• Το «Κουτί των Θησαυρών της Παραλίας»: Αντί για έτοιμα πλαστικά παιχνίδια, προκαλέστε τα παιδιά να μαζέψουν κοχύλια, βότσαλα, ξύλα της θάλασσας και άμμο. Ζητήστε τους να φτιάξουν μια τρισδιάστατη μακέτα ενός δικού τους, φανταστικού νησιού και να αναπτύξουν μια ιστορία γύρω από αυτό, καλλιεργώντας τη γλωσσική και χωρική τους νοημοσύνη.
• Θέατρο Σκιών στο Μπαλκόνι: Με ένα απλό σεντόνι, έναν φακό και χαρτόνια, τα παιδιά μπορούν να γράψουν ένα δικό τους σενάριο, αναπτύσσοντας τον προφορικό λόγο και την επίλυση προβλημάτων (π.χ. «πώς θα δείξω ότι το πουλί πετάει;»).

Για Εφήβους: Κριτική Σκέψη και Αποδόμηση του Ψηφιακού Κόσμου

• Το Project «Ανάποδη Διαφήμιση»: Οι έφηβοι βομβαρδίζονται καθημερινά από τα social media. Μια εξαιρετική άσκηση κριτικής σκέψης είναι να επιλέξουν ένα προϊόν που βλέπουν στο TikTok ή το Instagram και να δημιουργήσουν μια δική τους, χιουμοριστική ή «ειλικρινή» καμπάνια, αναλύοντας πώς οι εταιρείες χειραγουγούν την προσοχή μας.
• Καλοκαιρινό Φωτογραφικό Ντοκιμαντέρ: Αντί για τυπικές selfies, προκαλέστε τους να τραβήξουν 10 φωτογραφίες που λένε μια ιστορία για το μέρος που επισκέπτεστε ή για τη γειτονιά τους (π.χ. «Η ζωή της πόλης στις 3 το μεσημέρι»). Έτσι, μετατρέπουν το κινητό από μέσο παθητικής κατανάλωσης σε εργαλείο παρατήρησης και τέχνης.

Οδηγός Επιβίωσης και Αυτογνωσίας: Η Πρόταση των Εκδόσεων Upbility

Η δημιουργικότητα, ωστόσο, δεν είναι μια ικανότητα που αφορά μόνο τα παιδιά· είναι μια γέφυρα που συνδέει τον ενήλικα με το παιδί που κάποτε υπήρξε. Για να βρούμε τα κατάλληλα εργαλεία αυτό το καλοκαίρι, οι εκδόσεις Upbility προτείνουν τρεις πολύτιμους οδηγούς:

1. «Παίζοντας με το παιδί μέσα μου» (Τεύχος 1 & 2)

Αυτά τα δύο τεύχη αποτελούν το απόλυτο πρακτικό αντίδοτο στον φαύλο κύκλο των οθονών. Μέσα από έξυπνες, πρωτότυπες και ελεύθερες δραστηριότητες, βοηθούν το παιδί να αναπτύξει τη φαντασία και την κριτική του σκέψη, ενώ παράλληλα προσφέρουν στον γονέα μια μοναδική ευκαιρία να συνδεθεί μαζί του σε ένα βαθύτερο, συναισθηματικό επίπεδο.

2. «Ανακαλύπτοντας εμένα» (Για Ενήλικες)

Γιατί για να μεγαλώσουμε δημιουργικά παιδιά, πρέπει πρώτα εμείς οι ίδιοι να είμαστε σε επαφή με τον εαυτό μας. Το βιβλίο αυτό είναι ένα βαθύ ταξίδι αυτογνωσίας για ενήλικες. Το καλοκαίρι, που οι ρυθμοί της καθημερινότητας πέφτουν, είναι η ιδανική ευκαιρία να ανοίξετε αυτές τις σελίδες κάτω από την ομπρέλα της παραλίας, να αποφορτιστείτε από το επαγγελματικό άγχος και να επαναπροσδιορίσετε την εσωτερική σας πυξίδα.

Όταν ο γονέας βρίσκει χρόνο να «ανακαλύψει τον εαυτό του», μαθαίνει στο παιδί του πώς να μην φοβάται τη δική του μοναξιά.

Ας κάνουμε μια συμφωνία για αυτό το καλοκαίρι. Ας αφήσουμε τα αυστηρά προγράμματα στην άκρη για λίγο. Ας αφήσουμε τα παιδιά να κοιτάξουν τον ουρανό, να μετρήσουν τα μυρμήγκια στο χώμα, να νιώσουν τη γλυκιά πλήξη ενός απογεύματος που δεν έχει τίποτα προγραμματισμένο.

Μέσα σε αυτό το κενό, εξοπλισμένοι με τα κατάλληλα ερεθίσματα και βιβλία που θρέφουν την ψυχή, θα ανακαλύψουμε ξανά τη μαγεία του να είμαστε απλώς παρόντες. Τα πιο όμορφα κάστρα στην άμμο χτίζονται πάντα όταν η παλίρροια της καθημερινότητας υποχωρεί και τα πιο σπουδαία μυαλά διαμορφώνονται όταν τους επιτρέπουμε, απλώς, να υπάρχουν. Και κάπως έτσι, με ένα κλαδί στο χέρι, μια χούφτα χώμα ή μια λευκή κόλλα χαρτί, το παιδί θα αρχίσει να σχεδιάζει, ψίχουλο το ψίχουλο, τον άνθρωπο που πρόκειται να γίνει
*Ψυχολόγος

Διδάκτορας Εξελικτικής-Σχολικής ψυχολογίας

Μ.Α Διοίκηση εκπαιδευτικών μονάδων

Msc Χρηματοοικονομικά και Ναυτιλιακά

Μ.Α ART therapist

Pgp Συμβουλευτική ψυχολογία

Ειδίκευση στη Συστημική θεραπεία και στη Γνωστική-Αναλυτική θεραπευτική αντιμετώπιση