Η νέα παγίδα της ψηφιακής εποχής: Εφαρμογές και σκηνοθεσία στην υπηρεσία της παραπλάνησης

Η πολύκροτη υπόθεση «Σάντη» επαναφέρει στο προσκήνιο τη μεγάλη συζήτηση για τους κινδύνους και τις παγίδες που κρύβει η τεχνολογία. Πρόκειται για ένα ευρύτερο ζήτημα, που διογκώνεται σε μια εποχή, κατά την οποία η τεχνητή νοημοσύνη και δεκάδες εφαρμογές παραποίησης μηνυμάτων, ήχου και εικόνας είναι πιο εύκολα προσβάσιμες από ποτέ, θολώνοντας την πραγματικότητα. Ο ειδικός σε θέματα Κυβερνοασφάλειας και Ψηφιακός Δικανικός Αναλυτής, Ντίνος Παστός, εξηγεί πόσο εύκολα μπορεί να κατασκευαστεί και να διακινηθεί παραπλανητικό ψηφιακό υλικό, αναδεικνύοντας τους κινδύνους για παραπληροφόρηση της κοινής γνώμης, ενώ απαριθμεί τα σημάδια που μπορούν να προδώσουν ένα πλαστό μήνυμα, ένα κατασκευασμένο ηχητικό ή ένα παραποιημένο στιγμιότυπο οθόνης.

Από το ψεύτικο μήνυμα στην ψεύτικη κλήση

Ερ.: Με τις σημερινές δυνατότητες της τεχνολογίας, συμπεριλαμβανομένης και της εξέλιξης της τεχνητής νοημοσύνης, πόσο εύκολο είναι να δημιουργηθεί παραπλανητικό περιεχόμενο και ποιους κινδύνους εγκυμονεί αυτό για την ενημέρωση, τη δικαιοσύνη και την κοινωνία;

Απ.: Σήμερα είναι πολύ εύκολο να δημιουργηθεί παραπλανητικό περιεχόμενο. Δεν χρειάζεται απαραίτητα κάποιος να είναι χάκερ ή να έχει προηγμένες τεχνικές γνώσεις. Με ένα κινητό τηλέφωνο, απλές εφαρμογές και λίγη σκηνοθεσία, μπορεί να δημιουργηθεί υλικό που στα μάτια του απλού πολίτη φαίνεται αληθινό. Η τεχνητή νοημοσύνη έχει κάνει το πρόβλημα πιο σοβαρό, γιατί πλέον μπορεί να μιμηθεί φωνές, πρόσωπα, εικόνες και τρόπο έκφρασης. Όμως δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι πολλές απάτες δεν χρειάζονται καν τεχνητή νοημοσύνη. Μπορούν να γίνουν με πολύ απλά μέσα. Ο κίνδυνος για την ενημέρωση είναι ότι ένα ψεύτικο μήνυμα, ένα ηχητικό ή ένα βίντεο μπορεί να κυκλοφορήσει γρήγορα και να επηρεάσει την κοινή γνώμη πριν ελεγχθεί. Για τη δικαιοσύνη, ο κίνδυνος είναι ότι μια κατασκευασμένη «απόδειξη» μπορεί να στοχοποιήσει ανθρώπους, να πιέσει θεσμούς και να δημιουργήσει εντυπώσεις ενοχής. Για την κοινωνία, το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι η απώλεια εμπιστοσύνης: ο πολίτης αρχίζει να μην ξέρει τι είναι αληθινό και τι είναι κατασκευασμένο. Το βασικό μήνυμα είναι απλό: το ότι κάτι φαίνεται αληθινό δεν σημαίνει ότι είναι αληθινό.

Ερ.: Με ποιους τρόπους μπορεί κάποιος να κατασκευάσει ψεύτικα γραπτά ή ηχητικά μηνύματα που να φαίνονται αληθινά; Υπάρχουν εύκολα προσβάσιμες εφαρμογές που επιτρέπουν τον καθορισμό αποστολέα, ώρας και περιεχομένου επικοινωνίας;

Απ.: Ναι, υπάρχουν εύκολα προσβάσιμες εφαρμογές που επιτρέπουν σε κάποιον να κατασκευάσει ψεύτικα γραπτά μηνύματα ή ψεύτικες συνομιλίες. Στην υπόθεση «Σάντη», σύμφωνα με όσα αναφέρθηκαν, έγινε λόγος για εφαρμογή τύπου "Fake SMS – Fake Text Message App". Τέτοιες εφαρμογές μπορούν να δημιουργήσουν μια εικόνα συνομιλίας που μοιάζει με πραγματικό μήνυμα. Μέσα από τέτοια εργαλεία μπορεί κάποιος να καθορίσει αποστολέα, περιεχόμενο, ώρα, ημερομηνία και εμφάνιση της συνομιλίας. Το τελικό αποτέλεσμα μπορεί να παρουσιαστεί ως στιγμιότυπο οθόνης και να φαίνεται πειστικό. Όμως, αυτό δεν αποδεικνύει ότι υπήρξε πραγματική επικοινωνία. Αποδεικνύει μόνο ότι υπάρχει μια εικόνα που μοιάζει με επικοινωνία.

Για τις ψεύτικες κλήσεις, αναφέρθηκε εφαρμογή τύπου "Call Assistant App", δηλαδή εφαρμογή που μπορεί να προσομοιώσει μια εισερχόμενη ή εξερχόμενη κλήση. Μπορεί να εμφανίσει όνομα, αριθμό, εικόνα καλούντος ή εικόνα κλήσης, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι έγινε πραγματική τηλεφωνική επικοινωνία.

Υπάρχει και πιο απλός τρόπος: μια σκηνοθετημένη καταγραφή. Για παράδειγμα, ένα κινητό μπορεί να δείχνει μια δήθεν κλήση, ενώ ο ήχος να έρχεται από άλλη συσκευή που παίζει σε μεγάφωνο. Μετά κάποιος καταγράφει τη σκηνή και την παρουσιάζει σαν πραγματική συνομιλία. Ένα σημαντικό σημάδι είναι όταν ο ήχος ακούγεται σαν να είναι σε ανοικτή ακρόαση, αλλά το συγκεκριμένο κουμπί δεν είναι ενεργοποιημένο. Τότε υπάρχει σοβαρή ένδειξη ότι ο ήχος δεν έρχεται από την πραγματική κλήση, αλλά από άλλη πηγή. Άρα η κατασκευή μπορεί να γίνει με εφαρμογές, με απλό μοντάζ ή ακόμη και με χειροκίνητη σκηνοθεσία. Δεν απαιτούνται πάντα τεχνικές γνώσεις.

Τα σημάδια που προδίδουν την κατασκευή

Ερ.: Υπάρχουν σημάδια που βοηθούν τους πολίτες να ξεχωρίζουν τα πλαστά από τα πραγματικά μηνύματα;

Απ.: Υπάρχουν σημάδια που μπορούν να δημιουργήσουν υποψίες, αλλά ο πολίτης δεν μπορεί πάντα να αποδείξει μόνος του τι είναι πλαστό και τι πραγματικό. Σε ψεύτικες συνομιλίες μπορεί να υπάρχουν ασυνέπειες στη γραμματοσειρά, στα χρώματα, στην ώρα, στη στοίχιση, στη μορφή των μηνυμάτων ή στο ύφος της συνομιλίας. Επίσης πρέπει να μας προβληματίζει όταν βλέπουμε μόνο ένα απομονωμένο στιγμιότυπο οθόνης χωρίς ολόκληρο το πλαίσιο πριν και μετά.

Στα ηχητικά ή στις δήθεν κλήσεις, σημάδια μπορεί να είναι περίεργες παύσεις, αλλαγές στην ποιότητα του ήχου, αντήχηση, ήχος που μοιάζει να έρχεται από δωμάτιο και όχι από τηλεφωνική γραμμή, ή ασυμφωνία ανάμεσα σε αυτό που φαίνεται στην οθόνη και αυτό που ακούγεται. Αν, για παράδειγμα, ακούγεται δυνατά μια φωνή σαν να είναι σε ανοικτή ακρόαση, αλλά το συγκεκριμένο κουμπί δεν είναι ενεργό, αυτό είναι σοβαρό προειδοποιητικό σημάδι. Όμως, το πιο σημαντικό είναι να μη βγάζουμε συμπεράσματα μόνο από την εικόνα ή τον ήχο. Ένα στιγμιότυπο οθόνης, ένα βίντεο ή ένα ηχητικό μπορεί να είναι αληθινό, μπορεί να είναι παραποιημένο ή μπορεί να είναι πλήρως κατασκευασμένο.

Ερ.: Μπορούν τα στιγμιότυπα οθόνης να θεωρηθούν αξιόπιστο ψηφιακό τεκμήριο ή απαιτείται εξέταση της ίδιας της συσκευής από ειδικούς;

Απ.: Τα στιγμιότυπα οθόνης από μόνα τους δεν πρέπει να θεωρούνται αξιόπιστο ψηφιακό τεκμήριο. Μπορούν ν’ αποτελέσουν ένδειξη ή αφορμή για έρευνα, αλλά όχι τελική απόδειξη. Είναι απλώς μια εικόνα. Μπορεί να προέρχεται από πραγματική συνομιλία, μπορεί να έχει υποστεί επεξεργασία ή μπορεί να έχει δημιουργηθεί από εφαρμογή. Δεν αποδεικνύει από μόνο του ότι το μήνυμα στάλθηκε, ότι παραλήφθηκε, ούτε ότι ο αποστολέας και η ώρα είναι πραγματικά. Το ίδιο ισχύει και για βίντεο που δείχνει μια δήθεν κλήση. Το ότι βλέπουμε ένα όνομα ή έναν αριθμό στην οθόνη δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έγινε πραγματική κλήση.

Για σοβαρή τεκμηρίωση χρειάζεται εξέταση της ίδιας της συσκευής από ειδικούς: τα αρχεία, τα μεταδεδομένα, τα πραγματικά logs της εφαρμογής, τα αρχεία κλήσεων, τα αντίγραφα ασφαλείας και όπου γίνεται, σύγκριση με την άλλη συσκευή ή με στοιχεία του παρόχου. Με απλά λόγια: το στιγμιότυπο οθόνης δείχνει τι θέλει κάποιος να μας δείξει. Η συσκευή δείχνει τι πραγματικά συνέβη.

Η απόδειξη βρίσκεται στα τεχνικά ίχνη

Ερ.: Μπορεί η ψηφιακή δικανική ανάλυση να αποκαλύψει αν ένα μήνυμα είναι κατασκευασμένο ή έχει δημιουργηθεί μέσω εφαρμογής; Ποια είναι τα στοιχεία που μπορούν να το προδώσουν;

Απ.: Ναι, η ψηφιακή δικανική ανάλυση μπορεί σε πολλές περιπτώσεις να δείξει αν ένα μήνυμα, μια κλήση ή ένα ηχητικό είναι πραγματικό, παραποιημένο ή κατασκευασμένο. Οι ειδικοί μπορούν να εξετάσουν αν υπάρχει πραγματικό ιστορικό συνομιλίας, αν υπάρχουν εγγραφές στην εφαρμογή, ειδοποιήσεις, αρχεία cache, αντίγραφα ασφαλείας, timestamps και ίχνη συγχρονισμού. Αν κάτι ήταν πραγματική επικοινωνία, συνήθως αφήνει περισσότερα ίχνη από ένα απλό στιγμιότυπο οθόνης. Μπορούν επίσης να εντοπιστούν εφαρμογές που χρησιμοποιούνται για κατασκευή ψεύτικων μηνυμάτων ή ψεύτικων κλήσεων, όπως και αρχεία που δημιουργήθηκαν από τέτοιες εφαρμογές.

Στις κλήσεις, μπορεί να ελεγχθεί αν υπάρχει πραγματικό αρχείο κλήσης στη συσκευή, αν υπάρχει αντίστοιχο ίχνος στον πάροχο, αν ταιριάζουν οι ώρες και αν η εικόνα της κλήσης συμφωνεί με τα τεχνικά δεδομένα. Στα ηχητικά και στα βίντεο μπορούν να εντοπιστούν κοψίματα, ενώσεις, αλλαγές στην ποιότητα, αντήχηση, αφύσικες παύσεις ή ενδείξεις ότι ο ήχος προέρχεται από άλλη συσκευή. Επίσης μπορεί να φανεί αν αυτό που ακούμε ταιριάζει με αυτό που δείχνει η οθόνη.

Η ψηφιακή δικανική δεν βασίζεται στο αν κάτι φαίνεται πειστικό. Βασίζεται στο αν υπάρχουν πραγματικά τεχνικά ίχνη που επιβεβαιώνουν ότι η επικοινωνία έγινε. Στην εποχή που ζούμε, δεν πρέπει να ρωτάμε μόνο αν κάτι φαίνεται αληθινό. Πρέπει να ρωτάμε αν μπορεί να αποδειχθεί τεχνικά ότι είναι αληθινό. Ένα στιγμιότυπο οθόνης, ένα βίντεο ή ένα ηχητικό μπορεί να επηρεάσει την κοινή γνώμη, αλλά δεν πρέπει ν’ αντικαθιστά την τεχνική εξέταση. Χρειάζεται ψυχραιμία, έλεγχος και σεβασμός στην αλήθεια πριν βγουν συμπεράσματα.