Η επίσκεψη Γκουτέρες στην Κύπρο: μια αποτίμηση
Η επίσκεψη του Γενικού Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών, Αντόνιο Γκουτέρες, στην Κύπρο πραγματοποιήθηκε σε μια περίοδο έντονης γεωπολιτικής αστάθειας στην Ανατολική Μεσόγειο. Οι ανακατατάξεις ισχύος, οι ανοιχτές συγκρούσεις και η αυξανόμενη τουρκική διεκδικητικότητα καθιστούν την Κύπρο ευάλωτη, γεγονός που ο ίδιος ο Γ. Γρ. αναγνώρισε, προειδοποιώντας ότι η συνέχιση του αδιεξόδου στο Κυπριακό μπορεί να έχει σοβαρές επιπτώσεις στην ασφάλεια και σταθερότητα της χώρας. Γι’ αυτό ο λαός ανέμενε μια επίσκεψη με σαφές περιεχόμενο και ξεκάθαρη επαναβεβαίωση των αρχών της διεθνούς νομιμότητας.
Σύμφωνα με τον δημοσιογραφικό απολογισμό, ο Γκουτέρες επιβεβαίωσε την πρόθεσή του να εργαστεί για επανέναρξη των συνομιλιών, αξιοποίηση του διαπραγματευτικού κεκτημένου και σύγκληση πενταμερούς διάσκεψης, χωρίς όμως να παρουσιάσει συγκεκριμένα χρονοδιαγράμματα. Τόνισε την ανάγκη καλής προεργασίας, τόσο στα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης (ΜΟΕ) όσο και στη μεθοδολογία των διαπραγματεύσεων, ώστε να αποφευχθεί ένα νέο ναυάγιο.
Ωστόσο, η εμμονή του Γ. Γρ. στα ΜΟΕ προκαλεί εύλογη ανησυχία. Ο ΟΗΕ γνωρίζει ότι τα ΜΟΕ εδώ και χρόνια δεν προχωρούν και συχνά λειτουργούν ως εργαλείο ροκανίσματος του χρόνου, επιτρέποντας στην Τουρκία να συνεχίζει ανενόχλητη την πολιτική των τετελεσμένων. Η κατοχική δύναμη δεν έχει επιδείξει διάθεση ουσιαστικής συνεργασίας ούτε σε ανοίγματα οδοφραγμάτων ούτε σε πρακτικά βήματα αποκλιμάκωσης. Ο τουρκικός στρατός αρνείται το άνοιγμα συγκεκριμένων οδοφραγμάτων και προβαίνει συχνά σε παραβιάσεις της νεκρής ζώνης, γεγονός που υπονομεύει την αξιοπιστία των ΜΟΕ ως εργαλείου οικοδόμησης εμπιστοσύνης.
Εξίσου προβληματική είναι η απόφαση του Γ. Γρ. να ρίξει το βάρος της προετοιμασίας στους δύο ηγέτες, σαν να πρόκειται για δύο ισότιμες πλευρές που αποφασίζουν αυτόνομα. Η πραγματικότητα είναι αμείλικτη: ο Τουρκοκύπριος ηγέτης δεν μπορεί να λάβει αποφάσεις χωρίς την έγκριση της Άγκυρας. Το Κυπριακό δεν είναι δικοινοτική διαφορά αλλά διεθνές πρόβλημα εισβολής και κατοχής. Η διεθνής κοινότητα γνωρίζει ότι η Τουρκία καθορίζει τη στάση της τουρκοκυπριακής ηγεσίας, όμως ο ΟΗΕ εξακολουθεί να αφήνει την Άγκυρα στο απυρόβλητο.
Ανησυχία προκαλεί και η σημειολογική διάσταση της επίσκεψης του Γ. Γρ. στο παράνομο «προεδρικό μέγαρο» των κατεχομένων, κτισμένο σε κλεμμένο ελληνοκυπριακό έδαφος. Η εικόνα αυτή συνιστά σιωπηρή ανοχή στην τουρκική παρανομία και δημιουργεί την εντύπωση ότι η κατοχή αντιμετωπίζεται ως «ντε φάκτο» πραγματικότητα ενσωματωμένη στη διαδικασία λύσης.
Την ίδια στιγμή, η Τουρκία συνεχίζει μεθοδικά τη στρατηγική της «σαλαμοποίησης» των διεκδικήσεών της. Προωθεί σταθερά τις θέσεις της, επιδιώκοντας από την ΕΕ συμμετοχή στο πρόγραμμα ασφάλειας «SAFE» και εφαρμογή των «τριών Α» (Απευθείας πτήσεις, Απευθείας εμπόριο, Απευθείας διεθνείς επαφές του κατοχικού καθεστώτος), χωρίς να ανταποκρίνεται στις ευρωπαϊκές της υποχρεώσεις. Στόχος της είναι μια νέα γεωστρατηγική αρχιτεκτονική που θα της επιτρέπει τον έλεγχο της Ανατολικής Μεσογείου, υποβαθμίζοντας την Κυπριακή Δημοκρατία σε κοινότητα και εντάσσοντας το νησί στη λογική της «Γαλάζιας Πατρίδας».
Σε αυτό το περιβάλλον, οι συνεχείς υποχωρήσεις της ελληνοκυπριακής πλευράς δεν ενισχύουν τη διαδικασία επίλυσης. Αντίθετα, δημιουργούν την εντύπωση ότι η Κυπριακή Δημοκρατία είναι έτοιμη να αποδεχθεί λύσεις που την υποβαθμίζουν θεσμικά και πολιτικά. Εδώ απαιτείται ουσιαστική παρέμβαση της ΕΕ και του απεσταλμένου της. Η Κυπριακή Δημοκρατία είναι κράτος-μέλος της ΕΕ και του ΟΗΕ και δεν μπορεί να δεχθεί πιέσεις για λύση που θα την μετατρέπει σε κοινότητα ή σε μόρφωμα υπό μόνιμη ομηρία.
Η λύση του Κυπριακού πρέπει να είναι ευρωπαϊκή, λειτουργική και βιώσιμη, με μία κυριαρχία, μία ιθαγένεια και μία διεθνή προσωπικότητα. Πρέπει να τερματίζει την κατοχή, τα επεμβατικά δικαιώματα και τις εγγυήσεις, να επιτρέπει την επιστροφή των προσφύγων και την αποκατάσταση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, χωρίς να νομιμοποιεί τα τετελεσμένα της εισβολής.
Η επίσκεψη Γκουτέρες ήταν ένα βήμα, αλλά όχι το καθοριστικό. Έθεσε το πλαίσιο, χωρίς να αγγίξει την ουσία. Η διεκδίκηση της διεθνούς νομιμότητας παραμένει ο μόνος δρόμος για μια δίκαιη και βιώσιμη λύση. Η Κύπρος δεν ζητά χάρη· ζητά δικαιοσύνη. Και η δικαιοσύνη δεν μπορεί να γίνει αντικείμενο παζαριού. Η ΕΕ και ο ΟΗΕ οφείλουν επιτέλους να το κατανοήσουν.
*Πρώην Ευρωβουλευτής, πρώην Δήμαρχος Μόρφου, Αντιπρόεδρος ΔΗ.ΠΑ.
