Ο παραπλανητικός όρος «το Κυπριακό πρόβλημα» και η Οργουελοποίηση της Νήσου Κύπρου

Χάρτης που απεικονίζει τα αποτελέσματα της «καμουφλαρισμένης» διχοτόμησης της Νήσου Κύπρου, με υπογραφές, στις 16 Αυγούστου 1960 και της ολοκλήρωσης της «de facto» διχοτόμησης της Κυπριακής Δημοκρατίας, με δύο εισβολές, στις 16 Αυγούστου 1974. Πηγή: Χάρτης της Διοίκησης των Κυρίαρχων Περιοχών Βάσεων, αρχειοθετημένος από το UK Government Web Archive, National Archives of the UK, Kew Gardens, Surrey, στο https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20180103163958/https://www.sbaadministration.org/index.php/maps

Στο δυστοπικό του μυθιστόρημα, 1984, ο ευφυέστατος Βρετανός συγγραφέας Τζωρτζ Όργουελ περιγράφει τους κινδύνους που υπάρχουν στην Ωκεανία, ένα φαντασιακό κυρίαρχο κράτος με ολοκληρωτικό καθεστώς και με πολίτες που έχουν υποστεί συστηματική χειραγώγηση. Ως αποτέλεσμα, αυτοί οι πολίτες σκέφτονται, μιλούν και συμπεριφέρονται με τρόπους που υπηρετούν το καθεστώς το οποίο τους παρακολουθεί, τους ελέγχει, τους καταπιέζει και τους αδικεί.

Ταυτόχρονα, αν και σιωπηρά, ο Όργουελ καταθέτει μια πιο ευρεία και διαχρονική προειδοποίηση. Οι πολίτες κάθε κοινωνίας, είτε δημοκρατικής ή μη, μπορεί να διαμορφωθούν μέσω χειραγώγησης εάν η πραγματικότητα έχει συγκαλυφτεί διότι η ιστορία έχει παραχαραχθεί, η αλήθεια έχει διαγραφεί, η αθλιότητα έχει εξωραϊστεί ή η φρασεολογία έχει διαστρεβλωθεί.

Αν και υπάρχουν αυτονόητες διαφορές μεταξύ της Ωκεανίας και της Κυπριακής Δημοκρατίας, θυμήθηκα το μυθιστόρημα του Όργουελ πριν, κατά και μετά την επίσκεψη του Γενικού Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών στη Δημοκρατία από τις 27 έως τις 29 Ιουλίου 2026. Ξανά και ξανά, πολιτικοί, δημοσιογράφοι και άλλοι πολίτες της Κυπριακής Δημοκρατίας αναμασούσαν τον όρο «το Κυπριακό πρόβλημα», ή την επιτομή του, «το Κυπριακό»· σαν να είχαν χειραγωγηθεί ούτως ώστε να παπαγαλίζουν αυτό τον όρο, χωρίς να αντιληφθούν ότι είναι κληρονομιά της βρετανικής αποικιοκρατίας και Οργουελικός επειδή είναι παραπλανητικός.

Οργουελικοί ευφημισμοί

Το 1950, στον απόηχο της δημοσίευσης του 1984 το 1949, ο Όργουελ πέθανε στο Λονδίνο πρόωρα, σε ηλικία μόλις 46 ετών. Στα χρόνια που ακολούθησαν, ειδικά κατά την κομβική περίοδο από το 1954 έως το 1960, βρετανοί υπουργοί «φύτεψαν» τον όρο «το Κυπριακό πρόβλημα» (‘the Cyprus problem’) στη φρασεολογία της Αποικίας της Κύπρου. Σήμερα, αυτός ο όρος διατηρείται. Ωστόσο, επισκιάζει δύο διχοτομήσεις.

Η πρώτη είναι η «καμουφλαρισμένη διχοτόμηση» της Νήσου Κύπρου στις 16 Αυγούστου 1960 (όπως την έχω ονομάσει). Τότε, όταν εγκαθιδρύθηκε η Κυπριακή Δημοκρατία στο 97% της Νήσου Κύπρου, διατηρήθηκε παράλληλα στο υπόλοιπο 3% η αμφιλεγόμενη βρετανική κυριαρχία στα στρατιωτικοποιημένα κατάλοιπα της Αποικίας της Κύπρου.

Η δεύτερη είναι η «de facto» διχοτόμηση της Κυπριακής Δημοκρατίας στις 16 Αυγούστου 1974. Τότε, σε κλίμα ατιμωρησίας, η Τουρκία ολοκλήρωσε τη βίαια κατοχή του 36% της επικράτειας και του 57% της ακτογραμμής της Κυπριακής Δημοκρατίας. Έκτοτε, δύο πρώην (ή, ίσως, νυν) αποικιακοί ηγεμόνες, ο ένας της περιόδου 1571‑1878 και ο άλλος της περιόδου 1878‑1960, έχουν ουσιαστικά αναδειχθεί σε νέο‑αποικιακές δυνάμεις και, στην περίπτωση της Τουρκίας, σε κατοχική δύναμη.

Υπό τέτοιες συνθήκες, η Νήσος Κύπρος συνιστά «πρόβλημα» που είναι «Κυπριακό»; Ή μήπως, όπως ισχυρίζομαι, η Νήσος, η Κυπριακή Δημοκρατία και ο λαός της Δημοκρατίας αποτελούν θύματα του μακρόχρονου βρετανό‑τουρκικού νέο‑αποικισμού και ο όρος «το Κυπριακό πρόβλημα» εξωραΐζει τους δράστες και μεταφέρει την ευθύνη στα θύματα;

Γράφοντας αυτά, δεν παραβλέπω ένα ουσιώδες γεγονός. Ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο συνεχίζει να ασκεί αμφιλεγόμενη κυριαρχία επί Κυπριακών εδαφών βάσει νομικών και διεθνών κειμένων αλλά αναγνωρίζει την Κυβέρνηση της Κυπριακής Δημοκρατίας, η Τουρκία συνεχίζει να κατέχει κυπριακά εδάφη παράνομα λόγω δύο εισβολών αλλά αρνείται να αναγνωρίσει αυτή την Κυβέρνηση. Ούτε παραβλέπω τις βαρυσήμαντες ευθύνες ορισμένων πολιτών της Κυπριακής Δημοκρατίας, όπως ο Ραούφ Ντενκτάς και ο Νίκος Σαμψών.

Εξίσου προβληματικοί Οργουελικοί ευφημισμοί περιλαμβάνουν τη «δικοινοτικότητα», τη «διζωνικότητα» και την «επανένωση». Εκ πρώτης όψεως, η κάθε έννοια φαίνεται πως είναι ανώδυνη. Ωστόσο, ενώ η «δικοινοτικότητα» ισοδυναμεί με τον συνεχιζόμενο «δικοινοτικό» δημογραφικό διαχωρισμό (segregation) του λαού της Κυπριακής Δημοκρατίας, η «διζωνικότητα» προβλέπει τη νομιμοποιημένη «διζωνική» γεωγραφική διαίρεση (division) της επικράτειας της και η «επανένωση» απαιτεί «δικοινοτικό» διαχωρισμό και «διζωνική» διαίρεση.

Οργουελικές φράσεις

Στο 1984 του Όργουελ, τρία παραπλανητικά συνθήματα είναι συνώνυμα με το ολοκληρωτικό καθεστώς της Ωκεανίας: «ΠΟΛΕΜΟΣ ΕΙΝΑΙ ΕΙΡΗΝΗ. ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΕΙΝΑΙ ΣΚΛΑΒΙΑ. ΑΓΝΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΜΗ».

Είτε σκόπιμα είτε τυχαία, πολλαπλές τρίλεξες φράσεις έχουν παγιωθεί στη φρασεολογία της Νήσου Κύπρου. Πρωταρχικό παράδειγμα είναι «το Κυπριακό πρόβλημα».

Άλλες τρίλεξες φράσεις έχουν λειτουργήσει ως Οργουελικές προσωπείες που κρύβουν καθώς ομαλοποιούν τον διαχωρισμό, την κατοχή, τη «ζωνοποίηση», τη διχοτόμηση ή συναφείς μορφές διαίρεσης. Ανάμεσα σε αυτές τις φράσεις είναι «οι δύο κοινότητες», «Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι», «οι δύο ηγέτες», «ο Ελληνοκύπριος ηγέτης», «ο Τουρκοκύπριος ηγέτης», «ο Ελληνοκύπριος διαπραγματευτής», «ο Τουρκοκύπριος διαπραγματευτής», «οι δύο πλευρές», «η Ελληνοκυπριακή πλευρά» και «η Τουρκοκυπριακή πλευρά».

Η πρώτη από αυτές τις τρίλεξες φράσεις, «οι δύο κοινότητες», πηγάζει από την κορανική διάκριση μεταξύ «πιστών και μη πιστών», συγκρούεται με τον δήμο στον πυρήνα της δημοκρατίας και αποκλείει την ενσωμάτωση. Επιπρόσθετα, συνδέεται με τον νέο-Οθωμανισμό και τον Ισλαμισμό (Islamism) που νομοτελειακά έχουν ως αποτέλεσμα τον κοινοτισμό (communalism), τον φυλετισμό (tribalism), τον ηγετισμό (leaderism) και τον αυτονομισμό (separatism).

Έχω τεκμηριώσει και αναλύσει τα προαναφερόμενα σε κείμενα μου στη «Σημερινή» και αλλού.

Η ισχύς

Σε μία σκηνή, ο Όργουελ βάζει λόγια στο στόμα του Ο’ Brien, σαδιστικού μπράβου της εξουσίας στην Ωκεανία. Στο όνομα της εξουσίας, ο Ο’ Brien εκδίδει μια ανατριχιαστική προειδοποίηση, την οποία μεταφράζω ελεύθερα: «… Η ισχύς είναι όντως ισχύς σε βάρος των ανθρώπων. Ασκείται επάνω στο σώμα αλλά, πρωτίστως, επάνω στο μυαλό».

Προκύπτουν κρίσιμα ερωτήματα με σοβαρές γεωπολιτικές επιπτώσεις.

Ποιανού τα συμφέροντα εξυπηρετούνται από τον καθημερινό παπαγαλισμό Οργουελικών όρων, όπως «το Κυπριακό πρόβλημα»; Αυτά της Κυπριακής Δημοκρατίας, κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης; Ή αυτά του Ηνωμένου Βασιλείου και της Τουρκίας, δύο μη κράτη μέλη;

Ποιανού τις αξίες ενισχύονται από τον καθημερινό παπαγαλισμό διχαστικών Οργουελικών φράσεων όπως «τις δύο κοινότητες»; Αυτά της δημοκρατίας; Ή αυτά του νέο-Οθωμανισμού και του Ισλαμισμού;

Κλείνοντας, να επαναλάβω τις σοφές λέξεις που επέλεξε ο Winston, ο ηρωικός αντιστασιακός στο 1984. Αντιδρώντας στην εντολή του κυβερνώντος Κόμματος, που διάτασσε τους πολίτες «να απορρίπτουν τα τεκμήρια ενώπιον των ματιών και των αυτιών τους», ο Winston έγραψε λίγα λόγια τα οποία έχουν καταστεί συνώνυμα με την ευφυΐα του Όργουελ:

«Η ελευθερία είναι η ελευθερία να λες ότι δύο και δύο κάνουν τέσσερα. Αν αυτό γίνει δεκτό, όλα τα υπόλοιπα ακολουθούν».

*Οι απόψεις του είναι προσωπικές.

Υστερόγραφο 1: Δεν είμαι ο πρώτος που έχει παραπονεθεί δημοσίως για τον όρο «το Κυπριακό πρόβλημα». Για παράδειγμα, σε μια λεπτομερή ανάρτηση που δημοσίευσε στα αγγλικά στις 2 Αυγούστου 2026 υπό τον τίτλο «STOP CALLING IT “THE CYPRUS PROBLEM”», δηλαδή «ΣΤΑΜΑΤΗΣΤΕ ΝΑ ΤΟ ΑΠΟΚΑΛΕΙΤΕ «ΚΥΠΡΙΑΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ»», ο Harry Theocharous έγραψε ότι ‘it’s a Turkish problem imposed on Cyprus’, δηλαδή «είναι ένα τουρκικό πρόβλημα επιβεβλημένο στην Κύπρο.» (Βλ. στο https://x.com/TheocharousH/status/2083917390429974799

Υστερόγραφο 2: Λεπτομέρειες και τεκμηρίωση για θέματα που έχω θέσει μπορούν να εντοπιστούν σε προηγούμενα κείμενα μου όπως αυτά στη «Σημερινή» της 16ης Ιουνίου 2019 υπό τον τίτλο «Η Oργουελοποίηση της Κυπριακής Δημοκρατίας: Αφιερωμένο στη δημοσίευση του «1984» πριν από 70 χρόνια…» στο https://simerini.sigmalive.com/article/2019/6/16/e-orgouelopoiese-tes-kupriakes-demokratias/, της 28ης Ιουλίου 2024 υπό τον τίτλο «Η σταδιακή μετάλλαξη του «ζητήματος της Κύπρου» σε «Κυπριακό πρόβλημα»: Αφιερωμένο στην 70ή επέτειο του «ποτέ» της 28ης Ιουλίου 1954» στο https://simerini.sigmalive.com/article/2024/7/28/e-stadiake-metallaxe-tou-zetematos-tes-kuprou-se-kupriako-problema/, της 25ης Φεβρουαρίου 2025 υπό τον τίτλο «Έναν 100χρονο διάταγμα, «οι δύο κοινότητες» και τρεις πυλώνες του Ισλαμισμού» στο https://simerini.sigmalive.com/article/2025/2/25/enan-100khrono-diatagma-oi-duo-koinotetes-kai-treis-pulones-tou-islamismou/ και της 21ης Δεκεμβρίου 2025 υπό τον τίτλο «Μία 60χρονη Σύμβαση, δύο γενοκτονίες και τρεις καταλύτες του διαχωρισμού στην Κυπριακή Δημοκρατία: Ανάλυση της Διεθνούς Σύμβασης για την Κατάργηση κάθε Μορφής Φυλετικών Διακρίσεων» στο https://simerini.sigmalive.com/article/2025/12/21/mia-60khrone-sumbase-duo-genoktonies-kai-treis-katalutes-tou-diakhorismou-sten-kupriake-demokratia/