Θεραπείες IVF στα κατεχόμενα: Παιδιά ψάχνουν τον πραγματικό τους δότη

Οικογένειες, κυρίως από τη Βρετανία, εκφράζουν πλέον σοβαρές ανησυχίες ότι το σπέρμα ή τα ωάρια που χρησιμοποιήθηκαν σε θεραπείες εξωσωματικής γονιμοποίησης στα κατεχόμενα δεν προέρχονταν από τους δότες που είχαν επιλέξει και πληρώσει. Οι ενδείξεις από εμπορικά τεστ DNA δεν αποτελούν από μόνες τους οριστική ταυτοποίηση των πραγματικών δοτών. Αποκαλύπτουν, όμως, ένα πολύ βαθύτερο κενό: σε μιαν αγορά που προσέλκυε ασθενείς από το εξωτερικό, η διαδρομή του γενετικού υλικού δεν μπορεί σήμερα να ανασυσταθεί με βεβαιότητα.

Από τις επτά στις 30 περιπτώσεις

Η υπόθεση άρχισε να ξετυλίγεται μέσα από πολύμηνη έρευνα της δημοσιογράφου Anna Collinson για την εκπομπή File on 4 Investigates του BBC. Η πρώτη δημοσίευση, στις 31 Μαρτίου 2026, αφορούσε επτά παιδιά. Μετά τη μετάδοση του ντοκιμαντέρ Sunshine and Secrets: The Hidden Side of IVF, περισσότερες οικογένειες επικοινώνησαν με το βρετανικό δίκτυο και περιέγραψαν ανάλογες εμπειρίες.

Στη νεότερη έρευνα του Αυγούστου ο αριθμός των παιδιών για τα οποία διατυπώνονται ανησυχίες ανήλθε σε τουλάχιστον 30. Οι 15 περιπτώσεις συνδέονται με το Dogus IVF Centre, ενώ 11 παιδιά έχουν υποβληθεί σε εμπορικές εξετάσεις DNA. Τα αποτελέσματα κατέδειξαν γενετική καταγωγή συνδεόμενη με την Τουρκία ή γειτονικές περιοχές, αντί της δυτικοευρωπαϊκής καταγωγής που περιγραφόταν στα προφίλ των επιλεγμένων δοτών.

Το εύρημα χρειάζεται προσεκτική ανάγνωση. Οι εκτιμήσεις γεωγραφικής καταγωγής που παρέχουν οι εμπορικές βάσεις DNA δεν ισοδυναμούν με επίσημη εργαστηριακή ταυτοποίηση του δότη. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ωστόσο, οι οικογένειες εντόπισαν και βιολογικές ασυμβατότητες που δεν εξηγούνται από μιαν απλή απόκλιση ποσοστών καταγωγής. Για τους γονείς, το κρίσιμο ζήτημα αφορά πλέον όχι μόνο την ταυτότητα των παιδιών, αλλά και το άγνωστο ιατρικό και οικογενειακό ιστορικό των πραγματικών δοτών.

Οι οικογένειες ανέφεραν ότι επέλεγαν ανώνυμους δότες μέσα από λεπτομερή προφίλ με πληροφορίες για εμφάνιση, καταγωγή, εκπαίδευση, προσωπικότητα, ενδιαφέροντα και ιατρικό ιστορικό. Οι επιλογές αυτές παρουσιάζονταν ως αναπόσπαστο μέρος της υπηρεσίας που αγόραζαν.

£16.000 για δύο παιδιά – £2.000 για το σπέρμα του «Δανού δότη»

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Beth και της Laura, οι οποίες επέλεξαν το Dogus και έναν δότη σπέρματος που αναφέρεται στο ρεπορτάζ ως «Finn», από τη Δανία. Ήθελαν να χρησιμοποιηθεί ο ίδιος δότης και στις δύο εγκυμοσύνες, ώστε τα παιδιά να έχουν κοινή βιολογική καταγωγή από την πλευρά του δότη.

Σύμφωνα με το BBC, η συνολική δαπάνη της οικογένειας για την απόκτηση των δύο παιδιών έφθασε περίπου τις 16.000 στερλίνες. Από αυτές, 2.000 στερλίνες χρεώθηκαν από το Dogus για το σπέρμα του συγκεκριμένου δότη. Χρόνια αργότερα, οι εξετάσεις DNA ανέτρεψαν όσα πίστευαν οι δύο γυναίκες: τα παιδιά δεν ήταν βιολογικά αδέλφια μεταξύ τους και τα αποτελέσματα δεν συμφωνούσαν με την καταγωγή του «Finn».

Η οικονομική διαδρομή γεννά ένα συγκεκριμένο και ελέγξιμο ερώτημα. Εφόσον εισπράχθηκαν £2.000 για γενετικό υλικό συγκεκριμένου δότη, θα έπρεπε να υπάρχουν παραγγελία προς την τράπεζα σπέρματος, στοιχεία αποστολής και παραλαβής, κωδικός δείγματος και εργαστηριακή καταγραφή της χρήσης του. Η αλυσίδα θα έπρεπε να μπορεί να ακολουθηθεί από την πληρωμή μέχρι την εμβρυολογική πράξη. Μέχρι στιγμής, οι οικογένειες δεν έχουν λάβει απαντήσεις που να αποκαθιστούν αυτήν τη διαδρομή.

Η «Rachel» και η διάψευση από την Cryos

Ανάλογες αμφιβολίες προέκυψαν στην περίπτωση μιας άλλης Βρετανίδας, την οποία το BBC παρουσιάζει ως «Rachel». Το 2012, σε ηλικία 39 ετών, ταξίδεψε στα κατεχόμενα για θεραπεία στο Dogus και επέλεξε ανώνυμο Δανό δότη. Το πακέτο κόστισε περίπου 4.000 ευρώ, ποσό που αντιστοιχούσε τότε σε περίπου 3.200 στερλίνες.

Δεκατρία χρόνια αργότερα, εξέταση DNA επιβεβαίωσε ότι η ίδια ήταν η βιολογική μητέρα του παιδιού, αλλά δημιούργησε σοβαρές αμφιβολίες για το κατά πόσον χρησιμοποιήθηκε το σπέρμα του δότη που είχε επιλέξει. Το BBC απευθύνθηκε στην Cryos International. Η δανική τράπεζα σπέρματος ανέφερε ότι δεν βρήκε αρχείο παράδοσης σπέρματος προς το Dogus, παρότι η κλινική προέβαλλε επί χρόνια τη σύνδεσή της με την Cryos.

Η χρονική σύμπτωση έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Η Cryos αναφέρει ότι έθεσε το Dogus σε «μαύρη λίστα» το 2016, έπειτα από ανησυχίες ότι η κλινική δεν είχε παραγγείλει σπέρμα για ασθενή, μολονότι είχε δεσμευθεί ότι θα το πράξει. Η αποκάλυψη δεν αποδεικνύει τι συνέβη σε κάθε θεραπεία, ενισχύει όμως την ανάγκη να ανακτηθούν τα παραστατικά και οι κωδικοί των δειγμάτων.

Αμφιβολίες και για δωρεά ωαρίων

Η έρευνα δεν περιορίζεται στη δωρεά σπέρματος. Η «Kathryn» υποβλήθηκε σε θεραπεία στο Miracle IVF, όπου, σύμφωνα με το BBC, της παρουσιάστηκαν τρία προφίλ δοτριών. Επέλεξε γυναίκα που περιγραφόταν ως Γερμανίδα φοιτήτρια, με ξανθά μαλλιά, γαλανά μάτια και ανοιχτόχρωμο δέρμα. Μεταγενέστερη εξέταση DNA του παιδιού δημιούργησε αμφιβολίες για το κατά πόσον χρησιμοποιήθηκαν τα ωάρια της δότριας που πίστευε ότι είχε επιλέξει.

Η Δρ Firdevs Uguz Tip, η οποία διευθύνει το Miracle IVF και είχε προηγουμένως εργαστεί στο Dogus, δήλωσε στο BBC ότι τα προφίλ δεν αντιστοιχούν σε συγκεκριμένη δότρια. Κατά τη θέση της, χρησιμοποιούνται για να καταγράφονται οι προτιμήσεις των ασθενών και η τελική επιλογή γίνεται από την κλινική. Η «Kathryn» ανέφερε ότι δεν είχε αντιληφθεί πως αυτή ήταν η διαδικασία.

Ο «κανονισμός» υπήρχε, η κοινή βάση όχι

Πίσω από τις προσωπικές μαρτυρίες βρίσκεται η κεντρική αντίφαση της υπόθεσης. Ο «κανονισμός» που τέθηκε σε ισχύ στα κατεχόμενα το 2016 προέβλεπε ηλεκτρονική καταχώριση στοιχείων των δοτών και υποχρεώσεις ιχνηλασιμότητας. Δέκα χρόνια αργότερα, η ίδια η τ/κ πολιτική συζήτηση αποκάλυψε ότι δεν λειτουργούσε ενιαίο σύστημα.

Στις 21 Απριλίου 2026, η ανεξάρτητη «βουλευτής» Jale Refik Rogers δήλωσε ότι λειτουργούσαν 20 κέντρα εξωσωματικής, ενώ άλλα τρία βρίσκονταν σε διαδικασία αδειοδότησης. Ανέφερε ακόμη ότι δεν υπήρχε κοινή βάση δεδομένων και ότι κάθε κέντρο χρησιμοποιούσε δικό του σύστημα κωδικοποίησης των δοτών. Ο τότε αρμόδιος «υπουργός» Χακάν Ντιντσγιουρέκ επιβεβαίωσε ότι είχε αρχίσει έρευνα και ότι ζητήθηκαν έγγραφα από κλινικές.

Το κενό δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια. Χωρίς ενιαία καταγραφή, καθίσταται δυσκολότερο να ελεγχθεί πόσες φορές χρησιμοποιήθηκε το γενετικό υλικό του ίδιου δότη, σε πόσες κλινικές διακινήθηκε και ποια παιδιά συνδέονται βιολογικά μεταξύ τους. Κυρίως, υπονομεύεται η δυνατότητα ανάκλησης και ενημέρωσης όταν προκύψει ζήτημα υγείας ή αμφισβήτηση της ταυτότητας ενός δείγματος.

Στις 20 Αυγούστου, μετά τη νέα δημοσιοποίηση, οι τ/κ «αρχές» κάλεσαν όσους θεωρούν ότι επηρεάστηκαν να υποβάλουν στοιχεία. Η εξέλιξη δίνει για πρώτη φορά στις οικογένειες συγκεκριμένο δίαυλο καταγγελίας, δεν απαντά όμως ακόμη αν μπορούν να ανακτηθούν πλήρη αρχεία για θεραπείες που έγιναν από το 2012 και μετά.

Φθηνότερες θεραπείες, αχαρτογράφητη αγορά

Η τιμή υπήρξε βασικός μοχλός του ιατρικού τουρισμού στα κατεχόμενα. Στο Sunshine and Secrets το BBC καταγράφει κόστος περίπου £5.000 έως £10.000, όταν ασθενείς ανέφεραν ότι στη Βρετανία είχαν λάβει προσφορές £16.000 έως £17.000. Μαζί με την ευρεία διαθεσιμότητα ανώνυμων δοτών και υπηρεσιών, που δεν προσφέρονται με τους ίδιους όρους στο Ηνωμένο Βασίλειο, η διαφορά προσέλκυσε ασθενείς από το εξωτερικό.

Τα διαθέσιμα δεδομένα, ωστόσο, δεν επιτρέπουν ασφαλή υπολογισμό του συνολικού τζίρου ούτε του ποσού που δαπανήθηκε για τις 30 περιπτώσεις. Αρκετά παιδιά ανήκουν στην ίδια οικογένεια, ο αριθμός των κύκλων θεραπείας διαφέρει και το τελικό κόστος εξαρτάται από τα φάρμακα, το είδος της διαδικασίας και τη χρήση σπέρματος ή ωαρίων δότη. Το οικονομικό αποτύπωμα παραμένει σημαντικό, αλλά προς το παρόν δεν μπορεί να μετατραπεί σε τεκμηριωμένο συνολικό ποσό.

Τι ισχύει σε Κυπριακή Δημοκρατία, Βρετανία και ΕΕ

Στην Κυπριακή Δημοκρατία η ιατρικώς υποβοηθούμενη αναπαραγωγή ρυθμίζεται από τον Νόμο 69(Ι)/2015, όπως έχει τροποποιηθεί, και εποπτεύεται από το Συμβούλιο Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής. Το πλαίσιο προβλέπει αδειοδότηση, τήρηση αρχείων και ελέγχους για τις μονάδες που χειρίζονται γενετικό υλικό.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η Human Fertilisation and Embryology Authority διατηρεί κεντρικό μητρώο θεραπειών, δοτών και γεννήσεων. Το γενετικό υλικό ενός δότη μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη δημιουργία παιδιών σε έως δέκα οικογένειες, εκτός αν ο ίδιος έχει θέσει χαμηλότερο όριο. Το μητρώο επιτρέπει τη σύνδεση της θεραπείας με τον δότη και, υπό τις προϋποθέσεις του βρετανικού νόμου, την πρόσβαση των ενηλίκων που γεννήθηκαν από δωρεά σε πληροφορίες για τη βιολογική τους προέλευση.

Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Οδηγία 2004/23/ΕΚ και η εφαρμοστική Οδηγία 2006/86/ΕΚ στηρίζονται στην ιχνηλασιμότητα από τον δότη έως τον λήπτη και αντιστρόφως. Τα κρίσιμα δεδομένα πρέπει να διατηρούνται για τουλάχιστον 30 χρόνια μετά την κλινική χρήση. Στα κατεχόμενα, όπου έχει ανασταλεί η εφαρμογή του ευρωπαϊκού κεκτημένου επειδή η Κυπριακή Δημοκρατία δεν ασκεί αποτελεσματικό έλεγχο, οι ευρωπαϊκοί αυτοί μηχανισμοί δεν εφαρμόζονται.

Τα αρχεία που θα κρίνουν την υπόθεση

Η έρευνα βρίσκεται πλέον μπροστά σε ένα απολύτως συγκεκριμένο τεστ: αν μπορούν να αντιστοιχιστούν οι πληρωμές, οι παραγγελίες, οι αποστολές, οι κωδικοί των δειγμάτων και τα εργαστηριακά πρωτόκολλα με κάθε παιδί. Μόνο αυτή η αλυσίδα μπορεί να δείξει ποιο γενετικό υλικό παραγγέλθηκε και ποιο τελικά χρησιμοποιήθηκε.

Για τις οικογένειες, το διακύβευμα δεν εξαντλείται στην οικονομική ζημιά, ούτε στην περιγραφή ενός δότη που αποδείχθηκε ανακριβής. Αφορά το δικαίωμα των παιδιών να γνωρίζουν τη βιολογική τους προέλευση, να έχουν πρόσβαση σε αξιόπιστο ιατρικό ιστορικό και να ξέρουν αν υπάρχουν άγνωστοι βιολογικοί συγγενείς. Όσο τα αρχεία παραμένουν κατακερματισμένα ή ανεπαρκή, αυτά τα ερωτήματα θα μένουν ανοιχτά - μαζί με το βασικότερο: ποιος ανέλαβε να ελέγξει μια διασυνοριακή αγορά όταν ήδη είχε προσελκύσει εκατοντάδες ανθρώπους από το εξωτερικό;