Θεόδωρος Κωνσταντίνου: Την οικογένεια που στερήθηκε, την έκανε στήριγμα για άλλα παιδιά

Μεγάλωσε σε τρεις ανάδοχες οικογένειες και αργότερα σε εφηβικό ξενώνα, βιώνοντας από πολύ μικρή ηλικία την αστάθεια, τις συνεχείς αλλαγές και την ανάγκη να προσαρμόζεται κάθε φορά σε νέα πρόσωπα, σπίτια και κανόνες. Για χρόνια ένιωθε, όπως ο ίδιος περιγράφει, σαν «φύλλο στον άνεμο», χωρίς μια σταθερή οικογενειακή βάση και χωρίς να γνωρίζει πάντοτε πού πραγματικά ανήκει.

Στην πορεία, όμως, οι εμπειρίες που τον σημάδεψαν έγιναν δύναμη και οδηγός για τη ζωή του. Σπούδασε κοινωνικός λειτουργός, επιλέγοντας να γίνει για άλλα παιδιά ο άνθρωπος που κάποτε έβλεπε να έρχεται στη δική του ζωή, ενώ σήμερα έχει δημιουργήσει τη δική του οικογένεια και προσπαθεί να είναι ένας πατέρας παρών και υποστηρικτικός.

Μιλώντας στη «Σημερινή», ο Θεόδωρος Κωνσταντίνου ανοίγει το κεφάλαιο των παιδικών του χρόνων, αναφέρεται στους ανθρώπους που του πρόσφεραν αγάπη, πίστη και αξίες και φωτίζει τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν τα παιδιά μέσα στο σύστημα αναδοχής και παιδικής προστασίας. Παράλληλα, στέλνει το δικό του μήνυμα σε κάθε παιδί που νιώθει ότι δεν ανήκει πουθενά: «Δεν είστε μόνοι».

Θεόδωρε, ποια είναι η πρώτη εικόνα που θυμάσαι από τα παιδικά σου χρόνια και πότε συνειδητοποίησες ότι η δική σου ζωή ήταν διαφορετική από εκείνη άλλων παιδιών;

Η πρώτη συνειδητοποίηση ότι η ζωή μου ήταν διαφορετική δεν ήρθε απαραίτητα από εμένα. Ήταν κάτι που μου το ανέφερε η οικογένεια στην οποία μεγάλωσα, αλλά στην πραγματικότητα, από πολύ μικρή ηλικία, ένα παιδί αντιλαμβάνεται μέσα από τις αισθήσεις του το οικείο και το ανοίκειο περιβάλλον.

Ακόμη και από τη βρεφική ηλικία, μέσα από την αφή και την όσφρηση, το παιδί αναγνωρίζει τον χώρο του, τους ανθρώπους που βρίσκονται γύρω του, τη μυρωδιά και την αίσθηση της ασφάλειας. Θυμάμαι χαρακτηριστικά ότι προσπαθούσα να «φυλάξω» τη δική μου μυρωδιά στον χώρο μου, σαν να ήθελα να δημιουργήσω ένα δικό μου αποτύπωμα, έναν χώρο που να αισθάνομαι ότι μου ανήκει.

Αργότερα, υπήρχαν και πράγματα που μου έδειχναν ξεκάθαρα ότι η καθημερινότητά μου ήταν διαφορετική από εκείνη των άλλων παιδιών. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν οι επισκέψεις της κοινωνικής λειτουργού. Για ένα παιδί μπορεί να είναι κάτι φυσιολογικό μέσα στο δικό του περιβάλλον, αλλά όταν βλέπεις ότι οι φίλοι και οι συμμαθητές σου δεν έχουν έναν άνθρωπο που έρχεται στο σπίτι για να παρακολουθεί την πορεία τους, αρχίζεις να καταλαβαίνεις ότι η δική σου ζωή έχει κάποιες ιδιαιτερότητες.

Μεγάλωσες σε τρεις ανάδοχες οικογένειες και αργότερα σε εφηβικό ξενώνα. Πώς βίωνες κάθε αλλαγή σπιτιού και προσώπων;

Κάθε αλλαγή σπιτιού και προσώπων έφερνε μαζί της μια μεγάλη αίσθηση αστάθειας και ανασφάλειας. Όταν ένα παιδί δεν έχει σταθερότητα, δυσκολεύεται να εμπιστευτεί, να ηρεμήσει και να αισθανθεί ότι μπορεί πραγματικά να αφεθεί σε ένα περιβάλλον.

Το πιο δύσκολο είναι ότι δεν υπάρχουν σταθερά πρόσωπα στη ζωή σου. Και όταν δεν υπάρχουν σταθεροί άνθρωποι, είναι πιο δύσκολο να αναπτύξεις ουσιαστική επικοινωνία, να εκφράσεις αυτά που αισθάνεσαι και να νιώσεις ότι κάποιος σε γνωρίζει πραγματικά.

Οι συνεχείς μετακινήσεις από το ένα περιβάλλον στο άλλο, αλλά και οι εναλλαγές στην καθημερινότητά μου, με έκαναν να βιώνω αυτήν την αστάθεια πολύ έντονα. Κάθε φορά έπρεπε να ξεκινήσω ξανά από την αρχή, να γνωρίσω νέους ανθρώπους, νέους κανόνες και νέες συνθήκες.

Ίσως το θετικό που απέκτησα μέσα από αυτήν τη διαδικασία ήταν η ικανότητα να προσαρμόζομαι γρήγορα. Αν και, για να είμαι ειλικρινής, δεν ξέρω αν έμαθα απλώς να προσαρμόζομαι ή αν αναγκάστηκα να το κάνω για να μπορέσω να συνεχίσω.

Έχεις περιγράψει τον εαυτό σου σαν «φύλλο στον άνεμο». Τι σήμαινε για εσένα να μεγαλώνεις χωρίς μια σταθερή οικογενειακή βάση;

Ήταν μια πολύ δύσκολη περίοδος για μένα. Ως παιδί δεν μπορούσα να εξηγήσω όλα όσα συνέβαιναν στη ζωή μου. Μπορούσα όμως να τα βιώνω. Ένιωθα πολλές φορές σαν θεατής της ίδιας μου της ζωής.

Η οικογένεια είναι αυτή που, σε μεγάλο βαθμό, σου δίνει τις πρώτες αξίες και αρχές. Μέσα από τους γονείς και το οικογενειακό περιβάλλον αποκτάς πρότυπα συμπεριφοράς που αργότερα μπορεί να εφαρμόσεις στην ενήλικη ζωή σου. Όταν όμως δεν έχεις μια σταθερή οικογένεια, υπάρχει ο κίνδυνος να χάσεις την αίσθηση τού ποιος είσαι.

Για μένα αυτό σήμαινε ότι, ως παιδί, πολλές φορές έχανα τον εαυτό μου. Δεν είχα πάντα την ευκαιρία να συμπεριφερθώ όπως πραγματικά ήμουν, γιατί κάθε φορά έπρεπε να προσαρμοστώ στις αλλαγές και να γίνω το παιδί που περίμενε από εμένα ο κάθε ενήλικας που βρισκόταν στη ζωή μου.

Κάθε οικογένεια είχε τη δική της καθημερινότητα, τους δικούς της κανόνες, τις δικές της προσδοκίες. Εγώ έπρεπε πρώτα να καταλάβω τα όριά μου μέσα σε αυτήν και τι περίμεναν οι άλλοι από εμένα.

Γι' αυτό και η εικόνα του «φύλλου στον άνεμο» περιγράφει πολύ καλά εκείνη την περίοδο. Δεν ήξερα πάντα πού θα βρεθώ, αλλά έπρεπε κάθε φορά να βρω έναν τρόπο να σταθώ.

Αναφέρεσαι με ιδιαίτερη συγκίνηση στην πρώτη ανάδοχη μητέρα σου. Τι θυμάσαι περισσότερο από εκείνη και τι σου πρόσφερε σε μια τόσο ευαίσθητη περίοδο της ζωής σου;

Η κ. Μ. ήταν ένας άνθρωπος που με βοήθησε να γνωρίσω τον κόσμο και να αποκτήσω τις πρώτες μου αρχές μέσα στην κοινωνία. Είναι πράγματα που χρησιμοποιώ ακόμη και σήμερα στην ενήλικη ζωή μου.

Μαζί της έζησα έντεκα χρόνια. Δεν θα κρύψω ότι, όσο ήμουν εκεί, ίσως δεν μπορούσα να καταλάβω πραγματικά την αγάπη που δεχόμουν. Πολλές φορές χρειάζεται να χάσεις κάτι για να καταλάβεις την πραγματική του αξία.

Αν έπρεπε να μεταφέρω τρεις λέξεις που μου έδωσε η κ. Μ., θα ήταν: Αγάπη, Πίστη και Αξίες.

Ήταν μια γυναίκα που, κατά κύριο λόγο, φρόντιζε το σπίτι. Δεν ήταν μια εύπορη οικογένεια, όμως υπήρχε πάντα φαγητό στο σπίτι. Και όχι μόνο για εμάς. Υπήρχε πάντα χώρος και φαγητό και για τους ανθρώπους της γειτονιάς, για όποιον μπορεί να ερχόταν στην πόρτα μας.

Αυτό ίσως είναι ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που έμαθα από εκείνη: ότι δεν χρειάζεται να έχεις πολλά για να μπορείς να δώσεις. Χρειάζεται να έχεις την καρδιά και τη διάθεση να μοιραστείς.

Ποιες δυσκολίες αντιμετωπίζει ένα παιδί μέσα σε έναν παιδικό ή εφηβικό ξενώνα, τις οποίες η υπόλοιπη κοινωνία συνήθως δεν βλέπει ή δεν αντιλαμβάνεται;

Μια παιδική στέγη ή ένας εφηβικός ξενώνας είναι ένας σταθμός ζωής για κάθε άνθρωπο που εργάζεται ή προσφέρει εθελοντικά εκεί. Για τα ίδια όμως τα παιδιά που ζουν μέσα σε αυτές τις δομές είναι συνήθως η εσχάτη επιλογή, η τελευταία λύση προκειμένου να μπορέσουν να είναι ασφαλή.

Ένα παιδί που μεγαλώνει σε μια δομή αντιμετωπίζει πολλές δυσκολίες, που ίσως σε μια οικογένεια μπορούν ν’ αντιμετωπιστούν άμεσα, ενώ σε έναν ξενώνα χρειάζονται περισσότερο χρόνο, υπομονή και σταθερότητα.

Υπάρχουν καθημερινά πολλοί άνθρωποι με τους οποίους το παιδί πρέπει να επικοινωνεί. Λειτουργοί, επαγγελματίες και άλλα πρόσωπα που καλούνται να το στηρίξουν. Όμως το παιδί χρειάζεται κάτι πολύ πιο βασικό: να νιώσει ασφάλεια, να βρει ανθρώπους που μπορεί να εμπιστευτεί και, κυρίως, να μη χρειάζεται να διαπραγματεύεται τα βασικά.

Να μη χρειάζεται να διεκδικεί πράγματα που για ένα παιδί που μεγαλώνει σε ένα σπίτι θα έπρεπε να θεωρούνται αυτονόητα.

Για μένα ο ξενώνας ήταν ένας σταθμός ζωής και ταυτόχρονα ένα σχολείο. Αν καταφέρεις να ολοκληρώσεις αυτόν τον σταθμό με επιτυχία, μπορείς να μάθεις πάρα πολλά. Το σημαντικό όμως είναι να μπορέσει το παιδί να ολοκληρώσει αυτήν τη διαδρομή χωρίς να χαθεί μέσα σε αυτήν.

Υπήρξε κάποια στιγμή ή κάποιο πρόσωπο που σε βοήθησε να πιστέψεις ότι μπορούσες να ξεπεράσεις όσα είχες βιώσει και να χαράξεις τη δική σου πορεία;

Στη ζωή μου γνώρισα πολλούς ανθρώπους και από τον καθένα έμαθα κάτι. Δεν θα πω ότι ήμουν πάντα δυνατός ή αλάνθαστος. Σίγουρα, όμως, μέσα από την αλληλεπίδρασή μου με τους ανθρώπους, έμαθα πολλά.

Έμαθα να εμπιστεύομαι. Η κ. Μ. στην πρώτη μου οικογένεια, ο κ. Θ. στην τρίτη οικογένεια, αλλά και άνθρωποι που γνώρισα στον ξενώνα, όπως ο κ. Π., ήταν πρόσωπα που άφησαν το δικό τους αποτύπωμα στη ζωή μου.

Κανένας από αυτούς τους ανθρώπους δεν επέλεξε απαραίτητα να είναι στη ζωή μου για πάντα. Όμως ο καθένας μού έδωσε κάτι, ένα μάθημα, μιαν αξία, ένα εφόδιο που με βοήθησε να γίνω αυτός που είμαι σήμερα.

Και αυτή είναι ίσως μια από τις μεγαλύτερες εμπειρίες που έχω αποκομίσει: να μην κοιτάς μόνο τι έχασες ή τι δεν είχες, αλλά να κοιτάς τους ορίζοντες που ανοίγονται μπροστά σου.

Ακόμη και σήμερα, μέσα στον γάμο μου, συνεχίζω να μαθαίνω. Με τη γυναίκα μου αλληλεπιδρούμε καθημερινά και ο ένας μαθαίνει από τον άλλον. Η ζωή συνεχίζει να είναι μια διαδικασία μάθησης.

Γιατί επέλεξες να σπουδάσεις κοινωνικός λειτουργός και με ποιον τρόπο οι προσωπικές σου εμπειρίες επηρεάζουν σήμερα τη σχέση σου με τα παιδιά που στηρίζεις;

Η επιλογή μου να σπουδάσω κοινωνικός λειτουργός ήρθε αρκετά συνειδητά, γιατί ήταν κάτι που μου ήταν ήδη γνώριμο. Ως παιδί είχα δει την κοινωνική λειτουργό ως έναν άνθρωπο που ερχόταν στη ζωή μου και μπορούσε να επιφέρει κάποιες αλλαγές.

Με έναν τρόπο, λοιπόν, επέλεξα να γίνω αυτό που κάποτε έβλεπα απέναντί μου.

Το επάγγελμα αυτό με βοήθησε πρώτα σε προσωπικό επίπεδο να καλλιεργηθώ, να κατανοήσω καλύτερα τον εαυτό μου και όσα είχα ζήσει. Και στη συνέχεια, ως επαγγελματίας, μου έδωσε τη δυνατότητα να προσφέρω κι εγώ όσα κάποτε έλαβα από άλλους ανθρώπους.

Προσπαθώ, βέβαια, να μη βλέπω τα παιδιά μόνο μέσα από το δικό μου βίωμα. Κάθε παιδί έχει τη δική του ιστορία, τις δικές του ανάγκες και τη δική του προσωπικότητα. Η εμπειρία μου όμως με βοηθά να καταλαβαίνω καλύτερα κάποια συναισθήματα και, κυρίως, να θυμάμαι ότι πίσω από κάθε συμπεριφορά υπάρχει ένας άνθρωπος που προσπαθεί να διαχειριστεί τη δική του πραγματικότητα.

Μέσα από τη διπλή σου εμπειρία, ως παιδί του συστήματος και σήμερα ως επαγγελματίας, ποιες είναι οι σημαντικότερες αδυναμίες που εντοπίζεις στο σύστημα αναδοχής και παιδικής προστασίας;

Στο παρελθόν υπήρχαν αρκετές αδυναμίες στον τομέα της αναδοχής. Θα έλεγα ότι σημαντικά ζητήματα ήταν η ελλιπής προετοιμασία τόσο του παιδιού όσο και της οικογένειας, αλλά και η παρακολούθηση της πορείας της αναδοχής.

Εξίσου σημαντική είναι η πρόληψη. Πολλές δυσκολίες που εμφανίζονται μέσα σε μια οικογένεια θα μπορούσαν ν’ αντιμετωπιστούν αποτελεσματικότερα αν υπήρχε έγκαιρη παρέμβαση και η κατάλληλη υποστήριξη.

Σήμερα, με βάση τη δική μου εμπειρία ως επαγγελματία, βλέπω ότι οι διαδικασίες έχουν αλλάξει σημαντικά και είναι πολύ περισσότερο επιστημονικά τεκμηριωμένες. Υπάρχει μεγαλύτερη προετοιμασία και καλύτερη κατανόηση των αναγκών τόσο του παιδιού όσο και της οικογένειας.

Το μεγάλο πρόβλημα που βλέπω σήμερα είναι ίσως διαφορετικό. Είναι ότι οι οικογένειες είναι πιο κλειστές. Δεν είναι εύκολο να ανοίξει κάποιος την πόρτα του σπιτιού του σε ένα άγνωστο παιδί, το οποίο μπορεί να κουβαλά τις δικές του δυσκολίες, τα δικά του τραύματα και τις δικές του ανάγκες.

Και αυτό είναι κάτι που πρέπει να αντιμετωπίσουμε ως κοινωνία: να δημιουργήσουμε περισσότερες οικογένειες που είναι πρόθυμες να ανοίξουν την πόρτα τους και να δώσουν σε ένα παιδί την ευκαιρία να ανήκει κάπου.

Η δημιουργία της δικής σου οικογένειας και η πατρότητα ξύπνησαν μέσα σου φόβους ή πληγές από το παρελθόν; Τι πατέρας προσπαθείς να είσαι για το παιδί σου;

Η δημιουργία οικογένειας ήταν ένα όνειρο ζωής για μένα. Ίσως γιατί, πολλές φορές, αυτό που δεν έχεις είναι αυτό που επιθυμείς περισσότερο.

Το τι πατέρας είμαι σήμερα δεν μπορώ να το κρίνω εγώ. Αυτό θα το κρίνει κάποτε το παιδί μου. Αυτό που μπορώ να πω είναι ότι προσπαθώ να είμαι παρών για την οικογένειά μου και όσο πιο υποστηρικτικός μπορώ, τόσο απέναντι στο παιδί μου όσο και απέναντι στη γυναίκα μου.

Φυσικά, δυσκολίες υπάρχουν πάντα. Η οικογένεια δεν είναι ένας χώρος χωρίς προβλήματα. Το σημαντικό είναι ο τρόπος με τον οποίο τα αντιμετωπίζεις.

Και αυτό προσπαθώ να κάνω: να μην αντιμετωπίζω τις δυσκολίες μόνος μου, αλλά μαζί με την οικογένειά μου. Να υπάρχει επικοινωνία, στήριξη και παρουσία.

Ίσως αυτό είναι και κάτι που έχει ιδιαίτερη σημασία για μένα ως πατέρα: να ξέρει το παιδί μου ότι είμαι εκεί.

Αν μπορούσες να μιλήσεις σήμερα στον μικρό Θεόδωρο, αλλά και σε κάθε παιδί που μεγαλώνει νιώθοντας ότι δεν ανήκει πουθενά, τι θα του έλεγες;

Στα παιδιά εκεί έξω που νιώθουν ότι δεν ανήκουν πουθενά, θα ήθελα πρώτα να πω κάτι πολύ απλό: δεν είστε μόνοι.

Αν νιώθετε την ανάγκη για αλλαγή, να ξέρετε ότι υπάρχουν άνθρωποι που είναι εδώ και θέλουν να βοηθήσουν. Είμαστε πολλοί που μπορούμε να προσπαθήσουμε να αλλάξουμε τον κόσμο προς το καλύτερο.

Και αν θέλεις να δεις μιαν αλλαγή γύρω σου, μην περιμένεις πάντα από κάποιον άλλο να την κάνει. Γίνε εσύ η αλλαγή που θέλεις να δεις στον κόσμο.

Όσο για τον μικρό Θεόδωρο, αν μπορούσα να γυρίσω πίσω και να του δώσω μόνο μία συμβουλή, θα του έλεγα να συνεχίσει τον αγώνα του.

Να μην τα παρατήσει.

Γιατί κάποια στιγμή θα έρθει η στιγμή που θα κοιτάξει πίσω και θα καταλάβει ότι όλος αυτός ο αγώνας είχε έναν σκοπό. Και οι καρποί του θα φανούν στο μέλλον.