Αύξηση περιστατικών σεξουαλικού εκφοβισμού

Σημαντικά είναι τα στατιστικά στοιχεία που έδωσε στη δημοσιότητα το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου, ως συντονιστής του Κέντρου Ασφαλούς Διαδικτύου Κύπρου (CYberSafety) και η Γραμμή Βοήθειας 1480 και αφορούν το τελευταίο τρίμηνο του 2021, καταγράφοντας τα περιστατικά που ζήτησαν βοήθεια για το διάστημα αυτό. Συγκεκριμένα, από την 1η Οκτωβρίου 2021 έως την 31η Δεκεμβρίου 2021 απευθύνθηκαν στη Γραμμή Βοήθειας 1480 συνολικά 604 άτομα.

Με αφορμή τα στατιστικά στοιχεία, η σχολική ψυχολόγος Δρ Αριστονίκη Θεοδοσίου Τρυφωνίδου μίλησε στη «Σημερινή» για το φαινόμενο που άρχισε να παίρνει τρομακτικές διαστάσεις στις εφηβικές ηλικίες.

Ορισμός σεξουαλικού εκφοβισμού

Σεξουαλικός εκφοβισμός επισυμβαίνει όταν προκαλείται ένα αίσθημα αμηχανίας και ντροπής στο θύμα από τον δράστη, με αισχρά σκίτσα, ανήθικες χειρονομίες, αγενή «αστεία» και σχόλια σεξουαλικού περιεχομένου εις βάρος του θύματος και ερωτήσεις παρόμοιας θεματικής. Η κ. Τρυφωνίδου πρόσθεσε επίσης ότι η συγκεκριμένη μορφή εκφοβισµού περιλαμβάνει ανεπιθύμητο άγγιγµα, απειλές, λεκτική παρενόχληση, προσβλητικά γράµµατα και εικόνες αλλά και προσβλητικά μηνύματα µε πονηρό περιεχόμενο χωρίς τη θέληση του παιδιού στο οποίο απευθύνονται. Όσον αφορά τη χρήση υβριστικών σεξουαλικών παρατσουκλιών και το ψηλάφισµα, και αυτές οι μορφές αποτελούν εξίσου σοβαρές εκδηλώσεις του σεξουαλικού εκφοβισµού που εµφανίζεται στον σχολικό χώρο. Κοινό, ωστόσο, χαρακτηριστικό όλων των προαναφερθεισών μορφών είναι το γεγονός ότι οι μαθητές εξαναγκάζονται σε µια σεξουαλική πράξη, για την οποία δεν αισθάνονται καθόλου άνετα. Ακόµη, είναι πολύ δύσκολο να μιλήσουν γι’ αυτή και να γνωστοποιήσουν ό,τι τους συνέβη.

Διαχρονικό το ζήτημα του εκφοβισμού

Ο σεξουαλικός εκφοβισμός είναι ένα σχετικά συνηθισμένο φαινόμενο και αποτελεί ένα σοβαρό πρόβλημα μέσα στα όρια του σχολικού χώρου. Παράλληλα, σημειώνει όλο και μεγαλύτερη αύξηση και γίνεται σε όλο και μικρότερη ηλικία.

Η ψυχολόγος επισήμανε ότι η σοβαρότητα και η συχνότητα µε την οποία εµφανίζεται η μορφή αυτή του σχολικού εκφοβισµού καταδεικνύονται και από µία καινούργια έρευνα, που πραγματοποιήθηκε στην Αγγλία. Η αγγλική εφημερίδα «Independent» αναφέρει ότι τα αποτελέσµατα της έρευνας αποκαλύπτουν πως περισσότεροι από 3.000 μαθητές σε σχολεία της συγκεκριμένης ευρωπαϊκής χώρας αναστέλλουν την παρακολούθηση των μαθημάτων τους εξαιτίας της απρεπούς σεξουαλικής συμπεριφοράς που έχουν βιώσει.

Συγκεκριμένα, ο σεξουαλικός εκφοβισµός, που μπορεί να λαµβάνει χώραν στην πλειονότητα των σχολείων ανά τον κόσµο, εκδηλώνεται µε ποικίλες μορφές και είναι δυνατόν να καλύπτει ένα εύρος συμπεριφορών από ένα περιστατικό άτεχνης και λεπτομερειακής ζωγραφιάς, στη μορφή γκράφιτι σε κάποιο τοίχο του σχολείου, μέχρι υβριστικά σχόλια, απρεπές άγγιγµα και σοβαρές σεξουαλικές επιθέσεις. Την κατάσταση αυτή την βιώνουν σε μεγαλύτερη συχνότητα τα κορίτσια, τα οποία φαίνεται να επηρεάζονται περισσότερο από τη σεξουαλική παρενόχληση. Αυτό έχει ως αποτέλεσµα τα κορίτσια, σε αντίθεση µε τα αγόρια, να υποφέρουν από χαμηλότερο αυτοσεβασμό, φτωχότερη πνευματική και φυσική υγεία και περισσότερα τραυματικά συμπτώματα, καθώς σκέψεις και συναισθήματα αναδύονται από εμπειρίες στις οποίες έχουν βιώσει έντονο άγχος.

Προφίλ θυμάτων

Οι μαθητές, σύμφωνα πάντα με την ψυχολόγο, που εμπλέκονται σε εκφοβιστικές συμπεριφορές, συνήθως είναι παιδιά με αυταρχική προσωπικότητα, επιθετικά -ακόµα και προς τους ενήλικες-, παρορμητικά και µε σωµατική δύναµη - ιδίως τα αγόρια. Έχουν ασυνήθιστα ελάχιστο άγχος και ανασφάλεια, νιώθουν την ανάγκη να κυριαρχούν και να έχουν τον έλεγχο, ενώ αδυνατούν να ελέγξουν τις ενορµήσεις τους.

Ακόµη, χαρακτηρίζονται από υπερβολική αυτοεκτίμηση και τους διακρίνει από τους άλλους μαθητές η αντεπίθεση και η βιαιότητα που χρησιμοποιούν ως µέσο διαχείρισης των προβλημάτων τους. Αποζητούν την ανοιχτή και δηµόσια διαµάχη µε στόχο να επιβεβαιώσουν την υπεροχή τους και να επιβληθούν στην οµάδα των συνομηλίκων τους. Τα χαρακτηριστικά των θυτών συμπληρώνει και η κακή σχέση που έχουν µε τον εαυτό τους αλλά και τους συνομηλίκους τους, µε αποτέλεσµα να αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην επικοινωνία μαζί τους, ενώ φαίνεται ότι συχνά προέρχονται από οικογένειες όπου οι γονείς «σηκώνουν χέρι» ως τιμωρία και τους παραµελούν. Τα παιδιά που μεγαλώνουν µε αυταρχικές μεθόδους αγωγής, µε υψηλό επίπεδο απαιτήσεων και ελέγχου από τους γονείς και χαµηλό επίπεδο στοργής ή ανταπόκρισης, έχουν μειωμένη ικανότητα συναναστροφής µε τους συνομηλίκους τους και χαμηλότερη αυτοεκτίμηση. Μερικά από αυτά τα παιδιά υποτάσσονται παθητικά, ενώ άλλα μπορεί να εκδηλώσουν υψηλό βαθµό επιθετικότητας ή να έχουν αδυναµία ελέγχου της συμπεριφοράς τους.

Προφίλ θυτών

Από την άλλη μεριά, τα θύµατα των εκφοβιστικών εκδηλώσεων χαρακτηρίζονται από περισσότερο άγχος και ανασφάλεια από τους άλλους μαθητές, ενώ συνήθως σκιαγραφούνται ως προσεκτικοί, ήσυχοι και ευαίσθητοι, µε εσωστρεφή προσωπικότητα και ελάχιστους ή καθόλου φίλους. Η µη δυναμικότητα όπως επίσης και η μοναχικότητα που τα διακρίνει, αποτελούν χαρακτηριστικά τους. Το κυριότερο, όµως, χαρακτηριστικό τους είναι η σωµατική ή ψυχολογική αδυναµία τους σε σύγκριση µε τους συνομηλίκους τους, ενώ άλλα εξωτερικά χαρακτηριστικά τους, όπως είναι το βάρος, το ντύσιµο ή το ότι φορούν γυαλιά φαίνεται να µην είναι σηµαντικοί παράγοντες ώστε να συσχετιστούν µε τη θυµατοποίηση. Εκτός από την κοινωνική αποµόνωση, τα θύµατα του εκφοβισµού βιώνουν ανασφάλεια στο σχολείο, συχνά υστερούν σε κοινωνικές δεξιότητες, έχουν μειωμένη αυτοπεποίθηση και χαµηλή αυτοεικόνα.

Απειλές και sextorion

Αξιοσημείωτη είναι η αύξηση στην αναφορά περιστατικών σεξουαλικού εκβιασμού (sextortion), η οποία ανήλθε στο 9,07%, ποσοστό διπλάσιο σε απόλυτο αριθμό όχι μόνο σε σχέση με την αντίστοιχη περσινή αναφορά, αλλά και σε σχέση με τις προηγούμενες τριμηνιαίες αναφορές του 2021.

Η Δρ Τρυφωνίδου ανέφερε ότι όντως παρουσιάζεται μια αντίστοιχη αύξηση περιστατικών σεξουαλικού εκφοβισμού και στην ηλικιακή ομάδα των εφήβων. «Ως μάχιμη ψυχολόγος-ψυχοθεραπεύτρια το τελευταίο διάστημα συναντώ περιστατικά θυμάτων σεξουαλικού εκφοβισμού στο γραφείο μου. Η τηλεκπαίδευση και οι πολλές ώρες ενασχόλησης με το διαδίκτυο χωρίς τη δυνατότητα επιτήρησης θεωρώ ότι συνέβαλε στην αύξηση περιστατικών παντός είδους εκφοβιστικών συμπεριφορών. Λόγω των χαρακτηριστικών γνωρισμάτων ανάπτυξης που έχουν τα παιδιά στην εφηβεία μπορεί εύκολα να καθίστανται ευάλωτα σε περιστατικά σεξουαλικού εκφοβισμού».

Ανάγκη ενίσχυσης ψηφιακού γραμματισμού

Επιβεβλημένη χαρακτηρίζεται η ανάγκη ενίσχυσης του ψηφιακού γραμματισμού αλλά και συνεχούς ψυχοεκπαίδευσης γύρω από θέματα εκφοβισμού. Η ψυχολόγος σχολικής-εκπαιδευτικής κατεύθυνσης εξήγησε πως «απαραίτητα κρίνονται βιωματικά εργαστήρια ψυχοεκπαίδευσης, ειδικές δραματοποιημένες παραστάσεις, παρουσιάσεις σχετικών παραμυθιών ή λογοτεχνικών κειμένων, διαγωνισμοί ποίησης ή δοκιμίου, για να ευαισθητοποιηθούν τα παιδιά γύρω από αυτά τα λεπτά ζητήματα».

Γι’ ακόμη φορά τονίζεται ο καθοριστικός ρόλος των γονέων στη στήριξη των εφήβων. «Αν παρατηρήσουν αλλαγή στη γενικότερη συμπεριφορά του παιδιού τους, τότε θα πρέπει να προβληματιστούν και με διακριτικότητα να διερευνήσουν τι συμβαίνει. Τα παιδιά συνήθως ντρέπονται και κρατούν τον εκφοβισμό κρυφό από τους ενήλικες. Καταλυτική επίσης θα πρέπει να είναι η παρέμβαση του σχολείου, της Αστυνομίας και της Πολιτείας γενικότερα. Σε επίπεδο Πολιτείας γενικά χρειάζεται οπωσδήποτε πέρα από την αυστηρή ποινικοποίηση του σεξουαλικού εκφοβισμού, έγκαιρη και γρήγορη παρέμβαση».