Η ανατομία της ψηφιακής κακοποίησης: Επιστημονική τεκμηρίωση, θεσμικά κενά και η στυγνή πραγματικότητα του Διαδικτυακού εκφοβισμού ενηλίκων

Ο διαδικτυακός εκφοβισμός ενηλίκων και η συντονισμένη ψηφιακή στοχοποίηση συνιστούν μια σύγχρονη μορφή ψυχολογικής και επαγγελματικής εξόντωσης που υπερβαίνει κατά πολύ τα όρια μιας απλής «διαδικτυακής διαφοράς». Πρόκειται για μια συστηματική, μεθοδευμένη επιχείρηση δολοφονίας χαρακτήρα, η οποία αξιολογείται πλέον διεθνώς ως μείζον κοινωνικό και δημόσιο ζήτημα.

Σύμφωνα με τη σύγχρονη κοινωνιολογική και ψυχολογική βιβλιογραφία, ο ψηφιακός εκφοβισμός χαρακτηρίζεται από επαναληψιμότητα, πρόθεση πρόκλησης βλάβης και ανισορροπία ισχύος, η οποία ενισχύεται από τα χαρακτηριστικά των πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης. Όπως καταδεικνύει το θεμελιώδες έργο του Albert Bandura (1999), οι δράστες ενεργοποιούν ψυχολογικούς μηχανισμούς (όπως η διάχυση της ευθύνης, η αποπροσωποποίηση και η απόδοση ευθύνης στο θύμα) οι οποίοι τους επιτρέπουν να παρακάμψουν τους εσωτερικούς ηθικούς φραγμούς. Η έλλειψη φυσικής επαφής και η οπτική απόσταση από το θύμα λειτουργούν ως καταλύτες αποστασιοποίησης από τον ανθρώπινο πόνο. Όπως επισημαίνουν οι Rost, Stahel και Frey (2016) στη μελέτη τους για τις διαδικτυακες θύελλες φωτιάς, τα κοινωνικά δίκτυα μετατρέπονται συχνά σε πεδία μαζικής επιβολής «κανόνων» από ψηφιακούς ομίλους. Άτομα που στερούνται ουσιαστικού αντίκτυπου ή καταξίωσης στην πραγματική ζωή συσπειρώνονται διαδικτυακά, λειτουργώντας με όρους όχλου. Ένα από τα πιο τοξικά χαρακτηριστικά του φαινομένου είναι η προληπτική θυματοποίηση. Οι πραγματικοί δράστες, εκμεταλλευόμενοι την ανωνυμία, κατασκευάζουν ψευδή αφηγήματα, παρουσιάζοντας τους εαυτούς τους ως δήθεν «θύματα» του ατόμου που κακοποιούν, επιχειρώντας έτσι να νομιμοποιήσουν την επίθεσή τους. Οι συνέπειες για τον αποδέκτη αυτής της στοχοποίησης είναι καταστροφικές: σοβαρό οξύ άγχος, διαταραχές ύπνου, κατάθλιψη, κοινωνική απόσυρση και συστηματική απαξίωση της επαγγελματικής υπόστασης. Το πιο τραγικό παράδοξο εντοπίζεται συχνά στον χώρο της ψυχικής υγείας: αντί οι ειδικοί να εστιάσουν την κλινική και ερευνητική τους προσοχή στην παθολογία, στα κίνητρα και στη συνωμοτική δυναμική των δραστών, συχνά παρασύρονται στο να ψαχνουν πως να βγαζουν την ουρά τους έξω απο το προβλημα.

Στην Κύπρο, το νομικό οπλοστάσιο βασίζεται στον Ν. 114(I)/2021 (περί της Προστασίας από Παρενόχληση και Παρενοχλητική Παρακολούθηση). Ωστόσο, το πλαίσιο αυτό αποδεικνύεται αναχρονιστικό και ανεπαρκές. Απαιτεί από το ίδιο το θύμα να σηκώσει το δυσβάσταστο βάρος της συλλογής ψηφιακών αποδεικτικών στοιχείων και της τεχνικής τεκμηρίωσης, αφήνοντας τους θύτες στο απυρόβλητο.

Αυτό που απαιτείται άμεσα είναι:

• Θέσπιση εξειδικευμένου νομοθετικού πλαισίου αποκλειστικά για τον διαδικτυακό εκφοβισμό ενηλίκων και τη συντονισμένη ψηφιακή στοχοποίηση.
• Ίδρυση ειδικού αστυνομικού κλιμακίου ψηφιακής εγκληματολογίας σε συνεργασια με μια διεπιστημονικη ομαδα, το οποίο θα αναλαμβάνει την αντικειμενική τεχνική διερεύνηση, διαφυλάσσοντας τα πειστήρια και αποδομώντας τα ψευδή αφηγήματα των δραστών, προτού ο πολίτης καταρρεύσει.

Μέχρι πότε η Πολιτεία θα παρακολουθεί την ψηφιακή βαρβαρότητα από απόσταση ασφαλείας; Μέχρι πότε η Αστυνομία θα πετάει την μπάλα στην εξέδρα μιλώντας για «ιδιωτικές διαφορές»; Μέχρι πότε τα Δικαστήρια θα μετρούν σε χρόνια τη δικαιοσύνη ενώ η ζωή ενός ανθρώπου καίγεται σήμερα; Μέχρι πότε οι Νομοθέτες θα νομοθετούν με κλειστά μάτια απέναντι στον ψηφιακό όχλο; Και πότε, επιτέλους, η επιστημονική κοινότητα θα σταματήσει να εξετάζει με μικροσκόπιο το θύμα, τολμώντας να στρέψει το νυστέρι της στη ψυχοσύνθεση του θύτη;

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

• Bandura, A. (1999). Moral disengagement in the perpetration of inhumanities. Personality and Social Psychology Review, 3(3), 193–209.
• Rost, K., Stahel, L., & Frey, B. S. (2016). Digital social norm enforcement: Online firestorms in social media. PLOS ONE, 11(6), e0155923.
• Κυπριακή Δημοκρατία. Ν. 114(I)/2021, περί της Προστασίας από Παρενόχληση και Παρενοχλητική Παρακολούθηση Νόμος.
• Ευρωπαϊκή Ένωση. Κανονισμός (ΕΕ) 2022/2065για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (Digital Services Act).