Πάολα Φραντζή – Mια φωνή για τα άτομα με αναπηρία: «Δεν περπάτησα ποτέ, κι όμως έμαθα να πετώ»

Η Πάολα Φραντζή ανήκει στη νέα γενιά επιστημόνων, που συνδυάζουν υψηλή ακαδημαϊκή κατάρτιση με ουσιαστική κοινωνική δράση. Πτυχιούχος στον τομέα της εκπαίδευσης, κάτοχος δύο μεταπτυχιακών τίτλων και στο τελικό στάδιο ολοκλήρωσης του διδακτορικού της, εργάζεται ως λειτουργός στην ΚΥΣΟΑ και παρεμβαίνει ενεργά στον δημόσιο διάλογο για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία.

Σε συνέντευξή της στη «Σημερινή», η ίδια, ως άνθρωπος με προσωπική εμπειρία αναπηρίας, εξηγεί γιατί θεωρεί ότι το κυπριακό εκπαιδευτικό σύστημα παραμένει αναχρονιστικό απέναντι στα παιδιά με αναπηρίες, αναλύοντας τις ελλείψεις στη λειτουργία των Επαρχιακών Επιτροπών Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης, τα προβλήματα κατάρτισης και τις δομικές αδυναμίες που, όπως επισημαίνει, μπορούν να καθορίσουν τη ζωή ενός παιδιού. Παράλληλα, περιγράφει τη δική της πορεία: τις αποθαρρυντικές παροτρύνσεις που δέχθηκε στα σχολικά της χρόνια, τον αγώνα για να σπουδάσει, τις δυσκολίες προσβασιμότητας στο πανεπιστημιακό περιβάλλον και την ανάγκη ν’ αποδεικνύει διαρκώς ότι η αναπηρία δεν αποτελεί όριο αλλά κοινωνική πρόκληση, που οφείλει ν’ αντιμετωπιστεί με πολιτικές ουσίας. Μέσα από τον λόγο της, η προσωπική διαδρομή μετατρέπεται σε τεκμηριωμένη παρέμβαση, με σαφές μήνυμα: η εκπαίδευση είναι δικαίωμα και όχι παραχώρηση, και η Πολιτεία οφείλει να διασφαλίζει ίσες ευκαιρίες χωρίς εκπτώσεις.

Αν έπρεπε να συνοψίσετε σε μία φράση το μεγαλύτερο έλλειμμα του κυπριακού εκπαιδευτικού συστήματος απέναντι στα παιδιά με αναπηρίες, ποιο θα ήταν αυτό;

Αναρωτιέμαι πραγματικά πώς μπορεί κανείς να συνοψίσει σε μια φράση την κατάσταση που επικρατεί στο εκπαιδευτικό σύστημα της χώρας μας, όσον αφορά τα παιδιά με αναπηρίες. Η νομοθεσία που ισχύει σήμερα είναι αναχρονιστική. Δεν ανταποκρίνεται στις σύγχρονες επιστημονικές προσεγγίσεις. Ως εκ τούτου οδηγούμαστε στην καταπάτηση ανθρωπίνων δικαιωμάτων, που η ίδια η Κυπριακή Δημοκρατία έχει κυρώσει μέσω διεθνών συμβάσεων.

Το ζήτημα της εκπαίδευσης των παιδιών με αναπηρίες δεν είναι μονοδιάστατο. Ως άτομο που μελετώ εις βάθος τα επιστημονικά μου πεδία, αλλά και ως άνθρωπος που το έχω βιώσει προσωπικά, γνωρίζω ότι πρόκειται για ένα περίπλοκο πεδίο με βαθιές συστημικές παθογένειες. Οι ελλείψεις είναι εκτεταμένες, τόσο στο ενιαίο πλαίσιο εκπαίδευσης, όσο και στο ειδικό πλαίσιο εκπαίδευσης.

Κάθε παιδί έχει δικαίωμα πρόσβασης στην εκπαίδευση με βάση τις εξατομικευμένες του ανάγκες. Αν θέλουμε να μιλάμε για δικαιοσύνη στην εκπαίδευση σημαίνει ότι εφαρμόζουμε την εξατομίκευση, όχι την ισοπέδωση. Την ίδια στιγμή όμως παρατηρείται και έλλειψη υποδομών, κατάλληλου εκπαιδευτικού υλικού και υποστηρικτικού μηχανισμού.

Δυστυχώς, παρατηρείται σοβαρή έλλειψη γνώσης και ουσιαστικής κατάρτισης τόσο στις Επαρχιακές Επιτροπές Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης, όσο και στο εκπαιδευτικό προσωπικό και άλλους συναφείς κλάδους που ασχολούνται με την εκπαίδευση και την στήριξη των παιδιών με αναπηρίες, όπως είναι οι εκπαιδευτικοί ψυχολόγοι.

Οι εκπαιδευτικοί είναι η ραχοκοκκαλιά του εκπαιδευτικού συστήματος. Υπάρχουν πραγματικά σπουδαίοι άνθρωποι μέσα στο σχολείο, άνθρωποι με ιδιαίτερες προσωπικότητες με αγάπη, γνώση και διάθεση να προσφέρουν απλόχερα σε κάθε παιδί. Ευτυχώς είχα την ευλογία να έχω ορισμένους εκπαιδευτικούς που με στήριξαν. Οι περισσότεροι από αυτούς είχαν ένα κοινό χαρακτηριστικό. Eίτε είχαν άτομο με αναπηρία στο περιβάλλον τους είτε είχαν ανθρωπιά, ενσυναίσθηση, αγάπη και έντονο το αίσθημα της ευθύνης για το λειτούργημα που επιτελούσαν.

Δυστυχώς, όμως, δεν είναι όλοι κατάλληλοι για το λειτούργημα που επιτελούν και ναι, πρόκειται για λειτούργημα, γιατί δεν μπορείς να λέγεσαι σωστός εκπαιδευτικός εάν δεν δώσεις ένα κομμάτι από την ψυχή σου. Δεν θέλω να σου δώσω μια φράση για να συνοψίσω τα ελλείμματα, θέλω μόνο να συνοψίσω το κεντρικό μήνυμα των έργων του John Dewey: «Η εκπαίδευση δεν σε προετοιμάζει για τη ζωή, αποτελεί την ίδια την ζωή».

Υπάρχει κάποιο συγκεκριμένο περιστατικό από τα σχολικά σας χρόνια που θεωρείτε ενδεικτικό της θεσμικής αποτυχίας της Πολιτείας;

Θα μπορούσα να μιλήσω για πολλές στιγμές θεσμικής αποτυχίας της Πολιτείας. Θα επιλέξω όμως ν’ αναφερθώ σε ένα περιστατικό που έμεινε χαραγμένο στην ψυχή μου και θα μπορούσε να είχε στιγματίσει την πορεία μου.

Αφορά την κρίσιμη περίοδο της μετάβασής μου από το δημοτικό στο γυμνάσιο. Κατά την υλοποίηση των διαδικασιών για καθορισμό των απαλλαγών και της στήριξης που θα είχα, η εκπαιδευτική ψυχολόγος επέμενε ν’ απαλλαγώ από το μάθημα των Αρχαίων Ελληνικών, μαζί με άλλα μαθήματα. Η λογική ήταν, «να καταφέρω απλώς να τελειώσω όσο πιο ανώδυνα γινόταν το σχολείο». Όμως εγώ έμαθα να ονειρεύομαι και να βάζω στόχους, Δεν ήθελα απλώς να τελειώσω το σχολείο. Ήθελα να σπουδάσω και να κυνηγήσω τα όνειρά μου.

Δεν έχουν όλα τα παιδιά την ψυχική αντοχή για ν’ αντισταθούν σε τέτοιες παροτρύνσεις. Αποτελεί θεσμική αποτυχία του συστήματος να περιορίζει και να μη στηρίζει σωστά τα παιδιά. Δεν είναι υποχρέωση των παιδιών να παλεύουν το σύστημα για να προχωρήσουν, αποτελεί υποχρέωση της Πολιτείας και της κοινωνίας να τους δώσουν τα εφόδια.

Ποιον μηχανισμό του συστήματος ειδικής αγωγής θεωρείτε σήμερα τον πιο προβληματικό και γιατί;

Ο πιο προβληματικός μηχανισμός, κατά την άποψή μου, είναι ο τρόπος με τον οποίο λειτουργούν οι Επαρχιακές Επιτροπές Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης. Αξιολογούν τις ανάγκες ενός παιδιού με αναπηρία με λανθασμένο τρόπο. Όμως, μια λανθασμένη απόφαση δεν είναι απλώς διοικητικό λάθος, μπορεί να καταστρέψει ή να καθορίσει ολόκληρη τη ζωή και την πορεία εκείνου του παιδιού. Και όταν εκείνο το παιδί δεν έχει την ψυχική αντοχή, τη δυνατότητα ν’ αντισταθεί ή το υποστηρικτικό πλαίσιο για να διεκδικήσει, τότε το σύστημα μπορεί και να το καταστρέψει.

Όταν σας έλεγαν «να παρακαλείς να τελειώσεις το σχολείο», ποιο μήνυμα πιστεύετε ότι περνούσε αυτό στα παιδιά με αναπηρίες;

Η φράση αυτή είναι τρανταχτό παράδειγμα του πόσο ανίκανη παραμένει η κοινωνία μας να αφαιρέσει τις παρωπίδες που φορά. Όταν ένα παιδί ακούει κάτι τέτοιο, το μήνυμα που λαμβάνει είναι ότι η αναπηρία του έχει ήδη καθορίσει και περιορίσει τη ζωή του, ότι δεν μπορεί να προχωρήσει πιο πέρα. Αυτό είναι βαθιά επικίνδυνο.

Και επειδή είμαι βέβαιη ότι χιλιάδες παιδιά εξακολουθούν ακόμη και σήμερα ν’ ακούν παρόμοιες φράσεις από «δήθεν ειδικούς», θέλω να τους πω κάτι ξεκάθαρο: ο άνθρωπος δεν έχει όρια. Τα μόνα όρια που υπάρχουν, είναι εκείνα που εμείς επιλέγουμε.

Στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, αισθανθήκατε ποτέ ότι η πρόσβασή σας στη γνώση αντιμετωπίστηκε ως «παραχώρηση» και όχι ως δικαίωμα;

Η διασφάλιση θέσης στο Πανεπιστήμιο Κύπρου δεν ήταν μια τυπική ακαδημαϊκή επιτυχία. Ήταν ένας αγώνας ζωής, που δόθηκε κάτω από ιδιαίτερα δύσκολες συνθήκες, με επιμονή, με αντοχή, με νύχια και με δόντια. Όχι λόγω της αναπηρίας μου καθαυτής, αλλά επειδή ένα σύστημα που δεν είναι δομημένο για να συμπεριλαμβάνει, μετατρέπει την αναπηρία σε εμπόδιο. Όταν είσαι χειρουργημένος, όταν το σώμα σου έχει ήδη δώσει τις δικές του μάχες και ταυτόχρονα καλείσαι να παλέψεις με ένα πλαίσιο που δεν σου παρέχει τα απαραίτητα εφόδια, τότε δεν χρειάζεται απλώς να προσπαθήσεις περισσότερο. Χρειάζεται να καταβάλεις δεκαπλάσια προσπάθεια για να φτάσεις στο ίδιο σημείο.

Και, όμως, αυτό δεν ήταν το τέλος της διαδρομής. Μετά από τεράστιο αγώνα για να μπεις, βρίσκεσαι μέσα σε ένα σύστημα που έμμεσα ή άμεσα σού υπαγορεύει ότι άνθρωποι σαν εσένα δεν ανήκουν στα πανεπιστήμια. Σε ένα πανεπιστήμιο με ελλείψεις βασικής προσβασιμότητας. Σε μια ερευνητική μονάδα Αρχαιολογίας, όπου τα βιβλία δεν ήταν προσβάσιμα. Σε αίθουσες και αμφιθέατρα που δεν επέτρεπαν την ισότιμη συμμετοχή, αναγκάζοντάς σε να παραμένεις στα σκαλιά με τον φόβο της πτώσης, γιατί δεν υπήρχε ασφαλής πρόσβαση στο κάτω μέρος του χώρου. Σε ένα ακαδημαϊκό περιβάλλον όπου πολλοί δεν γνώριζαν ή δεν ήθελαν να γνωρίζουν τι σημαίνει εύλογη προσαρμογή.

Και το πιο οξύμωρο. Να ολοκληρώνεις μεταπτυχιακό πρόγραμμα με άριστα. Να επιλέγεις συνειδητά να συνεχίσεις σε διδακτορικό σχετικό με την αναπηρία, και να λαμβάνεις απόρριψη με την δήθεν αιτιολογία ότι δεν είσαι εξοικειωμένη με θέματα αναπηρίας και δεν διαθέτεις τις απαραίτητες ακαδημαϊκές γνώσεις. Πώς είναι δυνατόν, όταν στο πρόγραμμα που ήδη έχεις ολοκληρώσει υπήρχαν σχετικά μαθήματα; Όταν έχεις αποδείξει την επιστημονική σου επάρκεια και όταν επιπλέον βιώνεις την αναπηρία όχι ως θεωρία, αλλά ως καθημερινή πραγματικότητα.

Τότε γεννιέται ένα εύλογο ερώτημα: Μήπως τελικά δεν γνωρίζαμε ή δεν θέλαμε να γνωρίζουμε τι σημαίνει διεπιστημονικότητα; Μήπως η εμπειρική γνώση, η βιωμένη εμπειρία και η ακαδημαϊκή επίδοση μαζί αμφισβητούν στερεότυπα που κάποιοι δεν είναι έτοιμοι να εγκαταλείψουν;

Ο πραγματικός αγώνας δεν ήταν ποτέ μόνο προσωπικός. Ήταν και παραμένει αγώνας για ένα πανεπιστήμιο που δεν θα ανέχεται απλώς την παρουσία των ατόμων με αναπηρία, αλλά θα τα αναγνωρίζει ως ισότιμα μέλη της ακαδημαϊκής κοινότητας

Τι απαντάτε σε όσους εξακολουθούν να θεωρούν ότι η ένταξη ατόμων με αναπηρίες στην ανώτατη εκπαίδευση δεν είναι ρεαλιστική;

Θα σας απαντήσω με ρεαλισμό. Στη ζωή μου πάντα πορεύομαι με βάση τη λογική και όσα μου έχει τάξει η εμπειρία μου ως επαγγελματία, ως άτομο με αναπηρία που έχει περάσει πολλά και ως εν δυνάμει ακαδημαϊκός. Το κάθε άτομο είναι μοναδικό. Εκ των πραγμάτων δεν κάνουμε όλοι για όλα, είτε έχουμε αναπηρία είτε όχι. Υπάρχουν άνθρωποι που μπορούν να σπουδάσουν, κάποιοι δεν μπορούν. Κάποιοι γεννιούνται με κλίση στην ακαδημαϊκή πορεία, άλλοι με κλίση σε χειρωνακτικές εργασίες, άλλοι στην προσφορά.

Το σημαντικό είναι να του παρέχουμε ως κοινωνία τα κατάλληλα εφόδια, ώστε ν’ αναπτύξει στο μέγιστο των δυνατοτήτων του και να προσφέρει στον συνάνθρωπό του. Δεν μπορούν όλα τα άτομα να φοιτήσουν στο πανεπιστήμιο και αυτό δεν έχει να κάνει με την αναπηρία, αλλά με τις ικανότητες ως άτομο. Εμείς όμως έχουμε την υποχρέωση να διασφαλίσουμε ότι κανείς δεν θ’ αποκλειστεί από την ευκαιρία ν’ αγωνιστεί γι’ αυτό.

Αν είχατε απέναντί σας σήμερα την Υπουργό Παιδείας, ποιαν αλλαγή θα της ζητούσατε να εφαρμόσει άμεσα;

Η Υπουργός Παιδείας γνωρίζει τις απόψεις μου μέσα από τη δουλειά μου στην ΚΥΣΟΑ και τις δημόσιες τοποθετήσεις μου.

Δυστυχώς, το Κράτος και η κοινωνία μας συνολικά παραμένει πίσω σε ζητήματα συμπερίληψης και παροχής ίσων ευκαιριών. Όμως, επειδή δεν μπορούμε να εθελοτυφλούμε και να περιμένουμε άπραγοι το «τέλειο», θεωρώ ότι θα επιδιωχθούν ρεαλιστικές και σταδιακές μεταρρυθμίσεις με τη στενή συνεργασία της ΚΥΣΟΑ και όλων των εμπλεκόμενων φορέων.

Πάραυτα, αυτό απαιτεί άμεση αναδιάρθρωση του τρόπου λειτουργίας των Επαρχιακών Επιτροπών Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης, που μοναδική αποστολή οφείλουν να έχουν την παροχή εύλογων προσαρμογών στα παιδιά.

Πιστεύετε ότι η Πολιτεία ακούει ουσιαστικά τα ίδια τα παιδιά με αναπηρίες ή απλώς αποφασίζει γι’ αυτά χωρίς αυτά;

Η κοινωνία και το κράτος αποφασίζουν για τα παιδιά, χωρίς τα παιδιά. Αυτό αποτελεί κατάφωρη παραβίαση της Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού και της Σύμβασης για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες.

Τι θα λέγατε σήμερα σε ένα παιδί με αναπηρία, που ακούει ότι οι απαιτήσεις του είναι υπερβολικές;

Θα ξεκινήσω με τα λόγια της σπουδαίας Βυζαντινολόγου Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ: «Με τα μάτια στον ουρανό και τα πόδια στη γη, κυνήγα αδιάκοπα το όνειρό σου».

Εγώ, κυριολεκτικά, δεν πάτησα ποτέ τα πόδια μου στη γη. Δεν περπάτησα. Και, όμως, στάθηκα πιο γερά από πολλούς άλλους. Με αγώνα, με επιμονή, με αδιάκοπη προσπάθεια. Με τους ανθρώπους που ο Θεός έστειλε στον δρόμο μου, γιατί τίποτα δεν το πετυχαίνουμε μόνοι. Πάντα υπάρχει μια ανώτερη μέριμνα που μας κρατά. Δεν περπάτησα ποτέ, κι όμως έμαθα να πετώ. Να ονειρεύομαι. Να διεκδικώ. Να μην αποδέχομαι τα όρια που άλλοι προσπάθησαν να μου επιβάλουν.

Η συμβουλή μου είναι μία. Να διεκδικεί αυτό που χρειάζεται για να μπορέσει να πετάξει. Να ονειρεύεται και να ελπίζει. Να θυμάται ότι ποτέ δεν είναι μόνο, ακόμη κι όταν το σύστημα μοιάζει να το έχει καταδικάσει σε χαμηλές προσδοκίες. Να μην αφήσει κανέναν να το πείσει ότι τα όνειρά του είναι υπερβολικά. Ο δρόμος δεν είναι ένας. Υπάρχουν πολλοί, και τους χαράζουμε εμείς.

Σε λίγο θα ολοκληρώσω ένα διδακτορικό. Θα γίνω ερευνήτρια, ακαδημαϊκός. Όμως, στο ενδιάμεσο, η βαθιά μου λαχτάρα να προσφέρω και η πρόνοια του Θεού με έφεραν στον χώρο όπου εργάζομαι, ανάμεσα σε εξαιρετικούς ανθρώπους και σε έναν φορέα που αποτελεί την καρδιά του αναπηρικού κινήματος, με έναν εξαιρετικό άνθρωπο που ηγείται με γνώμονα το καλό κάθε παιδιού και κάθε ανθρώπου με αναπηρία. Τίποτα δεν είναι τυχαίο, όταν η διαδρομή σου γίνεται αποστολή. Να ονειρεύεστε, λοιπόν. Και να διεκδικείτε. Γιατί ακόμη κι αν ο δρόμος σας δεν είναι ο αναμενόμενος, μπορείτε να μάθετε να πετάτε.