Η νομιμότητα και η νομιμοποίηση του πολέμου στο Ιράν

Σε προηγούμενο άρθρο, εξέτασα τη νομιμότητα της επίθεσης του Ισραήλ στο Ιράν. Αναλύσαμε την καθιερωμένη άποψη, σύμφωνα με την οποία, δεδομένου ότι η επίθεση δεν έχει εγκριθεί από το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ βάσει του Κεφαλαίου VII και δεν φαίνεται να συνιστά αυτοάμυνα έναντι επικείμενης απειλής, είναι παράνομη. Στη συνέχεια εξετάσαμε μια εναλλακτική άποψη, η οποία απουσιάζει σε μεγάλο βαθμό από τα μέσα ενημέρωσης, σύμφωνα με την οποία η επίθεση είναι νόμιμη, καθώς εντάσσεται σε μια υφιστάμενη και συνεχιζόμενη ένοπλη σύγκρουση μεταξύ Ιράν και Ισραήλ, η οποία ενδεχομένως ξεκίνησε όταν το Ιράν επιτέθηκε άμεσα στο Ισραήλ, αν όχι νωρίτερα. Τι γίνεται, όμως, με τη νομιμοποίηση της επίθεσης;

Θυμάστε την πρώην Γιουγκοσλαβία; Η Επιτροπή Διεθνούς Δικαίου υποστήριξε ότι μια επέμβαση για την αποτροπή μιας ανθρωπιστικής καταστροφής, δηλαδή της απειλούμενης εξόντωσης των Μουσουλμάνων από τον Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς, θα ήταν παράνομη αλλά νομιμοποιημένη. Θα ήταν παράνομη διότι η ανθρωπιστική επέμβαση δεν προβλέπεται σε καμία συνθήκη και το εθιμικό δίκαιο επιτρέπει την προστασία των πολιτών του ίδιου του κράτους και όχι των πολιτών του κράτους-στόχου, όπως συνέβη στην πρώην Γιουγκοσλαβία. Ωστόσο, η επέμβαση όπως πραγματοποιήθηκε ήταν αναμφίβολα μη νομιμοποιημένη, όπως παρατηρεί ο John Tasioulas στο έργο Philosophy of International Law, καθώς οι ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο στόχευσαν μη στρατιωτικές εγκαταστάσεις, όπως νοσοκομεία και τηλεοπτικούς σταθμούς, επιδιώκοντας να παραλύσουν τη χώρα, αντανακλώντας ευρύτερους στρατηγικούς στόχους στην περιοχή. Τι γίνεται με το Ιράν; Και ποια είναι η φύση αυτής της έννοιας της νομιμοποίησης;

Όπως έχω υποστηρίξει στη διδακτορική μου διατριβή, η νομιμοποίηση είναι μια ουσιωδώς αμφισβητούμενη έννοια. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχουν πολλαπλές, εξίσου τεκμηριωμένες εκδοχές της έννοιας, χωρίς μία οριστική ερμηνεία, και συνεπώς η διαφωνία παραμένει διαρκής. Μία εκδοχή της νομιμοποίησης είναι η δημοκρατική νομιμοποίηση και μία άλλη είναι τα ανθρώπινα δικαιώματα. Αυτό αντανακλά τη δημιουργική ένταση της φιλελεύθερης δημοκρατίας: ο φιλελευθερισμός δίνει προτεραιότητα στα δικαιώματα, ενώ η δημοκρατία στηρίζεται στην αρχή της πλειοψηφίας. Η κατανόηση της νομιμοποίησης ως ουσιωδώς αμφισβητούμενης έννοιας έχει και πρακτική χρησιμότητα: αν αναρωτηθούμε ποια εκδοχή της νομιμοποίησης επικαλούνται οι πολιτικοί όταν χρησιμοποιούν αυτό το αφήγημα για να δικαιολογήσουν μια στρατιωτική επέμβαση, το ίδιο το αφήγημα που οδηγεί σε σύγκρουση μπορεί να αποδομηθεί. Η επέμβαση υπό την ηγεσία των ΗΠΑ στη Λιβύη, την οποία ο Barack Obama χαρακτήρισε αργότερα ως ένα από τα μεγαλύτερα λάθη της προεδρίας του, βασίστηκε, σύμφωνα με τον ίδιο, στην απώλεια νομιμοποίησης του Καντάφι. Με βάση την ανάλυση αυτή, το κρίσιμο ερώτημα είναι: ποια εκδοχή της νομιμοποίησης εννοείται; Η δημοκρατική, η παραβίαση ανθρωπίνων δικαιωμάτων ή κάποια άλλη; Μια τέτοια προσέγγιση θα μπορούσε να είχε αμφισβητήσει το αφήγημα νομιμοποίησης που συνέβαλε στην επέμβαση και τις συνέπειές της, ιδίως υπό το φως μεταγενέστερης εξέτασης από κοινοβουλευτική επιτροπή στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Είναι λοιπόν νομιμοποιημένη η επίθεση Ισραήλ/ΗΠΑ στο Ιράν; Εάν οι δύο χώρες επιχειρούν να εξαλείψουν τα πυρηνικά όπλα του Ιράν, τότε η εκδοχή της νομιμοποίησης είναι σαφής: η προστασία του Ισραήλ και της διεθνούς κοινότητας από μια ανθρωπιστική καταστροφή. Εάν, αντίθετα, η προσπάθεια μετατοπιστεί προς την απλή αποδυνάμωση της χώρας χωρίς την εξάλειψη των πυρηνικών της δυνατοτήτων, τότε το Ισραήλ και οι ΗΠΑ θα πρέπει να επικαλεστούν διαφορετικά θεμέλια νομιμοποίησης.

Γιατί πρέπει να μας ενδιαφέρει η νομιμοποίηση; Η παρανομία της επέμβασης ΗΠΑ/Ηνωμένου Βασιλείου δεν ήταν η βάση πάνω στην οποία αυτή δικαιολογήθηκε. Οι πραγματικοί λόγοι ήταν πολιτικοί, όμως η υποστήριξη που συγκεντρώθηκε δεν βασίστηκε σε αυτούς, αλλά σε επιχειρήματα νομιμοποίησης, όπως η αποτροπή μιας ανθρωπιστικής καταστροφής. Το δίκαιο διεκδικεί νομιμοποίηση. Δεν το επιτυγχάνει πάντα, αλλά ακόμη και τα πιο αποτρόπαια καθεστώτα, όπως οι Ναζί και η Βόρεια Κορέα, διεκδικούσαν νομιμοποίηση. Πράγματι, είναι δύσκολο ν’ αποσυνδεθεί η ανθρώπινη φύση από τις ηθικές της διαισθήσεις. Η τουρκική εισβολή στην Κύπρο δεν είναι μόνο παράνομη, αλλά και μη νομιμοποιημένη. Γιατί τότε να υποστηρίξει κανείς μια διζωνική ομοσπονδία που καταστρέφει την Κυπριακή Δημοκρατία; Αν θέλουμε έναν πιο ασφαλή κόσμο, χωρίς ένα Ιράν με πυρηνικά όπλα, χωρίς μικρά κράτη όπως η Κύπρος να μετατρέπονται σε υποχείρια παράνομων ηγεμονιών όπως η Τουρκία, τότε πρέπει να μας ενδιαφέρει η νομιμοποίηση. Τι θα μπορούσε να είναι πιο νομιμοποιημένο από στρατιωτικές επιχειρήσεις που απελευθερώνουν λαούς από καταπιεστικά καθεστώτα είτε πρόκειται για τους Έλληνες που αγωνίστηκαν για την ελευθερία τους από την Οθωμανική Αυτοκρατορία (και πάλι, παράνομο αλλά νομιμοποιημένο) είτε για τους Έλληνες της Κύπρου που επιδιώκουν την ένωση με την Ελλάδα είτε για τους Ιρανούς που επιδιώκουν να απελευθερωθούν από ένα καταπιεστικό ισλαμικό καθεστώς είτε για τις Δυτικές δυνάμεις που επιδιώκουν να προστατεύσουν τον κόσμο από μια πυρηνική απειλή είτε για τους Κυπρίους που επιδιώκουν ν’ απελευθερωθούν από ένα καθεστώς που έχει χαρακτηριστεί παράνομο από δεσμευτικά ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ.

*Επίκουρος Καθηγητής Νομικής στο Λονδίνο με εξειδίκευση στο Δημόσιο Διεθνές Δίκαιο, Ανθρώπινα Δικαιώματα και Φιλοσοφία Δικαίου