Τουρκικό λάβαρο διχοτόμησης στα χέρια Αθηνών - Λευκωσίας με σπόνσορα τον ΟΗΕ

Ενόψει των εξελίξεων στο Κυπριακό, που αφορούν στις προσπάθειες επίλυσης του ζητήματος, λογικό είναι να εξετάσει κάποιος την ταυτότητα της ομοσπονδίας. Τον πολιτειακό της χαρακτήρα και την καταγωγή της. Εάν είναι διχοτομική ή δημοκρατική. Διότι, αυτή, δηλαδή η ομοσπονδία, δεσπόζει στο προσκήνιο και στο παρασκήνιο. Και υπάρχει, επί τούτου, πλούσιο υλικό για να την γνωρίσουμε. Πριν από και μετά το ’74. Ώς σήμερα. Και εφόσον θα βρίσκεται στην Κύπρο στις 27 Ιουλίου ο ΓΓ του ΟΗΕ μαζί με τους συνεργάτες του, καλό θα είναι να έχει υπόψη ορισμένα ιστορικά γεγονότα, που θα του φανούν χρήσιμα.

Τρεις αξιώσεις

Πάμε, λοιπόν, πίσω στο 1974. Η Κύπρος βρισκόταν τρεις ημέρες μετά το πραξικόπημα (18 Ιουλίου) επί ξυρού ακμής, με τις διπλωματικές διαβουλεύσεις να έχουν ως κεντρικό χώρο το Λονδίνο. Εκεί βρισκόταν ο ανατραπείς Πρόεδρος και Αρχιεπίσκοπος Μακάριος, ενώ από τις ΗΠΑ μετέβη στην Ευρώπη ο Υφυπουργός Εξωτερικών τη χώρας, Τζόζεφ Σίσκο, ως απεσταλμένος του Αμερικανού Υπουργού Εξωτερικών, Χένρι Κίσινγκερ, σε μια προσπάθεια να σβήσει τις φωτιές που άναψε το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου στην Κύπρο. Κύριος στόχος ήταν η αποτροπή ενός ελληνοτουρκικού πολέμου. Τότε, στις παρασκηνιακές διαβουλεύσεις ο Τούρκος Πρωθυπουργός Μπουλέντ Ετζεβίτ πήρε τη σκυτάλη από την Ιστορία και τα χέρια του Νιχάτ Ερίμ, για να θέσει ως εναλλακτική επιλογή ώστε να μην εισβάλει η χώρα του στην Κύπρο τη δημιουργία της διχοτόμησης μέσω ομοσπονδίας.

Ο Μπουλέντ Ετζεβίτ αφίχθηκε στη Βρετανία έχοντας συγκεκριμένους διχοτομικούς στόχους στο μυαλό του. Το πραξικόπημα δεν ήταν, όπως πίστευε, υπόθεση μόνο μεταξύ των Ελλήνων της Κύπρου, αλλά από αυτό επηρεάζονταν και οι Τουρκοκύπριοι, οι οποίοι τελούσαν, κατά τον ισχυρισμό της Άγκυρας, εν κινδύνω.

Επιπροσθέτως, ο Τούρκος Πρωθυπουργός κατηγορούσε την Ελλάδα ότι μετέφερε στρατό στο νησί. Αληθές είναι ότι κάτι τέτοιο δεν είχε συμβεί. Αν είχε συμβεί και αν η ανάπτυξή του ήταν στην περιοχή Κερύνειας: Α) Είτε δεν θα γινόταν εισβολή, διότι αυτό θα σήμαινε ελληνοτουρκικό πόλεμο, κάτι που δεν ήθελαν οι ΗΠΑ, διότι θα τιναζόταν στον αέρα η νοτιοανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ. Β) Είτε η εισβολή θα αποτύγχανε διότι θα έβρισκε μπροστά της έναν καλά οργανωμένο στρατό.

Ο Ετζεβίτ, λοιπόν, όπως τα έγγραφα των ΗΠΑ και της Βρετανίας αναφέρουν, ζητούσε:

1. Την αποκατάσταση της εννόμου τάξεως, η οποία, σύμφωνα με την Τουρκία, είχε παραβιαστεί από την Ελλάδα, και την επαναφορά του Μακαρίου ή άλλου προσώπου στην εξουσία. Πάντως, δεν θα επέτρεπε ούτε αυτός ούτε η Βρετανία την παραμονή του Νίκου Σαμψών στην εξουσία. Η επαναφορά της εννόμου τάξεως, όπως θα δούμε, ήταν προσχηματική, διότι η Άγκυρα ήθελε, στην ουσία, τον γεωγραφικό αρχικά και εν συνεχεία τον πληθυσμιακό και διοικητικό διαχωρισμό της Κύπρου, στη βάση ενός διχοτομικού ομοσπονδιακού μοντέλου.
2. Την αποχώρηση των Ελλήνων αξιωματικών από την Κύπρο.
3. Τη δημιουργία ασφαλούς διαδρόμου προς τη θάλασσα για τους Τουρκοκυπρίους.

Η ομοσπονδία του Ετζεβίτ και τα «δυο ελληνικά κράτη»…

Αυτά είχαν ήδη λεχθεί προς τον Αμερικανό πρέσβη στην Άγκυρα στις 17 Ιουλίου και επαναλήφθηκαν εν εκτάσει στο Λονδίνο, κατά τις επαφές του Τούρκου Πρωθυπουργού στις 18 Ιουλίου του 1974 με τον Υφυπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ, Τζόζεφ Σίσκο, ως απεσταλμένο του Χένρι Κίσινγκερ για την επίλυση της κρίσης. Μάλιστα, ο Ετζεβίτ είχε προβεί σε εκτίμηση ως προς τις προθέσεις της Ελλάδας. Ο Πρέσβης Macomber την καταγράφει ως ακολούθως:

«Η τουρκική Κυβέρνηση δεν φοβάται μια κίνηση για de jure Ένωση στο άμεσο μέλλον. Αντίθετα, οι Τούρκοι πιστεύουν ότι η Αθήνα θα διατηρήσει τη μυθοπλασία της περί διαχωρισμού [εννοεί μεταξύ Ελλάδας - Κύπρου], καθώς αυτό θα επιτρέψει στην ελληνική Κυβέρνηση να έχει δύο ψήφους στον ΟΗΕ, ενώ θα έχει το ένα πόδι στο στρατόπεδο του ΝΑΤΟ και ένα άλλο στον αδέσμευτο κόσμο».

Ο Τούρκος Πρωθυπουργός θεωρεί ότι η Ελλάδα επιδίωκε τη λύση τής οιονεί Ένωσης με δύο ελληνικά κράτη. Είναι αυτό το οποίο είχαν ο ίδιος και η Τουρκία στο μυαλό τους να πράξουν σταδιακά στην Κύπρο με την εισβολή, δηλαδή την κτήση εδάφους, την ομοσπονδία και το χωριστό κράτος κάτω από τον πλήρη έλεγχο της

Άγκυρας. Ως «υποχώρηση» θα μπορούσε, όπως λέγεται σήμερα από τουρκικής πλευράς, να γίνει δεκτή η συνομοσπονδία. Κατά τις επαφές του στο Λονδίνο, ο Ετζεβίτ έθεσε θέμα αλλαγής του νομικού, πολιτειακού καθεστώτος στην Κύπρο, υποστηρίζοντας τη δημιουργία δύο αυτόνομων περιοχών και δύο προσωρινών

Κυβερνήσεων. Ήταν πρόδηλο ότι αξίωνε πλέον μια διχοτομική λύση ομοσπονδίας.

Είτε αυτή θα προέκυπτε μέσω συνομιλιών είτε μεσώ της στρατιωτικής ισχύος. Η εν λόγω διαδικασία αποτυπώνεται στις συνομιλίες της Γενεύης και στα έγγραφα και τους χάρτες Ντενκτάς και Γκιουνές στις 12 Αυγούστου του 1974 ως εναλλακτική επιλογή για να μην προχωρήσει η Τουρκία στη δεύτερη φάση του Αττίλα. Συγκεκριμένα, ο Ετζεβίτ είπε στις 18 Ιουλίου ότι ήθελε:

«Tη δημιουργία δύο αυτόνομων περιοχών και προσωρινών κυβερνήσεων, μία για κάθε Κοινότητα. Νέο νομικό καθεστώς θα δημιουργείτο με δύο προσωρινές κυβερνήσεις, με τη συμμετοχή των Εγγυητριών Δυνάμεων. Η τουρκική (Κοινότητα) νοείται επίσης ότι θα έχει ελεύθερη πρόσβαση σε όλα τα αεροδρόμια και λιμάνια ή όλα θα διοικούνται από κοινού...».

Σε αμερικανικό έγγραφο που αφορά στις επαφές του Σίσκο στις 18 Ιουλίου με τους Κάλαχαν και Ετζεβίτ αναφέρονται τα ακόλουθα:

«18 Ιουλίου: Δεύτερη συνάντηση με τον Κάλαχαν.

Στη δεύτερη συνάντηση ο Σίσκο και ο Κάλαχαν επικεντρώθηκαν σε πιθανά ευέλικτες συνταγματικές ρυθμίσεις, (2) πρόσβαση της Τουρκίας στη θάλασσα υπό την επίβλεψη του ΟΗΕ, (3) αντικατάσταση Ελλήνων αξιωματικών της Εθνικής Φρουράς, (4) στενότερη επίβλεψη του ΟΗΕ για την εναλλαγή στρατευμάτων και (5) ενίσχυση της τουρκικής παρουσίας στο νησί. Ο Callaghan σημειώνει ότι δεν αποκλείει απαραίτητα τη χρήση στρατιωτικών δυνάμεων από το Ηνωμένο Βασίλειο, καθώς εμπλέκονται

σημαντικά συμφέροντα του ΗΒ.

»18 Ιουλίου: Δεύτερη συνάντηση Σίσκο-Ετζεβίτ.

Στη δεύτερη συνεδρία, ο Ετζεβίτ ακολούθησε μια πιο ακραία γραμμή, παρουσιάζοντας κάποιες ιδέες που ισοδυναμούσαν με διχοτόμηση. Ο Ετζεβίτ σημείωσε ότι η Τουρκία δεν μπορεί να ανεχθεί την κατάσταση που δημιουργήθηκε από το πραξικόπημα στην Κύπρο και πιστεύει ότι συντελείται υφέρπουσα ένωση. Ζητά δυο αυτόνομες προσωρινές Κυβερνήσεις. Ζητά επίσης ελεύθερη πρόσβαση σε αεροδρόμια και λιμάνια που θα εποπτεύονται από τις εγγυήτριες δυνάμεις. Ο Σίσκο συμφωνεί να εξετάσει όλες τις

ιδέες και να συζητήσει περαιτέρω την κατάσταση με τον Ετζεβίτ στην Άγκυρα. Ο Σίσκο συμφώνησε επίσης να επισκεφθεί την Άγκυρα το απόγευμα της 19ης Ιουλίου».

Τα σχόλια του Σίσκο έχουν ως εξής:

«Σε σύγκριση με την πρώτη συνεδρίαση [που είχε ο Σίσκο] με τον Τούρκο Πρωθυπουργό, το απόγευμα, οι προτάσεις του Ετζεβίτ ήταν πολύ πιο σκληρές. Ζήτησε “ενίσχυση της τουρκικής παρουσίας”, την οποία καμία κυπριακή ή ελληνική Κυβέρνηση δεν θα μπορούσε να δεχθεί. Ήταν, επίσης, πιο σκληρός στη δεύτερη συνάντηση, αφού δεν θα μιλούσε με τους Έλληνες».

Η έννοια της διχοτόμησης

Ο τουρκικός στόχος για την εφαρμογή της διχοτόμησης δεν ήταν η διπλή Ένωση, αλλά η ομοσπονδία μέσω του γεωγραφικού, πληθυσμιακού και διοικητικού διαχωρισμού του νησιού. Οι Αμερικανοί αποδέχονται ότι οι δύο προσωρινές αυτόνομες Κυβερνήσεις, που θα συνυπήρχαν στο πλαίσιο ενός νέου ομοσπονδιακού πολιτειακού συστήματος, θα συνιστούσαν διχοτόμηση (Αποτελεί απόσπασμα από το τρίτομο βιβλίο του γράφοντος, «Εμφύλιος Πόλεμος, ΕΟΚΑ Β΄, Παρακράτος και Χούντα», σ. 790-793, Τόμος Γ΄ και τις εξής πηγές: 90. Telegram From the Embassy in Turkey to the Department of State. 1974, Αργυρού, 2019, Διζωνική vs Δημοκρατία:167, FCO 9/1812, 96. Editorial Note, 1974. Παπαχελάς, Κύπρος: Σχεδιασμός, Η. Kissinger- CIA από το πραξικόπημα στην εισβολή, 2015).

Το τουρκικό έγγραφο του ’91

Τα χρόνια πέρασαν και ό,τι το 1974 θεωρείτο διχοτόμηση, δηλαδή η ομοσπονδία, είτε αυτή ήταν πρόταση του Ετζεβίτ στις 18 Ιουλίου, δηλαδή πριν από τον πρώτο Αττίλα, είτε ήταν τα σχέδια Ντενκτάς και Γκιουνές πριν από τον δεύτερο, δηλαδή στις 12 Αυγούστου, συνιστά σήμερα τη σημαία της ελληνοκυπριακής ηγεσίας και των Αθηνών ως τη βιώσιμη λύση της επανένωσης. Είναι δε ενδεικτικό πώς τελικά κατέληξε η κυπριακή πολιτική ηγεσία να σηκώνει, κάθε φορά που η Τουρκία αξιώνει περισσότερα, ως δικό της λάβαρο την προηγούμενη τουρκική θέση της Άγκυρας. Τις προάλλες έπεσε στα χέρια του γράφοντος, και δη στις 15 Ιουλίου, ένα τουρκικό έγγραφο της 18ης Οκτωβρίου του 1991 εξ αφορμής του Ψηφίσματος 716 του Σ. Ασφαλείας για το Κυπριακό. Και, μάλιστα, τη στιγμή της ανάγνωσης του εγγράφου, ο γράφων άκουγε στη Βουλή τις προτάσεις της ηγεσίας του τόπου πώς θα αποφευχθούν τα διχοτομικά τετελεσμένα μέσω της ομοσπονδίας. Ιδού τι γράφει, μεταξύ άλλων, το τουρκικό έγγραφο προς τον ΓΓ του ΟΗΕ:

«Στην Κύπρο, καμία από τις δύο κοινότητες δεν έχει, ούτε μπορεί νόμιμα να διεκδικήσει, κυριαρχία πάνω στην άλλη. Δηλαδή, στην Κύπρο η κυριαρχία πηγάζει εξίσου από τις δύο κοινότητες. Δεν βρίσκεται υπό το μονοπώλιο της μίας ή της άλλης πλευράς, και δεν υπάρχει κοινή πολιτική Αρχή αρμόδια να ασκεί κυριαρχία σε ολόκληρο το νησί. Η νομική βάση πάνω στην οποία οι δύο πλευρές πρέπει να προσεγγίσουν τις διαπραγματεύσεις είναι εκείνη της ισότητας καθεστώτος και, ειδικότερα, της κατοχής κυριαρχίας σε ίσο βαθμό. Αυτό δεν θα αλλοιώσει τη φύση της προβλεπόμενης λύσης.

»Αντιθέτως, έχει συμφωνηθεί εδώ και καιρό ότι η τελική κατανομή των εξουσιών ανάμεσα στην ομοσπονδιακή κυβέρνηση και στις κυβερνήσεις των δύο ομόσπονδων δημοκρατιών δεν θα αποτελεί παραχώρηση εξουσιών από την ομοσπονδιακή κυβέρνηση προς τις ομόσπονδες δημοκρατίες, ούτε θα συνεπάγεται οποιαδήποτε παραχώρηση εξουσιών από την ελληνοκυπριακή κοινότητα προς την τουρκοκυπριακή κοινότητα. Η συμφωνημένη βάση είναι μια ομοσπονδιακή λύση, η οποία στηρίζεται και αναγνωρίζει ότι η μεταβίβαση εξουσιών γίνεται από τις δύο κοινότητες και τις ομόσπονδες δημοκρατίες τους προς την ομοσπονδιακή κυβέρνηση, και ότι όλες οι υπόλοιπες εξουσίες θα ανήκουν στις δύο ομόσπονδες δημοκρατίες.

»Ο όρος ‘‘ένα κράτος της Κύπρου’’ στην παράγραφο 4 του διατακτικού αναφέρεται στην ομοσπονδιακή λύση που επιδιώκεται και αφορά το μέλλον, όταν οι δύο συνιστώσες οντότητες θα δημιουργήσουν ένα κοινό κράτος και μια κοινή κυβέρνηση σε ομοσπονδιακή μορφή. Θα πρέπει να είναι σαφές ότι αυτή η ορολογία δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί καταχρηστικά για να υποστηριχθεί ότι υπάρχει σήμερα ένα ενιαίο κράτος, ούτε για να διαστρεβλωθεί η φύση της διευθέτησης ως κάτι διαφορετικό από μια ομοσπονδιακή λύση».

Ο αφορισμός της Δέσμης και το Σχέδιο Ανάν

Δεν χρειάζεται υψηλή νομική γνώση για ν’ αντιληφθεί κάποιος ότι στο κείμενο καταγράφεται, κατά μία έννοια, το κατάλοιπο εξουσίας, ότι τα κρατίδια θα έχουν πρωτογενή εξουσία, δηλαδή μορφή χωριστής κυριαρχίας, στη βάση της ισότητας καθεστώτος με «κατοχή κυριαρχίας σε ίσο βαθμό». Και πολλά άλλα. Όπως τη φράση: «Δηλαδή, στην Κύπρο η κυριαρχία πηγάζει εξίσου από τις δύο κοινότητες». Η διατύπωση αυτή υπάρχει στην κοινή δήλωση Αναστασιάδη- Έρογλου της 11ης Φεβρουαρίου του 2014 με χειρότερη εκδοχή. Αφαιρέθηκε η διευκρίνιση περί του νομικού και πολιτειακού όρου των δυο Κοινοτήτων. Γίνεται λόγος για Ελληνοκύπριους και Τουρκοκύπριους, γεγονός που μπορεί να προσφέρει την ευκαιρία στην τουρκική πλευρά να αναφέρεται σε «δυο λαούς» και, ως εκ τούτου, χωριστές κυριαρχίες.

Τότε, πάντως, όταν εστάλη το έγγραφο της 18ης Οκτωβρίου του 1991, ήταν η εποχή της Δέσμης Ιδεών Γκάλι (S/24472 της 21ης Αυγούστου 1992), που αποτέλεσε αντικείμενο των προεδρικών εκλογών του 1993, όταν την αφόρισε ο Γλαύκος Κληρίδης για να κερδίσει τις προεδρικές εκλογές (14 Φεβρουαρίου 1993) με τη βενζίνη του ΔΗΚΟ. Μετά τον αφορισμό έφερε το Σχέδιο Ανάν, που ήταν πολύ χειρότερο από αυτά, δηλαδή τα διχοτομικά, που ζητούσαν οι Τούρκοι το ’74 και ’91. Απλή φράση του Σχεδίου Ανάν με τεράστιο νομικό διχοτομικό χαρακτήρα βγαλμένο από το έγγραφο του 1991. Τα «δυο συνιστώντα κράτη» με πολιτική ισότητα και συντάγματα, που το ένα δεν υπερισχύει του άλλου, ούτε καν το κοινό επί αυτών τι πράττουν: «Εντός των ορίων του Συντάγματος, ασκούν κυρίαρχα όλες τις εξουσίες που δεν έχουν ανατεθεί από το Σύνταγμα στην ομοσπονδιακή κυβέρνηση». Τα «ισότιμα συνιστώντα κράτη», το «κατάλοιπο εξουσίας», που κάποτε ήταν στοιχεία διχοτόμησης, τώρα είναι σημαία επανένωσης. Περιλαμβάνονται, κ. Πρόεδρε, στις συγκλίσεις; Κάθε φορά που οι Τούρκοι παίρνουν κάτι, στη συνέχεια αξιώνουν περισσότερα, και όταν γίνονται από τους ημετέρους νέες υποχωρήσεις, έχουμε τον ίδιο διπλωματικό αμανέ. Και όχι μόνο. Οι προηγούμενες τουρκικές θέσεις γίνονται σημαίες των Αθηνών και της Λευκωσίας. Οι Τούρκοι πήραν τη χαλαρή ομοσπονδία στο Κραν Μοντανά και πέρασαν στη λογική των δύο κρατών. Και επειδή συνέβη αυτό, οι ημέτεροι είναι ικανοποιημένοι με την προηγούμενη τουρκική θέση.

Δυο πυλώνες της ΕΕ στο ράφι…

Ας μη σπεύσει κάποιος να ρωτήσει «τι προτείνουμε;». Οι καλοπροαίρετοι ξέρουν. Ενδεικτικά ενόψει συνομιλιών θεωρούμε ότι η βάση των συνομιλιών δεν μπορεί να είναι άλλη από: 1. Το Πρωτόκολλο 10, επί τη βάσει του οποίου εντάχθηκε ολόκληρη η Κυπριακή Δημοκρατία στην ΕΕ ως ενιαίο κράτος με αναστολή του κεκτημένου στο βόρειο τμήμα, λόγω κατοχής. Άρα, εάν οι Τουρκοκύπριοι όντως επιθυμούν ένταξη στην ΕΕ και δημοκρατική λύση μη διχοτομική, θα πρέπει όπως και η Τουρκία να συναινέσουν στον τερματισμό της κατοχής και στην επανενσωμάτωσή τους στην Κυπριακή Δημοκρατία επί τη βάσει μεταρρυθμίσεων πλήρως εναρμονισμένων με τις αρχές και αξίες της ΕΕ. Και όχι να αξιώνουν τη δημιουργία αποκλίσεων για την εφαρμογή «τοπικού κεκτημένου», προκειμένου να εφαρμοστεί μια ομοσπονδία διχοτομικού χαρακτήρα. Το δε πρόσθετο νομικό και διπλωματικό όπλο της Κυπριακής Δημοκρατίας είναι ότι, για τη λήψη σχετικής απόφασης, χρειάζεται ομοφωνία. 2. Την Αντιδήλωση της 21η Σεπτεμβρίου, που αναφέρει ότι η αναγνώριση της Κυπριακής Δημοκρατίας από την Τουρκία είναι προϋπόθεση για την ενταξιακή πορεία της Άγκυρας. Του ενιαίου και όχι του ομόσπονδου διχοτομικού πολιτειακού συστήματος, που θέλουν να εφαρμόσουν οι Τούρκοι για να νομιμοποιήσουν τα τετελεσμένα της κατοχής.

Ερώτημα στον Πρόεδρο

Ερώτημα: Γιατί, κύριε Πρόεδρε, παρότι ευρωπαϊστής, έχετε στο ράφι το Πρωτόκολλο 10 και την Αντιδήλωση της 21/9 του 2005; Γιατί αυτή δεν είναι η βάση του σχεδίου Β; Γιατί ενταχθήκαμε στην ΕΕ; Για να αποτρέψουμε τη διχοτόμηση και όχι για να την νομιμοποιήσουμε με τη δική της σφραγίδα…

^{Αυτό είναι το τουρκικό έγγραφο της 18ης Οκτωβρίου 1991 στο οποίο εξηγείται η Διζωνική Δικοινοτική Ομοσπονδία με πολιτική ισότητα, κυριαρχία ίσου βαθμού, κατάλοιπο εξουσίας και πολλά άλλα. Τότε πλείστα είχαν απορριφθεί. Σήμερα αποτελούν θέσεις και τουρκικό λάβαρο στα χέρια των Αθηνών και της Λευκωσίας με σπόνσορα τον Ο.Η.Ε.}